योगवासिष्ठः

अहम् बद्धो विमुक्तस् स्याम् इति यस्यास्ति निश्चयः । नात्यन्ततज्ज्ञो नातज्ज्ञस् सो ऽस्मिञ् शास्त्रे ऽधिकारवान्

'मी बांधलेलो आहे, मी मुक्त होईल' असा ज्याचा ठाम निश्चय आहे, जो ना पूर्ण अज्ञानी आहे ना पूर्ण ज्ञानी, त्यालाच या शास्त्राचा अभ्यास करण्याचा अधिकार आहे.

कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयो ऽभिजायते

जो बुद्धिमान सुरुवातीला या मुक्तीच्या उपायांचा आणि मार्गांचा विचार करतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही.

अस्मिन् रामायणे नाम कथोपायान् महाफलान् । एतांस् तु प्रथमं कृत्वा पुराहम् अरिमर्दन

हे रामायण नावाच्या ग्रंथात, हे शत्रूंचा नाश करणारा, मी आधी मुक्तीचे मार्ग सांगणाऱ्या या फलदायी कथा मांडल्या आहेत.

शिष्यायास्मै विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवान् रम्यान् मणीन् अब्धिर् इवार्थिने

शिस्तीने वागणाऱ्या, एकाग्र आणि बुद्धिमान भरद्वाज या शिष्याला, समुद्राने जसा रत्नांची मागणी करणाऱ्याला सुंदर रत्ने देतो, तशी ही रम्य रत्ने दिली.

तत एते कथोपाया भरद्वाजेन धीमता । कस्मिंश्चिन् मेरुगहने ब्रह्मणो ऽग्र उदाहृताः

मग हे मुक्तीचे उपाय सांगणारे किस्से, बुद्धिमान भरद्वाजाने ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, मेरू पर्वताच्या एका गुहेत सांगितले.

अथास्य तुष्टो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । वरं पुत्र गृहाणेति समुवाच महाशयः

तेव्हा विश्वाचे पितामह, भगवंत ब्रह्मदेव, प्रसन्न होऊन मोठ्या प्रेमाने म्हणाले, "माझ्या मुला, एखादी वर माग."

भगवन् भूतभव्येश वरो ऽयं मे ऽद्य रोचते । येनेयं जनता दुःखान् मुच्यते तद् उदाहर

भगवंत, भूतकाळ आणि भविष्यकाळाचे स्वामी, आज मला हा वर हवा आहे — ज्यामुळे या लोकांचे दु:ख दूर होईल, तो उपाय सांग.

गुरुं वाल्मीकिम् अत्राशु प्रार्थयस्व प्रयत्नतः । तेनेदं यत् समारब्धं रामायणम् अनिन्दितम्

इथे वाल्मीकि या गुरूंना मनापासून जाऊन विनंती कर. त्यांच्याच हातून हे निर्दोष रामायण रचले गेले आहे.

तस्मिञ् ज्ञाते नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति । सेतुनेवाम्बुधेः पारम् अपारगुणशालिना

जो कोणी हे जाणेल, तो कितीही भ्रमात असला तरी, जसा पूल असला की माणूस समुद्र पार करतो, तसाच तो या दुःखांनी भरलेल्या अथांग सागरातून सहज पार जाईल.

इत्य् उक्त्वा स भरद्वाजं परमेष्ठी ममाश्रमम् । अभ्यागमत् समं तेन भरद्वाजेन भूतकृत्

असं सांगून परमेश्वराने भरद्वाजाला घेऊन माझ्या आश्रमात प्रवेश केला.

तूर्णं सम्पूजितो देवस् सो ऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन् मां महासत्त्वस् सर्वभूतहिते रतः

मी देवाचे पाय धुण्याचे पाणी आणि इतर आदरपूर्वक सेवा करून त्याचे स्वागत केले. सर्व जीवांच्या कल्याणात रमणारे तो महान आत्मा मला बोलू लागले.

रामस्वभावकथनाद् अस्माद् वरमुने त्वया । नोद्योगस् सम्परित्याज्य आ समाप्तेर् अनिन्दितात्

हे श्रेष्ठ मुनी, रामाचा स्वभाव सांगताना, ही निष्कलंक गोष्ट पूर्ण होईपर्यंत तू आपला प्रयत्न सोडू नकोस.

ज्ञातेनानेन लोको ऽयम् अस्मात् संसारसङ्कटात् । समुत्तरिष्यति क्षिप्रं पोतेनेवाशु सागरात्

हे जाणल्यावर, हा संपूर्ण जग संसराच्या संकटातून अगदी जलदपणे सुटेल, जसे कोणी होडीतून सहज समुद्र पार करतो.

वक्तुं तवैतम् एवार्थम् अहम् आगतवान् अयम् । कुरु लोकहितार्थं त्वं शास्त्रम् इत्य् उक्तवान् अजः

हीच गोष्ट तुला सांगण्यासाठी मी आलो आहे; तू लोकांच्या कल्याणासाठी हे शास्त्र तयार कर, असे अजन्म्याने सांगितले.

मम पुण्याश्रमात् तस्मात् क्षणाद् अन्तर्धिम् आगतः । मुहूर्ताद् उद्यतः प्रोच्चैस् तरङ्ग इव वारिणः

माझ्या पुण्याश्रमातून तो क्षणात अदृश्य झाला, जसा पाण्यातून एखादी लाट अचानक वर येते.

तस्मिन् प्रयाते भगवत्य् अहं विस्मयम् आगतः । पुनस् तत्र भरद्वाजम् अपृच्छं स्वच्छया धिया

त्या पूज्य व्यक्तीच्या प्रस्थानानंतर माझ्या मनात मोठा आश्चर्याचा भाव निर्माण झाला. मग मी पुन्हा तिथेच स्वच्छ मनाने भरद्वाजाला विचारले.

किम् एतद् ब्रह्मणा प्रोक्तम् भरद्वाज वदाशु मे । इत्य् उक्तेन पुनः प्रोक्तम् भरद्वाजेन मे ऽनघ

भरद्वाजा, ब्रह्मदेवांनी काय सांगितले ते मला लवकर सांग, असे मी म्हटल्यावर भरद्वाजाने पुन्हा मला उत्तर दिले, हे निष्पापा.

एतद् उक्तम् भगवता यथा रामायणं कुरु । सर्वलोकहितायाशु संसारार्णवपोतकम्

भगवंतांनी असे सांगितले की, 'तू रामायण असे रच की ते सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी संसाराच्या समुद्रातून पटकन पार नेणारे नौकेसारखे होईल.'

मह्यं च भगवन् ब्रूहि कथं संसारसङ्कटे । रामो व्यवहृतो ऽप्य् अस्मिन् भरतश् च महामनाः

माझ्याही मनात हे जाणून घ्यायचे आहे, हे पूज्यवर, या कठीण संसारात राम व्यवहार करत असतानाही आणि महान मनाचा भरत या दोघांनी कसे वागले?

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश् चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस् ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः

शत्रुघ्न, लक्ष्मण आणि कीर्तीशाली सीता, तसेच रामाच्या मागे चालणारे ते हुशार मंत्रीपुत्र — हे सर्व कसे होते,

निर्दुःखतां कथं ते तु प्राप्तास् तद् ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं तरिष्यामि ततो जनतया सह

त्यांनी दुःखातून मुक्ती कशी मिळवली, हे मला स्पष्टपणे सांग. म्हणजे मीही आणि माझ्या सोबतचे लोकही त्या मार्गाने जाऊ शकू.

भरद्वाजेन राजेन्द्र यदेत्य् उक्तो ऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोर् आज्ञाम् अहं वक्तुं प्रवृत्तवान्

राजा, जेव्हा भरद्वाजाने आदराने 'तसेच होवो' असे म्हटले, तेव्हा मी प्रभूची आज्ञा पाळायला सुरुवात केली आणि सांगू लागलो.

शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन सम्मोहम् अलं दूरीकरिष्यसि

मुला भरद्वाज, तू विचारले आहेस तसे मी तुला सांगतो; हे ऐकल्यावर तुझ्या मनातील सर्व संभ्रम नक्कीच दूर होतील.

तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतस् सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः

म्हणून, तूही बुद्धीने वाग — जसा कमळासारख्या डोळ्यांचा राम सर्व गोष्टींमध्ये आसक्त न होता सुखी राहिला, तसंच.

लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा

लक्ष्मण, भरत, मोठ्या मनाचा शत्रुघ्न, कौसल्या, सुमित्रा, सीता आणि दशरथ यांनीही तसंच केलं.

कृतास्थश् चाविरोधश् च बोधपारम् उपागतः । वसिष्ठो वामदेवश् च मन्त्रिणो ऽष्टौ तथेतरे

स्थिरता आणि विरोध न करता, उच्च ज्ञान प्राप्त केलेले वसिष्ठ, वामदेव आणि इतर आठ मंत्री यांनीही असंच वागलं.

घृष्टिर् विकुन्तो भामश् च सत्यवर्धन एव च । विभीषणस् सुषेणश् च हनुमान् इन्द्रजित् तथा

घृष्टी, विकुंठ, भाम, सत्यवर्धन, विभीषण, सुसेन, हनुमान आणि इंद्रजित यांनीही तसंच केलं.

एते ऽष्टाविंशतिः प्रोक्तास् समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः

ही अठ्ठावीस माणसं, ज्यांच्या मनात माया नाही, त्यांना जगात असतानाच मुक्त झालेली मोठी माणसं म्हणतात. त्यांचं मन जे येईल ते सहजपणे स्वीकारतं.

एभिर् यथा हृतं दत्तं गृहीतम् उषितं स्मृतम् । तथा चेद् वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि सङ्कटात्

माझ्या मुला, जर तू त्यांच्यासारखं, माया न ठेवता देणं, घेणं, राहणं आणि आठवण ठेवणं केलंस, तर तू खरंच सगळ्या दुःखांतून मुक्त होशील.