अथ वा तादृशी ब्रह्मन् युक्तिर् यदि न विद्यते । न वक्ति मम वा कश्चिद् विद्यमानाम् अपि स्फुटम्
हे ब्रह्मन्, जर अशी काही उपाययोजना अस्तित्वातच नसेल, किंवा ती असली तरी कोणी मला स्पष्टपणे सांगत नसेल,
स्वयं चैव न चाप्नोमि तां विश्रान्तिम् अनुत्तमाम् । तद् अहं त्यक्तसर्वेहो निरहङ्कारतां गतः
आणि मी स्वतःही ती श्रेष्ठ विश्रांती मिळवू शकत नसेन, तर मी सर्व इच्छा सोडून, अहंकारही बाजूला ठेवतो.
न भोक्ष्ये न पिबाम्य् अम्बु नाहं परिदधे ऽम्बरम् । करोमि नाहं व्यापारं स्नानदानाशनादिकम्
मी काही खाणार नाही, पाणीही पिणार नाही, कपडेही घालणार नाही; स्नान, दान, जेवण यांसारख्या कोणत्याही कामात मी भाग घेणार नाही.
न च तिष्ठामि कार्येषु सम्पत्स्व् आपद्दशासु च । न किञ्चिद् अभिवाञ्छामि देहत्यागाद् ऋते मुने
समृद्धी असो वा संकट असो, मी कोणत्याही कर्तव्यात राहणार नाही; हे मुनी, शरीराचा त्याग सोडून मला दुसरे काहीच हवे नाही.
केवलं विगताशङ्को निर्ममो गतमत्सरः । मौनम् एवेह तिष्ठामि लिपिकर्मस्व् इवार्पितः
मी कुठलाही भीती, आपलेपणा किंवा हेवा न ठेवता, अगदी शांतपणे इथे गप्प बसतो, जणू काही मला लिहिण्याचं काम दिलं आहे.
अथ क्रमेण सन्त्यज्य सश्वासोच्छ्वाससंविदम् । सन्निवेशं त्यजामीमम् अनर्थं देहनामकम्
मग हळूहळू श्वासोच्छ्वासाची जाणीव सोडून, या देह नावाच्या निरुपयोगी रचनेलाही मी सोडून देईन.
नाहम् अस्य न मे देहश् शाम्याम्य् अस्नेहदीपवत् । सर्वम् एव परित्यज्य त्यजामीदं कलेवरम्
हा देह माझा नाही आणि मी या देहाचा नाही; मी तेल नसलेल्या दिव्यासारखा शांत होतो. सर्व काही सोडून, हा देहही मी सोडून देईन.
इत्य् उक्तवान् अमलशीतकराभिरामो रामो महत्तरविवेकविकासिचेताः । तूष्णीं बभूव पुरतो महतां घनानां केकारवश्रमवशाद् इव नीलकण्ठः
अशा प्रकारे निर्मळ, शीतल हातांनी शोभणारा, मोठ्या विवेकाने मन उजळलेला राम बोलला आणि मग तो मोठ्या लोकांसमोर, ढगांमध्ये आवाज करून थांबलेल्या नीलकंठासारखा, शांत बसला.
वदत्य् एवं मनोमोहविनिवृत्तिकरं वचः । रामे राजीवपत्त्राक्षे तस्मिन् राजकुमारके
तो राजकुमार, ज्याचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे सुंदर आहेत, त्याला मनाचा भ्रम दूर करणारे हे शब्द सांगताना—
सर्वे बभूवुस् तत्रस्था विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । धृताम्बरा देहरुहैर् गिरश् श्रोतुम् इवोद्गतैः
तेथे उपस्थित असलेले सर्वजण आश्चर्याने डोळे मोठे करून पाहू लागले; त्यांचे वस्त्र नीट धरलेले होते आणि त्यांचे शरीर जणू काही त्या शब्दांना ऐकण्यासाठी उचलले गेले होते.
विरामवासनापास्तसमस्तभववासनाः । मुहूर्तम् अमृताम्भोधिवीचीविलुलिता इव
सर्वांच्या मनातील जगाच्या वासनांचा उरलेला अंशही शांत झाला होता; त्या क्षणी ते जणू अमृताच्या समुद्रातील लाटांनी हलवले गेले होते.
ता गिरो रामभद्रस्य तस्य चित्रार्पितैर् इव । संश्रुताश् शृणुकैर् अन्तर् आनन्दपरिपीवरैः
रामभद्राच्या त्या शब्दांनी, जणू काही रंगीबेरंगी चित्रांनी सजवलेले, त्यांच्या कानांत पोहोचले आणि त्यांच्या अंतःकरणात आनंदाने भरून गेले.
वसिष्ठविश्वामित्राद्यैर् मुनिभिस् संसदि स्थितैः । जयन्तघृष्टिप्रमुखैर् मन्त्रिभिर् मन्त्रकोविदैः
वसिष्ठ, विश्वामित्र अशा ऋषींसह, जे सभेत बसले होते, तसेच जयंत, घृष्टि हे पुढारी असलेल्या, मंत्रज्ञान असलेल्या मंत्र्यांनी—
नृपैर् दशरथप्रख्यैः पौरैः पारशवादिभिः । सामन्तै राजपुत्रैश् च ब्राह्मणैर् ब्रह्मवादिभिः
दशरथासारख्या प्रसिद्ध राजांनी, नगरातील लोकांनी, पारशव वगैरे गायकांनी, सरदार, राजपुत्र आणि वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांनी—
तथा भृत्यैर् अमात्यैश् च पञ्जरस्थैश् च पक्षिभिः । क्रीडामृगैर् गतस्पन्दैस् तुरङ्गैर् गतचर्वणैः
तसेच सेवक, मंत्री, पिंजऱ्यातील पक्षी, खेळणारे पण आता स्तब्ध झालेले हरिण, आणि चरत बसणे थांबवलेले घोडे—
कौसल्याप्रमुखैश् चैव निजवातायनस्थितैः । संशान्तभूषणारावैर् अस्पन्दैर् वनितागणैः
कौसल्या वगैरे आपल्या खिडकीत उभ्या असलेल्या, दागिने शांत झालेल्या, आणि गप्प बसलेल्या स्त्रियांच्या समूहांनी—
उद्यानवल्लीनिलयैर् विटङ्कनिलयैर् अपि । अक्षुब्धपक्षततिभिर् विहगैर् विरतारवैः
उद्यानांमधल्या वेलींमध्ये, माकडांच्या निवासांमध्ये, आणि शांतपणे बसलेल्या पक्ष्यांच्या थव्यांमध्ये, जे गाण्यावाचून निवांत होते.
सिद्धैर् नभश्चरैश् चैव तथा गन्धर्वकिन्नरैः । नारदव्यासपुलहप्रमुखैर् मुनिपुङ्गवैः
आकाशात संचार करणारे सिद्ध, तसेच गंधर्व, किन्नर आणि नारद, व्यास, पुलह यांसारखे श्रेष्ठ ऋषी, हे सर्व तिथे होते.
अन्यैश् च देवदेवेशविद्याधरमहोरगैः । रामस्य ता विचित्रार्था महोदारा गिरश् श्रुताः
इतरही देवांचे अधिपती, विद्याधरांचे स्वामी आणि बलाढ्य नाग असे अनेक जण तिथे होते; आणि रामाच्या त्या अद्भुत, उदात्त वचनांचे सर्वांनी श्रवण केले.
अथ तूष्णीं स्थितवति रामे राजीवलोचने । तस्मिन् रघुकुलाकाशशशाङ्कसमसुन्दरे
मग, कमळासारख्या डोळ्यांचा आणि रघुकुळाच्या आकाशातील चंद्रासारखा सुंदर राम तिथे शांतपणे उभा राहिला.
साधुवादगिरा सार्धं सिद्धसार्थसमीरिता । वितानकसमा व्योम्नः पुष्पवृष्टिः पपात ह
सज्जनांची सुंदर वाणी आणि सिद्धांच्या समूहासोबत आकाशातून जणू फुलांची छत्रासारखी वर्षा खाली पडली.
मन्दारकोशविश्रान्तभ्रमरद्वन्द्वनादिनी । मदिरामोदसौन्दर्यमुदितोन्मदमानवा
मंदार फुलांच्या कळ्यांमध्ये विसावलेल्या भुंग्यांच्या गुंजनाने भरलेली, मधुर सुगंध आणि सौंदर्यात आनंदलेली, उल्हासित आणि मोहित झालेली.
व्योमवातविनुन्नेव तारकाणां परम्परा । पतितेव धरापीठं स्वर्गस्त्रीहसितच्छटा
जणू आकाशातील वाऱ्याने उडवलेली ताऱ्यांची रांग पृथ्वीवर पडली आहे, किंवा जणू स्वर्गातील स्त्रियांच्या हास्याची प्रभा पृथ्वीवर पसरली आहे.
वृष्टिष्व् एकशरन्मेघलवावलिर् इव च्युता । हैय्यङ्गवीनपिण्डानाम् ईरितेव परम्परा
जणू एकाच ढगातून पडणाऱ्या पावसाच्या थेंबांची ओळ, किंवा जणू साजूक तुपाच्या गोळ्यांची एकामागून एक रांग खाली टाकली आहे.
हिमवृष्टिर् इवोदारा मुक्ताहारचयोपमा । ऐन्दवी रश्मिमालेव क्षीरोर्मीणाम् इवाततिः
ती धबधबा बर्फाच्या सरीसारखा भासला, मोत्यांच्या माळेसारखा शुभ्र, चंद्रकिरणांच्या प्रकाशासारखा किंवा दूधाच्या लाटांसारखा पांढरा शुभ्र होता.
किञ्जल्कामोदवलिता भ्रमद्भृङ्गकदम्बका । सीत्कारगायदामोदमधुरानिलदोलिता
कमळाच्या केसराचा सुगंध दरवळत होता, मधमाशांचा गुंजन आणि गाण्याने गोड वारा हलकेच वाहत होता, आणि मधमाशांचे झुंड सतत भिरभिरत होते.
प्रभ्रमत्केतकव्यूहा प्रसरत्कैरवोत्करा । प्रपतत्कुन्दवलया वलत्कुवलयालया
फुललेल्या केतकीच्या गुच्छांनी भोवती फेर धरला होता, उमललेल्या कुमुदिनींचे ढग पसरले होते, कुंदाच्या माळा खाली पडत होत्या आणि निळ्या कमळांच्या तलावात लहरी उमटत होत्या.
आपूरिताङ्गनारामगृहच्छादनचत्वरा । उद्ग्रीवपुरवास्तव्यवरनारीविलोकिता
सुंदर स्त्रियांच्या घरांचे अंगण आणि छतं भरून गेली होती, आणि शहरातील रहिवासी तसेच खिडकीतून मान उंचावून पाहणाऱ्या स्त्रिया हे दृश्य पाहत होत्या.
निरभ्रोत्पलसङ्काशव्योमवृष्टिर् अनाकुला । अदृष्टपूर्वा सर्वस्य जनस्य जनितस्मया
आकाशात निळ्या कमळासारखी, ढग नसलेली, अशी एक अद्भुत पाऊसधार पडू लागली. ही पावसाची गंमत कुणीही कधीच पाहिली नव्हती, त्यामुळे सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर आश्चर्याने हास्य उमटले.
अदृष्टपूर्वा सिद्धौघकरोत्करसमीरिता । सा मुहूर्तचतुर्भागे पुष्पवृष्टिः पपात ह
कधीही न पाहिलेली, सिद्धांच्या समूहाच्या श्वासाने हललेली, अशी फुलांची वृष्टी चक्क एक प्रहराचा चौथा भागभर पडत राहिली.