चेत्येन रहिता यैषा चित् तद् ब्रह्म सनातनम् । चेत्येन सहिता यैषा चित् सेयं कलनोच्यते
ज्या चैतन्यात कोणतीही वस्तू नाही, तेच सनातन ब्रह्म आहे. आणि ज्या चैतन्यात वस्तूची जाणीव आहे, त्यालाच 'कल्पना' असे म्हणतात.
किञ्चिदस्पष्टरूपं यद् ब्रह्म तत् संस्थितं मनः । कलनाम् असद् एवैत्य सद् इवोपस्थितं हृदि
ज्याचे स्वरूप थोडं अस्पष्ट आहे, तेच ब्रह्म मनात स्थिर झालं आहे. कल्पना, जरी ती खरी नसली तरी, हृदयात जणू काही ती खरी आहे असं भासते.
चित्तम् इत्य् एव रूढेह यदैव कलना चितः । तदैव चित्त्वं विस्मृत्य सा जडेव व्यवस्थिता
इथे सामान्य बोलण्यात कल्पनांना 'मन' असं म्हणतात; तेव्हा, त्याचं खरे स्वरूप म्हणजे चेतना हे विसरून, ते जणू काही निर्जीव आहे असं उभं राहतं.
सम्पन्ना कलनानाम्नी सङ्कल्पानुविधायिनी । व्यवच्छेदवती जाता हेयोपादेयधर्मिणी
'कल्पना' या नावाने ओळख मिळाल्यावर, ती इच्छेच्या मागे चालते आणि जणू काही सीमारेषा असलेली, स्वीकार आणि नकार यांचे गुण घेऊन प्रकट होते.
सैषा चिद् एव जडताम् आगतेव स्वशक्तितः । न सम्प्रबोधिता यावद् रूपं तावन् न बुध्यते
हीच चेतना आहे, जी स्वतःच्या शक्तीने जणू काही निर्जीव झाली आहे; ती जागी होईपर्यंत, तिचं खरे स्वरूप तिला कळत नाही.
अतश् शास्त्रविचारेण वैराग्येण परेण च । निग्रहेणेन्द्रियाणां च बोधयेत् कलनां स्वयम्
म्हणून, शास्त्राचा विचार करून, अत्यंत वैराग्याने आणि इंद्रियांचे नियंत्रण ठेवून, आपल्यातील कल्पनेची शक्ती जागृत करावी.
कलना सर्वजन्तूनां विज्ञानेन शमेन च । प्रबुद्धा ब्रह्मताम् एति भ्रमतीतरथा जगत्
सर्व प्राण्यांमध्ये कल्पनेची शक्ती ज्ञान आणि शांततेमुळे जागृत झाली, तर ती ब्रह्मत्व प्राप्त करते; अन्यथा ती जगात भटकत राहते.
व्यामोहमदिरामत्तां लुठितां विषयावटे । आत्मावबोधे संसुप्तां कलनाम् अवबोधयेत्
मोहाच्या दारूने मत्त झालेली, विषयांच्या क्षेत्रात लोळणारी आणि आत्मज्ञानात झोपलेली कल्पनेची शक्ती जागृत करावी.
अप्रबुद्धा जडा ह्य् एषा न किञ्चिद् अवबुध्यते । सङ्कल्पललनेवान्तर् दृश्यमानाप्य् असन्मयी
ही शक्ती जागृत नसली, तर ती जड होते आणि काहीच समजत नाही; विचारांच्या खेळात दिसली तरी ती खरेपणाने अस्तित्वात नाही.
तया परमया दृष्ट्या कलनैषान्तरस्थया । मञ्जरी गन्धशक्त्येव पदार्थेषु विराजते
त्या श्रेष्ठ अंतःदृष्टीने, जी आतमध्ये स्थिर असते, ही क्षमता वस्तूंमध्ये फुलातील सुवासासारखी उजळते.
न तु सङ्कल्पिता यैषा कलनेति जगत्त्रये । सा हि किञ्चिद् विजानाति नित्यजाड्यैकधर्मिणी
ही क्षमता, जी फक्त कल्पना नाही, तीनही जगात 'कल्पना' म्हणून ओळखली जाते; ती काहीतरी जाणते, पण तिचा स्वभाव कायमच मंद आहे.
चेतति क्व जडा नाम कलनोपलरूपिणी । पद्मिनीवातपेनासौ परेणैवावबोध्यते
जी जड आहे आणि कल्पनेच्या स्वरूपात आहे, ती कशी जागरूक होईल? कमळाला वाऱ्याने जाग येते, तशी ती केवळ परमात्म्यानेच जागृत होते.
यथा शिलामयी कन्या चोदितापि न नृत्यति । तथेयं कलना देहे न किञ्चिद् अवबुध्यते
जशी दगडाची मुलगी सांगितल्यावरही नाचत नाही, तशी ही क्षमता शरीरात काहीच जाणत नाही.
लिपिकर्मनृपैर् युद्धं क्व कृतं घर्घरारवम् । क्व चित्रचन्द्रकिरणैर् ओषध्यः प्रविबोधिताः
लेखन करणाऱ्यांचा गडगडाट आवाजात कुठे युद्ध झाले आहे? चंद्राच्या रंगीत किरणांनी औषधी कुठे जागृत झाल्या आहेत?
अभूताविष्टगात्रैर् वा शवैः क्व परिवल्गितम् । क्व गीतं मधुरध्वानं वनपाषाणमण्डलैः
असत्य आत्म्यांनी व्यापलेल्या मृतदेहांनी कुठे उड्या मारल्या आहेत? वनातील दगडांच्या वर्तुळांनी गोड आवाजात गाणे कुठे गायले आहे?
क्व पुस्तविहितैर् अर्कैः क्षपितं यामिनीतमः । क्व सङ्कल्पमयैश् छायाः क्रियन्ते व्योमकाननैः
पुस्तकातून बनवलेल्या सूर्यांनी रात्रीचे अंधार कुठे घालवले आहे? आकाशातील वनात केवळ संकल्पातून तयार झालेल्या सावल्या कुठे निर्माण केल्या आहेत?
क्व जडैर् उपलाकारैर् मिथ्याभ्रमभरोत्थितैः । मृगतृष्णामयैर् एभिर् मनोभिः क्रियते क्रिया
मृगजळासारख्या भ्रमातून उठलेल्या, दगडासारख्या जड मनांनी कुठे कृती केली जाते?
यथातपे स्थिते स्फारे मृगतृष्णातरङ्गिणी । कलना तद्वद् एवेयं स्फुरत्य् आत्मनि सत्य् अलम्
जसा तळपत्या उन्हात मृगजळाच्या लाटा दिसतात, पण त्या खऱ्या नसतात, तसंच ही कल्पना आत्म्यात उगाचच उमटते, पण ती खरी नाही.
यद् एतत् स्पन्दनं राम मनसो ऽधिगतं शनैः । मरुतां विद्धि तां शक्तिम् अन्तःप्राणशरीरिणाम्
हे राम, मनाने हळूहळू जाणवणारा जो स्पंदनाचा अनुभव आहे, तो देहातल्या अंतर्यामी वायूंची शक्ती आहे, असं समज.
यैषा संविद् अनाक्रान्ता सङ्कल्पलवनिश्चयैः । अनाक्षिप्तरसाकारा प्रभैषा पारमात्मिकी
ही जी जाणीव आहे, जिला मनाच्या कल्पना किंवा निश्चय स्पर्श करू शकत नाहीत, आणि जी आपल्या मूळ स्वरूपात अढळ आहे, तीच परमात्म्याची तेजस्वी प्रकाशरूपी अवस्था आहे.
अयं सो ऽहम् इदं तन् मे इति या कलना स्थिता । प्राणात्मतत्त्वयोस् तस्यास् सञ्ज्ञा जीवेति कथ्यते
‘मी हाच आहे, हे माझं आहे’ अशी जी भावना मनात टिकून राहते, ती प्राण आणि आत्मा यांच्या तत्त्वातून येते आणि तिलाच ‘जिवंतपणाची’ ओळख म्हणतात.
धीश् चित्तं जीव इत्य् एतास् सङ्कल्पस्यासतस् सतः । सञ्ज्ञास् सङ्कल्पितास् तज्ज्ञैर् न राम परमार्थतः
बुद्धी, मन आणि जीव — हे सगळे केवळ कल्पनेने घडवलेले नावे आहेत, राम, खरी वस्तुस्थिती अशी नाही. ज्यांना कल्पनेचे स्वरूप कळते त्यांनीच ही नावे वापरली आहेत; प्रत्यक्षात हे काहीच नाही.
न मनो नो मतिर् नापि जीवो न च शरीरकम् । अस्तीह परमार्थेन स्वात्मैवेहास्ति सर्वदा
इथे प्रत्यक्षात मन नाही, बुद्धी नाही, जीव नाही, आणि शरीरसुद्धा नाही. खरं तर, इथे नेहमी फक्त आपलंच आत्मा असतो.
आत्मैवेदं जगत् सर्वम् आत्मा कालक्रमस् तथा । सदाकाशाद् अच्छतरो नास्तीवास्त्य् एव वामलः
हे संपूर्ण जग म्हणजे आत्माच आहे; काळाचा प्रवाहही आत्माच आहे; आकाशापेक्षा शुद्ध, आत्मा नेहमीच निर्मळ असतो — त्याच्यापलीकडे अस्तित्व किंवा अनस्तित्व काहीच नाही.
अच्छत्वाद् असदाभासस् संविद्रूपतया तु सत् । आत्मा सर्वपदातीतस् स्वानुभूत्यानुभूयते
त्याच्या शुद्धतेमुळे तो खोटा वाटतो, पण तोच आत्मा जाणीव म्हणून खरा आहे; आत्मा सर्व नाव-रूपांपलीकडे आहे आणि तो स्वतःच्या अनुभवातूनच जाणवतो.
मनस् तत्र परिक्षीणं यत्र संवित् परात्मनः । अन्धकारक्षयो यत्र तत्रालोकः प्रवर्तते
जिथे मन पूर्णपणे विरघळते आणि आत्म्याची सर्वोच्च जाणीव प्रकट होते, तिथे अज्ञानाचा अंधार नाहीसा होतो आणि खरी प्रकाशाची अनुभूती येते.
यत्रात्मसंविदो ऽच्छायास् सङ्कल्पोन्मुखता मनाक् । तत्रात्मनो विस्मरणं स्मरणं चित्तजन्मनः
जिथे आत्म्याच्या निर्मळ जाणीवेत जरी थोडीशी कल्पनेची इच्छा निर्माण होते, तिथे आत्म्याचा विसर पडतो आणि मनाच्या उत्पत्तीची आठवण होते.
परस्य पुंसस् सङ्कल्पमयत्वं चित्तम् उच्यते । अचित्तत्वम् असङ्कल्पान् मोक्षनामाभिजायते
परम पुरुषाच्या दृष्टीने मन म्हणजे कल्पनांनी बनलेले असते; आणि जेव्हा कल्पना नसतात, तेव्हा मनही नसते, आणि ह्यालाच मुक्ती म्हणतात.
एतावच् चेतसो जन्म बीजं संसारभूरुहः । सङ्कल्पोन्मुखतास्यान्तस् संविदो यत् किलात्मनः
मनाची अशी उत्पत्ती म्हणजेच संसाररूपी झाडाचे बीज; हे बीज म्हणजे आत्म्याच्या जाणीवेतून निर्माण होणारी कल्पनेची आतली प्रवृत्तीच होय.
निर्विकल्पचितस् सत्ता सङ्कल्पाङ्ककलङ्किता । कलनेत्य् उच्यते नेह घटवद् विद्यते मनः
शुद्ध चैतन्याची जी अस्तित्व आहे, ती कल्पनेच्या डागाने रंगलेली असते, त्याला 'विचाररचना' असे म्हणतात. इथे मन वेगळ्या वस्तूसारखे, म्हणजे मडक्यासारखे, अस्तित्वात नाही.