या अद्भुत विश्वरंगभूमीवरील प्रत्येक पाऊल त्या राजकुमारापासून खूप दूर आहे, ज्याची शक्ती काळाने मोजलेली नाही. तो या लीलेत, गोंधळलेल्या व दुःखी जीवांच्या झुंडींसह, आपल्या अभिनयात मग्न आहे; आणि जग, थकलेले, अस्तित्वाच्या दाट जंगलात शिकार बनते. कुठेतरी, समुद्रातील अग्नीचे सुंदर कमळ फुलते; खेळाचा आनंददायक सरोवर, आणि काळाच्या प्रलयाचा महान महासागर दिसतो. जगातील काळाचा प्रवाह हेच जीव, ज्यांनी अस्तित्वाच्या आंबट, कडवट, व खारट समुद्रात आयुष्य घालवले, यांनी भरलेला आहे. ती भीषण शक्ती, सर्व दिशांना फिरणारी, मातांचा समूह सोबत घेऊन, अस्तित्वाच्या अरण्यातील एक हिंस्र लांडगा बनते, जो नररूप हरणांना खेचून नेतो. तिच्या हातावर पृथ्वी आहे, आणि पृथ्वी म्हणजे विविध रसांनी भरलेला एक प्याला, जो हलणाऱ्या कमळांच्या, निलकमळांच्या व फुलांच्या माळांनी सजलेला आहे. गर्जना करत, प्रचंड शक्तीने आघात करत, हातांच्या पिंजऱ्यातील नरसिंह, रुंद व बलवान अयाल असलेला, हा प्रिय खेळकर पक्षी आहे. कुम्हड्याच्या वीणेच्या गोड संगीतासारखा मधुर, शरद आकाशाच्या निर्मळ तेजाने उजळणारा हा देव म्हणजेच महाकाळ, तरुण कोकिळासारखा खेळकर आहे. त्याचे रूप सतत गर्जना करणारे आहे, दुःखाचे बाण दूर फेकणारे, 'अकल्पना' नावाच्या धनुष्याने सज्ज, सर्वत्र स्पंदन करणारे. या सर्वोच्च स्पंदनाच्या लीलेने वृद्ध, थकलेल्या, अस्वस्थ माकडासारखा हा काळ सर्वत्र भटकतो, पकडतो, फिरवतो, फाडतो, आणि त्याचे शरीर सतत स्पंदनशील राहते. या कठीण सुखांमध्ये, आणखी एक रत्न प्रकटते; जग त्याला 'नियती' आणि 'काळ' म्हणते, आणि त्यालाच कर्ता मानते. पण, केवळ क्रियाशीलता एवढेच कर्माचे स्वरूप आहे; त्यापलीकडे दुसरे काहीच दिसत नाही — कोणतीही ठराविक आकृती नाही. यामुळे, सर्व जीवांची परंपरा नेहमीच दुर्बल राहते, आणि जणू उष्णतेत बर्फ वितळावे तसे, हे सर्व यातना भोगतात. येथे जे काही दिसते — जगातील भोगाचा क्षेत्र — हेच त्याचे नृत्यगृह आहे; आणि इथेच तो नृत्य करतो. तिसरा, 'मृत्यू' या भयंकर नावाने ओळखला जाणारा, कवटीने सज्ज शरीर असलेला, मद्यपानात तल्लीन, नियती जगात नृत्य करते. कारण, मृत्यू नेहमीच आपल्या प्रिय पत्नी नियतीसोबत अखंड नृत्य करतो, हे परमप्रिय दांपत्य आहे. शुद्ध चंद्रकोरीसारखा उरलेला, आणि गंगा धारण करणारा — हे दोघे, त्रैविध्य रूपात, जगाच्या छातीवरील पवित्र यज्ञोपवीतासारखे आहेत; दोघेही धाग्याच्या व धाग्याविना तेजाने चमकतात. चंद्र-सूर्याचे गोल, हातांच्या मुळाशी सुवर्ण कडे, हातात खेळणारे कमळ, आणि ब्रह्मांडाच्या अंड्याचे दिव्य कमळ-हृदय — हे सर्व त्याला शोभा आणतात. तारकांनी व थेंबांनी, कमळाच्या कंपित पाकळ्यांनी, एकमेव महासागराच्या पाण्याने धुतलेल्या, एकाच आकाशाने व्यापलेले — हेच त्या रूपाचे अलंकार आहेत. अशा स्वरूपासमोर, नियती सतत इच्छा धरून, अखंड उत्कटतेने नृत्य करते, ज्याची सुरुवात कधीच संपत नाही. जगाच्या मंडपात, नृत्यात रमणारी, स्वच्छंद स्पंदनरूप, येण्या-जाण्याच्या घटनांनी सदैव डोलणारी ती आहे. तिच्या अंगावरील सुंदर अलंकार म्हणजे इतर जगांची रांगा; तिचा भव्य केसांचा गुंता आकाशापासून पाताळापर्यंत लटकतो. नरकाचा पैंजण, घुंगरांनी गूंजणारा, पापकर्माच्या दोऱ्यावर ओवलेला, तिच्या पाताळातील पायावर थरथरतो. तिच्या कपाळावरील कस्तुरीचा ठिपका म्हणजे कर्माचा मित्र, चित्रगुप्त, रात्री तिच्या कपाळपट्टीवर रंगवतो. काळाच्या शेवटी, कालीचे रूप धारण करून, ही देवी पुन्हा नृत्य करते, तिच्या प्रचंड गर्जना पर्वतशिखरांवर घुमतात. तिच्या मागे, जंगली व झुलणारे, मोरपिसांनी सजलेले तरुण रथ आहेत; तिच्या तीन डोळ्यांतून प्रचंड, भयंकर तेजाने ती भीतीदायक दिसते. तिचे केस शरद चांदण्यासारखे मोकळे व पसरलेले; ती सुंदर मंदारफुले व गौरिच्या पांढऱ्या यक्षपूच्छांनी लहरवते. ती भैरवाच्या पोटासारख्या डमरूंचा निनाद करते, तर इंद्राच्या शरीरातील हजार छिद्रांच्या कवट्या खणखणवते. आकाशात कोरडे, तुटलेले शरीराचे तुकडे व गदा भरलेली आहेत; ती स्वतःलाही गडद मेघांसारखी काळी वाटते. कमळांच्या माळांनी व सर्व जीवांच्या डोक्यांपासून बनवलेल्या चक्रांनी सजून, ती महाकाळाच्या नृत्यात झंकारते. डमरूंच्या गजरात व कमळसरोवरांच्या लाटांत, युगाच्या शेवटी, टुंबुरू व इतरही तिच्यापासून पळ काढतात. शेवटी, मृत्यू नृत्य करतो, त्याचा तलवार चंद्राच्या तुकड्यासारखा झळाळतो, केसात तारे व चांदणे गुंफलेले, आकाशाच्या पिसांचा मुकुट मिरवतो. एका कानात हिमालय पर्वताची लांब कुंडल, दुसऱ्यात मेरू पर्वताचे सुवर्ण अलंकार. या झुलत्या कुंडलांत, गालांवर चंद्र-सूर्य चमकतात; लोकालोक पर्वतांची साखळी कमरेभोवती कंबरपट्टा बनते. इकडे तिकडे फिरताना, वीजेचा झोत अलंकारासारखा दिसतो, वाऱ्यात लहरतो, ढगांच्या वस्त्रासारखा झळाळतो. गदा, भाले, त्रिशूळ, शूल, बाण, मुसळ — हे सर्व धारदार शस्त्र, थकलेल्या जगसमूहांचा विनाश करणारे, तिच्या हातात आहेत. काळाने विणलेल्या संसारबंधनाच्या लांब फासात, महाअजगर शेष नाग माळेसारखा तिच्या गळ्यात आहे. सजीव, तेजस्वी रत्नमण्यांच्या कडा, सात समुद्रांच्या कड्यांच्या रांगा, तिच्या हातांचे अलंकार आहेत. जगातील व्यवहारांचा महागर्द whirlpool, सुख-दुःखाचा प्रवाह, धुळीने भरलेला व रात्रिसारखा काळा — हे तिच्या अंगावरील केसांचे रेषेत चमकते. अशा प्रकारे, युगाच्या शेवटी, मृत्यू आपल्या भीषण नृत्यात, सृष्टीच्या या लीलेला आणि सर्वांच्या प्रभूला स्वतःकडे खेचून घेतो, आणि सर्व काही संहारात विलीन होते.