या जगातील कठीण, गुंतागुंतीच्या सुखांमध्ये आणखी एक रत्न प्रकट होते—ज्याला लोक ‘नियती’ आणि ‘काल’ म्हणतात आणि सर्वकाही याच्याच हातून घडते असे मानतात. प्रत्यक्षात, कर्म म्हणजे केवळ हालचाल; त्याच्या स्वतःच्या कंपनाशिवाय त्यात दुसरे काहीही दिसत नाही, आणि त्याला कोणताही ठराविक आकार नसतो. या कंपनामुळे सृष्टीतील सर्व जीवांची मालिका क्षणभंगुर राहते—बर्फ जसा उन्हात वितळतो, तशीच ही सगळी सृष्टी दु:खात लय पावते. इथे जे काही दिसते, ते या जगाच्या आनंदाचा नाट्यमंच आहे, आणि या मंचावर नियती आपला नृत्य सादर करते. तिसरी, जी ‘मृत्यू’ या भयावह नावाने ओळखली जाते, कवटी धारण केलेल्या शरीरासह, मद्यपीसारखी, नियतीसोबत जगात नाचत असते. मृत्यू हा आपल्या प्रेयसी नियतीसोबत, अखंडपणे, निरंतर नाचतो—तोच सर्वोच्च प्रियकर. पुढे, एक शुद्ध, कोर्या चंद्रासारखा आणि गंगाधर—हे दोघे त्रिमूर्ती रूपात या जगाच्या छातीवर पवित्र यज्ञोपवीतासारखे शोभतात. हे दोघे धाग्याच्या आणि धाग्याविना असलेल्या तेजात झळाळतात. चंद्र आणि सूर्याच्या कड्या, हाताच्या मुळाशी सोन्याच्या कड्या, हातातील खेळकर कमळ, आणि विश्वाच्या हृदयात वास करणारे दैवी कमळ—ही सर्व अलंकारांसारखी शोभा वाढवतात. तारकांनी आणि ओघळणाऱ्या थेंबांनी, कमळाच्या कंपणाऱ्या पाकळ्यांनी, आणि एका महासागराच्या पाण्याने धुतलेल्या—अशा या एकमेव आकाशात तिचे सौंदर्य फुलते. अशा या रूपासमोर, नियती नेहमीच उत्कटतेने आणि थांबता थांबताच नाचते; तिच्या नृत्यात कधीच प्रारंभ किंवा अंत नसतो. जगाच्या या मंडपात, नृत्यात रमणारी, कंपनमय स्वरूप असलेली, आणि सतत घडणाऱ्या घटनांमुळे डोलणारी नियती विहार करते. तिच्या अंगावरील सुंदर दागिने म्हणजे इतर जगांची रांगा; तिच्या विस्तीर्ण केसांचा गुच्छ आकाशातून पाताळापर्यंत लोंबतो. नरकातील पैंजणांची माळ, जी दुष्कर्मरूपी दोऱ्यावर ओवली आहे, तिच्या पाताळातील पायावर थरथरते. तिच्या कपाळावरचा कस्तुरीचा ठिपका म्हणजे कर्माचा मित्र, चित्रगुप्त, रात्रीच्या वेळी कपाळावर रंगवतो. युगाच्या अंताला, ही देवी कालीचे रूप धारण करते, आणि तिच्या प्रचंड गर्जना पर्वतशिखरांवर निनादतात. तिच्या मागे, झुलणाऱ्या, मोरपिसांनी सजवलेल्या तरुण रथ आहेत; तिच्या तीन डोळ्यांचा भीषण तेज सर्वांना भयभीत करते. शरदचंद्रप्रकाशासारखे तिचे विखुरलेले केस, डोक्यावर पसरलेले आहेत; ती सुंदर पांढऱ्या मंदारफुलांनी आणि गौरीच्या पांढऱ्या चामरांनी लहरवते. ती भैरवाच्या पोटासारख्या डमरू वाजवते, आणि इंद्राच्या शरीरातील कवटींनी बनवलेली हजार छिद्रांची कापी हलवते. आकाशात तुटलेल्या शरीरांचे तुकडे आणि गदा विखुरले आहेत; आणि ती स्वतःलाही गडद मेघासारखी काळी वाटते. सर्व जीवांच्या डोक्यांनी बनवलेली चक्रे आणि कमळमाळांनी ती अलंकृत आहे; महायुगांच्या अखेरीस तिच्या नृत्यात ती तेजस्वी दिसते. डमरूंच्या गडगडाटात आणि कमळाच्या तळ्यांच्या लाटांमध्ये, युगांच्या समाप्तीला तुंबुरु वगैरे सुद्धा तिच्यापासून पळ काढतात. अखेरीस, मृत्यू नाचतो—त्याचा तलवार चंद्राच्या कडेसारखी चमकत असते, केसांमध्ये तारे व चांदणे, आणि आकाशाच्या पिसांचा मुकुट त्याच्या डोक्यावर असतो. एका कानात हिमालय पर्वताचा लांब कुंडल, दुसऱ्यात मेरू पर्वताचे सुंदर सोन्याचे अलंकार; डुलणाऱ्या कुंडलांमध्ये चंद्र आणि सूर्य गालांवर चमकतात; लोकालोक पर्वतरुपी साखळी कमरेभोवती माळलेली आहे. विजेची रेषा, वाऱ्यात लहरणारी, ढगांच्या वस्त्रासारखी चमकणारी, तिच्या अलंकारात दिसते. गदा, भाले, त्रिशूळ, शूल, तोफा आणि मूसळ—या सर्व शस्त्रांनी, जी या जगातील थकलेल्या सैन्यांचा विनाश करतात, ती सजलेली आहे. काळाच्या विणलेल्या संसारबंधनाच्या लांब फासात, महा सर्प शेष माळेसारखा गुंफलेला आहे. सात महासागरांच्या कड्यांच्या रांगा तिच्या हातात झळाळतात, जिवंत रत्नांच्या किड्यांसारखी तेजस्वी. संसाराच्या व्यवहारांचा महागर्दीचा भोवरा, सुख-दुःखाचा सततचा प्रवाह, धुळीने भरलेला आणि रात्रसमान काळोख असलेला—हा तिच्या शरीरावरील केसांचा पट्टा आहे. अशा प्रकारे, युगाच्या अखेरीस, मृत्यू आपल्या भीषण नृत्यात सर्व सृष्टीला, साक्षात सर्वस्वाच्या अधिपतीसह, मागे घेतो. पुन्हा, ती देवी हसत-नाचत सर्व रूपे धारण करते—वृद्धत्व, दुःख, शोक यांच्या हावभावांनी सजलेली. ती पुन्हा जग, वन, इतर लोक, आणि जीवांचा जाळ तयार करते; स्थावर-जंगम जीवांची विविध वर्तनं घडवते, जणू एखादे मूल मातीच्या खेळण्यातून नवनवीन आकार घडवत असते. हे महर्षे, या सतत फिरणाऱ्या काळाच्या आणि नियतीच्या चक्रात—ज्याला येथे ‘संसार’ म्हणतात—माझ्यासारख्या लोकांना स्थैर्य कसे मिळेल? आम्ही जणू या नियतीच्या आणि इतर शक्तींच्या हातून विकले गेल्यासारखे आहोत; जगाच्या मायावी क्लुप्त्यांनी फसवलेले, जसे वनातील गोंधळलेले प्राणी. हा काळ, नीच मार्गाचा आणि नेहमीच तुडुंब भुकेला, जगाला आपत्तीच्या महासागरात सतत ढकलतो. शेवटी, नियती आपल्या क्रूर कृत्यांनी आणि खोट्या आशांनी जगाला जाळून टाकते, जणू अग्नि फुलांसारख्या ज्वाळांनी जाळतो. नियती, चंचल आणि रूपप्रिय, एका दुःखानेच दृढनिश्चय उधळते, आणि आपलीच मर्जी लादते, जशी स्त्री स्वभावतः करते. मृत्यू, कठोर वर्तनाचा, जगाच्या शरीराला वृद्धत्वात नेऊन, सर्व जीवांना अखंडपणे गिळतो, जसा साप वाऱ्याला गिळतो. यम, दयाशून्य राजा, दुःखी जीवांना कधीच दया दाखवत नाही; सर्वत्र दयाळूपणाची साधना करणारे लोक अत्यंत दुर्मिळ झाले आहेत. हे महर्षे, सर्व जीवांची संपत्ती अत्यल्प आहे; ते लोभातून उत्पन्न होणाऱ्या, अंतहीन आणि कठोर दुःखांचे मूळ आहेत.