हत्तींच्या भक्कम गुडघ्यांनी व पाठीने आधारलेले, त्यांच्या अंगावरून घास घेत असताना, ते झाड आपल्या जागी अत्यंत स्थिरपणे उभे होते—जणू काही एखादे विशाल पर्वत स्वतःच्या उतारांनी धरून ठेवले आहे. त्या झाडाच्या फांद्यांमधून अनेक रंगीबेरंगी पंखांचे पक्ष्यांचे थवे फिरत होते, आणि त्या झाडाच्या फांद्यांच्या कपारींमध्ये वावरणाऱ्या या पक्ष्यांमुळे ते एखाद्या शृंगयुक्त पर्वतासारखे वाटत होते, जिथे विविध जीवांची वर्दळ आहे. त्याच्या फांद्यांमधील गुंतागुंतीच्या, सतत हालणाऱ्या कळ्यांच्या जाळ्यामुळे, जणू काही वनातील वाऱ्यांनी नाचणाऱ्या वेलींना नृत्य करायला लावले आहे, असे भासत होते. या झाडाखालून केवळ कोणी वासनारहित, संतुष्ट जीवच निघून जातो; आणि त्याच्या फुलांच्या माळा वाऱ्यात हलताना त्या वेलीसारख्या झुलत, जणू ते झाड नाचत आहे असे वाटत होते. त्या झाडाला वेलींनीच आपले मानले होते; म्हणून ते प्रेमाच्या रसाने भरून वाहत होते, आणि त्यावर मधमाशांच्या गुंजनाने जणू गोड गाणेच सुरू झाले होते. लांबून पाहता, त्याच्या नव्या उमललेल्या फुलांनी ते आकाशात फिरणाऱ्या सिद्धांना जणू कोकिळांच्या कुजनाने व मधमाशांच्या गजराने स्वागत करत आहे असे वाटत होते. झाडे आपल्या फळांनी व फुलांनी भरून, कळ्यांच्या व फुलांच्या उजळ हास्याने आनंद व्यक्त करीत होती. त्या झाडाच्या फांद्या व घोस वरच्या दिशेने वाढत, जणू पारिजात वृक्ष आकाशाकडे झेपावतो आहे, त्याचा खोड उंच उभा आहे. मधमाशांच्या गजराने व जाड फुलांच्या घोसांनी झाड इतके तेजस्वी दिसत होते, की जणू इंद्राच्या हजार डोळ्यांच्या तेजाशी स्पर्धा करीत आहे. ते झाड चमकणाऱ्या फुलांच्या घोसांनी सुशोभित झाले होते, जणू नागमण्यांच्या फणांसारखे, आणि पृथ्वीवरून वर उगवलेले, आकाशाकडे पाहणाऱ्या शेषनागासारखे भासत होते. त्याचा रूप धुळीने माखलेले, जणू दुसरेच शंकर प्रकट झाले आहे, आणि त्याच्या फळांनी भरलेल्या सावलीने सर्व ऋषींमध्ये आदर निर्माण झाला, जसे शंकरामुळे होतो. त्याच्या दाट पानांच्या फांद्या जणू नैसर्गिक भिंती उभ्या करतात, फुलांनी लडिवाळ वेलींनी मंडप तयार केला आहे, आणि तो कदंब वृक्ष पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेला, जणू आकाशातील एखादे शहरच आहे, असे त्या तपस्व्याने पाहिले. त्या वेळी, त्या ज्ञानी पुरुषाचा मन आनंदाने शांत झाले. त्याने फळांनी व कोवळ्या पानांनी सजलेले, जणू फुलांचा डोंगरच उभा आहे, असे झाड पाहिले. तो कदंब वृक्षावर चढला—ज्याप्रमाणे विष्णू समुद्रातून एकटा उगवणाऱ्या कल्पवृक्षावर चढला तसा. तेथे, आकाशात झेपावणाऱ्या एका फांदीच्या टोकावर, ती स्त्री जणू माकडाच्या चंचल मनाप्रमाणे त्या फांदीच्या टोकावर जाऊन उभी राहिली. नंतर, त्या कोवळ्या, मऊ पानांच्या शय्येवर बसून, तिने काही वेळ सर्व दिशांकडे आश्चर्याने पाहिले. तिने सुंदर काठांनी सजलेल्या नद्यांच्या रांगा, मोठ्या डोंगरांच्या शिखरांप्रमाणे उंचवट्यांचे डोंगर, आकाशात पसरलेले मेघ, आणि मंद हालणाऱ्या निळ्या कमळांचे दृश्य पाहिले. निळसर हिरवळीत झाकलेले, फुलांसारखे शुभ्र अंग असलेल्या, समुद्राच्या पाण्याने भरलेल्या कलशांसह त्या नगरीला सजवले होते. हातात फुललेली कमळे, सुगंधी वाऱ्यांची मुखे, गावांमध्ये कावळ्यांचा गूंज, आणि धबधब्यांचे पैंजणांसारखे निनाद—हे सर्व तिला ऐकू आले. आकाश किरीट, पृथ्वी पाय, वनरांगा केश, विस्तीर्ण वनप्रदेश कंबर, चंद्र-सूर्य कुण्डले—अशा रूपात त्या प्रदेशांचे सौंदर्य तिने पाहिले. शेतजमिनी व चंदनवनांनी चिन्हांकित, शिखरे पांढऱ्या हिमवस्त्रांनी आणि ढगांनी झाकलेली. समुद्राच्या ताज्या पाण्याच्या शोभेप्रमाणे, वनरांगा झाडांनी भरून, जणू जगाचा अंतःपुरच आहे असे दिसत होते. वसंताच्या पाण्याने धुतलेली वस्त्रे, सूर्याच्या केशरी किरणांनी अलंकृत, विविध फुलांनी सजवलेली, आणि चंद्रप्रकाशासारख्या शुभ्र चंदनाने लिप्त अशी ती भूमी तिने पाहिली. आकाशातील एका वेलीच्या मोठ्या पानावर बसून, वनवेलींनी व वाऱ्यांनी वेढलेला तो तपस्वी, तिन्ही लोकांच्या स्त्रिया, सर्व दिशांना फुलांनी सतत शोभित, आनंदाने पाहू लागला. त्याच काळापासून, त्या आश्रमात तो 'कदंब दाशूर' म्हणून प्रसिद्ध झाला—कठोर तपश्चर्येने स्थिर राहणारा एक वीर. तिथे, वेलीच्या पानावर बसून, त्याने काही क्षण चौफेर पाहिले व मग सर्व दिशांकडून मन मागे घेत, पद्मासनात बसला. त्याला अजून परमार्थज्ञान नव्हते; तो केवळ कर्मकांडात रमला होता, आणि कर्माचे फळ अर्पण करण्याच्या भावनेने यज्ञ करीत होता. वनात, वेलीच्या पानावर बसून, त्याने सर्व यज्ञ मनानेच क्रमाने पार पाडले. दहा वर्षे त्याने गायी, घोडे, मनुष्य अशा विविध यज्ञांनी, विपुल दान देत देवांची मानसिक पूजा केली. कालांतराने मन शुद्ध झाल्यावर, आत्म्याच्या कृपेने ज्ञान त्याच्या अंतरात प्रबलपणे प्रकट झाले. मग, त्याच्या सर्व आच्छादनांचा नाश झाला, वासनांचे डाग गळून गेले, आणि तो ऋषी त्या पानावर सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन वास करू लागला. एकदा, त्याच वेलीवर त्याने समोर एक वनदेवी पाहिली—रुंद डोळ्यांची, फुलांनी झुलणारे वस्त्र परिधान केलेली. तिचा चेहरा प्रियकरिणीसारखा, डोळ्यांत मदिरा भरलेली, निळ्या कमळांचा सुगंध दरवळणारी, अत्यंत आकर्षक होती. तो ऋषी तिला, तिच्या निर्दोष रूपाला, जणू कोकिळा फुललेल्या वेलीला संबोधावा तसे, आदराने म्हणाला, "कोण आहेस तू, कमलनयने, ज्याचे हृदय प्रेमाने भरले आहे? फुलांनी सजलेली, या वेलीवर जणू तुझ्या सखीप्रमाणे का वसतेस?" त्यावर, हरणप्रभा डोळ्यांची, गोरी, सुडौल स्त्री त्या ऋषीला निरागस व मोहक शब्दांत म्हणाली, "या पृथ्वीवर जी दुर्मिळ गोष्टी इच्छिल्या जातात, त्या सर्व महानांच्या मागणीनुसार सहज मिळतात. मी या वेलींच्या वनातील वनदेवी आहे, तुझ्या उपस्थितीने अलंकृत, हे ब्राह्मण, वेलींमध्ये रमणारी. चैत्र महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील त्रयोदशीला, मदनोत्सवाच्या वेळी, नंदनवनात वनदेवींची सभा भरली होती. आनंदित फुलांनी, गूंजणाऱ्या मधमाशांनी, कोकिळा व मधुमक्षिका यांच्या अलंकाराने मी, हे प्रभो, तिन्ही लोकांच्या सुंदर स्त्रियांच्या सभेला तिथे गेले होते.