ज्यावेळी चैतन्याचा सूर्य प्रकट होतो, त्यावेळी ज्ञानाचा कमळ, सद्गुणी कोंबांनी सुशोभित, निर्मळ तेजाने फुलतो—जणू काही सकाळच्या आकाशासारखा. हे ज्ञान, हृदयाला आकर्षित करणारे आणि जगाला आनंद देणारे, पुण्यरूप संपत्तीप्रमाणे प्रकट होते, जसे पौर्णिमेच्या चंद्राच्या किरणांप्रमाणे. याहून अधिक काही सांगण्यासारखे नाही; कारण जो महात्मा जाणण्याजोग्या सर्व गोष्टी जाणतो, त्याचे मन आकाशातील अवकाशासारखेच—ते न उगवतं, न मावळतं. जो जिज्ञासेने आपली स्वभाव जाणतो आणि ज्याचे स्वत्व जागृत झाले आहे, त्याच्या दृष्टीने ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र, शिव हे देखील केवळ करुणेचे विषय ठरतात. ज्याचे मन अहंकारमुक्त झाले आहे, त्याच्यापर्यंत बाह्य विचार पोहोचू शकत नाहीत—जणू मृगजळातील पाणी कधीही हरणापर्यंत पोहचत नाही. हे विश्व तर सर्वत्र लाटांसारखे येत-जात असते; पण ज्ञानी पुरुषासाठी, जन्म आणि मृत्यू, जे स्वत्वातून उत्पन्न होतात, ते त्याला व्याकुळ करत नाहीत. संसाराचा प्रवाह म्हणजे प्रकट होणे आणि लय होणे—याशिवाय दुसरे काही नाही. हे दोन्ही स्पष्टपणे पाहून ज्ञानी प्रसन्न राहतो, अस्वस्थ होत नाही. जसे मडके सुशोभित किंवा फुटले तरी त्यातील अवकाशाचा जन्म किंवा मृत्यू होत नाही, तसेच, शरीरातील आत्म्याला काहीही होत नाही. विवेक जागृत झाला की, अज्ञानाचा थंडपणा, जो चुकीच्या समजुतींमधून निर्माण झाला आहे, नाहीसा होतो; वायुविकारांच्या भाराने ढगाळ मनातील इच्छाही वाळवंटातील मृगजळासारखी नाहीशी होते. जोपर्यंत 'मी कोण?' आणि 'हे काय आहे?' असा प्रश्न विचारला जात नाही, तोपर्यंत संसाराचा गोंधळ अंधारासारखा राहतो. हे शरीर, जे चुकीच्या समजुतींच्या भारातून उभे राहते, हे दु:खाचा मूळ आहे; जो त्याला 'मी' मानत नाही, तोच खरा द्रष्टा. ज्याने मोह नाहीसा केला आहे आणि जो शरीरातील सुखदुःख, जे काळ-स्थळावर अवलंबून असते, स्वतःचे नाही असे मानतो, तोच खरा द्रष्टा. जो 'स्व' आणि 'इतर' या भेदाशिवाय, सर्वकाही केवळ चैतन्याच्या प्रकाशात पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. जो सर्वत्र, अनंत आकाशात, दिशांमध्ये, काळात, कृतीत, सर्वत्र 'मीच आहे' असे पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. जो सूक्ष्म 'मी' सर्वत्र व्यापलेला आहे, अगदी केसाच्या टोकातही कल्पित केला आहे, असे पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. जो अंतर्मुख होऊन अनंत, सर्वशक्तिमान, प्रत्येक अवस्थेत असणारे अद्वैत चैतन्य पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. जो आजार, भीती, दुःख, वृद्धत्व, मृत्यू, जन्म यांनी त्रस्त होऊन 'मी हे शरीर आहे' असे पाहतो, तो योग्यरीत्या पाहत नाही. जो माझे महानत्व सर्वत्र, वरती, खाली पसरलेले आहे आणि दुसरे कोणी नाही, हे जाणतो, तोच खरा द्रष्टा. जो सर्व जग माझ्यात गुंफलेले आहे, जसे मण्यांची माळ धाग्यावर असते, आणि मीच अंतरात्मा आहे, असे पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. जो पाहतो की येथे ना 'मी' आहे, ना दुसरे काही; फक्त ब्रह्मच आहे—अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या मधल्या स्थितीत पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. या त्रैलोक्यातील जे काही नाव किंवा वस्तू आहे, ते सर्व माझ्या एका अंशासारखे आहे, जसे समुद्रातील लाट; जो हे अंतर्यामी पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. ज्याच्या मनातील 'स्व' आणि 'पर', 'तुझे' आणि 'माझे' या संकल्पना संपल्या आहेत, तो महात्मा स्पष्टदृष्टीने पाहतो. हे जग दयनीय, रक्षणीय आणि माझेच—माझ्या लहान बहिणीसारखे आहे; जो त्रैलोक्याची नश्वरता स्पष्टपणे पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. जो शरीराला निरपेक्ष, शुद्ध चैतन्याच्या भीतीने व्यापलेले, आणि विश्वाच्या जाळ्याने भरलेले म्हणून पाहतो, तोच खरा द्रष्टा. सुख, दुःख, अस्तित्व, अनस्तित्व, विवेक—जो 'हे मी नाही' किंवा 'हे मी आहे' असे पाहतो, तो कधीही लहान होत नाही. स्वतःच्या अस्तित्वाने व्यापलेल्या आणि दुसरे कोणीही नसलेल्या जगात, 'काय त्यागावे, काय स्वीकारावे?' असे जो पाहतो, तोच ज्ञानी. ज्याच्यासाठी हे सर्व शुद्ध अस्तित्व आहे, जे तर्क आणि रूप या पलीकडे आहे, ज्याने त्याग-स्वीकार यांची गणना सोडून दिली आहे—त्याला मी वंदन करतो. जो आकाशासारखा एकरस, सर्व अवस्थांमध्ये उपस्थित, पण कशाच्याही स्पर्शाने रंगत नाही—तोच महात्मा परमेश्वर आहे. जो अंधार आणि प्रकाश या कल्पनांपासून मुक्त, काळाच्या साराला प्राप्त झालेला, शांत, संतुलित आणि निरोगी आहे—मी त्या अवस्थेला वंदन करतो. ज्याच्या उदयास्तात, जगातील विविध आणि सुंदर प्रकट स्वरूपात, कृती नेहमी एकसमान, एकाग्र आणि अमर्याद असते—त्या परमज्ञानी शिवाला मी नमस्कार करतो. हे शरीराचे महानगर, उपभोग आणि मोक्षासाठी, ज्ञानी पुरुषासाठी जणू एक बगिचा आहे; ते केवळ आनंदासाठी अस्तित्वात आहे, दुःखासाठी नव्हे. हे महर्षे, हे शरीर कसे शहर म्हणावे? आणि योगी, त्यात वास करून, स्वराज्याचा आनंद कसा घेतो? हे राम, हे मनोहर शरीराचे शहर सर्व सद्गुणांनी युक्त आहे; ज्ञानी पुरुषासाठी ते अनंत लीलांनी परिपूर्ण, स्वतःच्या प्रकाशाने उजळलेले आहे. डोळ्यांच्या खिडक्या उजळत आहेत, अंतर्गत क्षेत्र तेजस्वी आहेत, हातांच्या रस्त्यांनी विस्तारले आहे, आणि पाय नगराच्या सीमांपर्यंत पोहोचतात. केसांच्या वेलींनी आणि गुच्छांनी अलंकृत, त्वचेच्या भिंतींनी वेढलेले, टाच, पोटरी, मांडी, गुडघ्यांच्या खांबांवर उभे आहे. तळपायांवरील रेषा आणि दगडांनी निर्मित, त्वचेच्या कडांनी, महत्त्वाच्या बिंदूंनी, शिरा आणि सांध्यांनी आकर्षक बनले आहे. दोन्ही मांडींच्या टोकावर प्रवेशद्वार आहे, जननेंद्रिये प्रकट होतात, त्वचेच्या घड्या आणि केसांनी झाकलेले, मांसल पाकळ्यांनी आच्छादित. तिचा चेहरा भुवया, कपाळ, तोंड यांच्या तेजाने शोभायमान आहे; रुंद गाल जणू प्रशस्त भूमी, तिच्या कटाक्षाच्या कमळांनी विखुरलेले. छाती म्हणजे सरोवर, जिथे स्तनांचे कळ्या कमळकोषासारख्या आहेत; खांदे खेळकर डोंगरासारखे उंचावलेले, दाट केसांच्या रेषांनी झाकलेले. पोट म्हणजे खोल दरी, जिथे इच्छित अन्न फेकले आणि चिरडले जाते, घशाच्या खोल मार्गातून वाऱ्याचा गोंगाट घुमतो. अशा या शरीररूपी नगरात, ज्ञानी पुरुष आनंदाने वास करतो, त्यात दुःखाचा लवलेशही नसतो—कारण तो सर्वकाही केवळ चैतन्याच्या प्रकाशात पाहतो.