कर्माच्या बोटाने तो सूर्याचा दीप घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात फिरवतो; जगाच्या या घरात काय आहे, कुठे आहे, हे तो करुणेने पाहतो. सूर्याच्या डोळ्यांनी क्षणात दिवस कसे पिकतात, हे पाहून तो विश्वाच्या रक्षणकर्त्यांचे फळे गिळतो, जणू प्राचीन वनातील फळे कोणी खातो तसा. मृत्यू, जणू एखाद्या भयंकर छातीसारखा, हळूहळू या जगातील रत्नरूप झोपड्या आपल्या काळोख्या पोटात टाकतो. गुणांनी भरलेली जगाच्या रत्नांची माळ तो स्वतःला शोभेसाठी घालतो आणि पुन्हा ती कापून टाकतो. दिवसाचा हंस मागे घेत रातराणींच्या माळांनी, हा चंचल एक नेहमीच आकाशाला तारकांच्या किरणांनी वेढतो. जीवनाचा मद्यविक्रेता पर्वत, नदी, मेघ आणि जग हलवतो; रोज तारकांच्या लाल थेंबांनाही शिंपडून पिऊन टाकतो. हा लहान-मोठ्या गोष्टींचा चोर, असा काही नाही—तरुणपण, कमळ, चंद्र, जीवनाचा सिंहमाने—जे तो पकडत नाही. सृष्टीच्या खेळात, प्राण्यांना चिरडून, खाली फेकून, तो स्वतःच्या उठण्या-बसण्याच्या हास्यात रमतो. तोच कर्ता, भोक्ता, संहारक, स्मरण करणारा; सर्व अवस्थांत पोचलेला; सर्व काही करतो, तरी काहीच करत नाही. कालाची शक्ती मानवांमध्ये तेजस्वी आहे; ती एकाच वेळी सर्व रूपे उघडते आणि लपवते—शुभ-अशुभ, सर्व काळविभागांनी चिन्हांकित. पण या भव्य नाटकाच्या सर्व पायऱ्या त्या राजपुत्रापासून दूर आहेत, ज्याची शक्ती कालाने अजून मोजलेली नाही. तो या जगात, गोंधळलेल्या, दुःखी जीवांच्या कळपात, वावरतो; थकलेल्या जगाचे अस्तित्वाचे जंगल म्हणजे त्याचे शिकारक्षेत्र. एका ठिकाणी अग्निकमळ फुलते; दुसरीकडे, विलयनयुगाचा महासागर म्हणजे खेळाचा रम्य सरोवर. कालाचा प्रवाह या जगात, आंबट, कडू, खारट अशा अस्तित्वाच्या समुद्रात वृद्ध झालेल्या जीवांनी भरलेला आहे. तो भयंकर, सर्व दिशांना फिरणारा, मातांच्या समूहासह, अस्तित्वाच्या जंगलातील लांडगा आहे, जो मानवरुपी हरिणांना ओढतो. पृथ्वी तिच्या तळहातावर आहे; पृथ्वी म्हणजे चवींनी भरलेला प्याला, कमळ, निलकमळ, फुलांच्या माळांनी सजलेली. सिंहमानेसारखा, पिंजऱ्यात गर्जणारा, बलवान, प्रियेचा खेळकर पक्षी आहे. कोहळ्याच्या वीणेच्या संगीतासारखा गोड, शरद् आकाशासारखा निर्मळ तेज असलेला, तो महाकाळ देव, तरुण कोकिळेसारखा खेळकर आहे. त्याचे रूप सतत गर्जते, दुःखाचे बाण दूर फेकते, 'अकल्पना' नावाच्या धनुष्याने सर्वत्र स्पंदन पसरवते. उच्चतम नर्तनाच्या लयीने वृद्ध, थकलेला, अस्वस्थ माकडासारखा हा काल सर्वत्र फिरतो, पकडतो, फिरवतो, फाडतो, आणि स्वतःचे शरीर स्पंदित करतो. या कठीण सुखांमध्ये दुसरे रत्न प्रकट होते; जग त्याला 'दैव' आणि 'काल' म्हणते, तोच कर्ता आहे असे समजते. केवळ क्रिया, तिचेच स्पंदन, एवढेच कर्माचे स्वरूप; कोणतेही इतर ठरवलेले रूप सापडत नाही. यामुळे सर्व जीवांची मालिका नेहमीच अशक्त राहते; जणू उन्हात बर्फ वितळतो तशी, ती दुःखात लोटली जाते. येथे जे काही दिसते—जगाच्या भोगाचा परिसर—ते त्याचे नृत्यगृह आहे; तो इथे नाचतो. तिसरा, 'मृत्यू' या भयंकर नावाने ओळखला जाणारा, कवटी धारण केलेला, उन्मत्त, दैव जगात नाचते. कारण मृत्यू सतत, आपल्या प्रियतमे 'दैव' बरोबर, हे ऋषी, सर्वोच्च प्रियकरासारखा नाचतो. शुद्ध, शशांकासारखा शेष, आणि गंगाधर—हे दोघे, त्रैविध्य रूपात, जगाच्या छातीवर यज्ञोपवीतासारखे, दोन्ही—सूत्रयुक्त आणि निरसूत्र—तेजाने चमकतात. चंद्र-सूर्याच्या गोलांनी, हातांच्या मूळाशी सोन्याच्या कड्या, हस्तकमळ, आणि ब्रह्मांडाच्या अंड्यातील दिव्य कमळहृदय—हे सर्व त्याला शोभा देतात. तारकांच्या थेंबांनी, कमळाच्या थरथरत्या पाकळ्यांनी, एकाच महासागराच्या जलाने धुतलेल्या, एकमेव आकाशाने तो सजलेला आहे. अशा रूपासमोर, दैव, नेहमीच इच्छाशक्तीने, अखंड उत्कटतेने नाचते; तिच्या नृत्याची सुरुवात कधीच संपत नाही. जगाच्या मंडपात, नृत्याचा आनंद घेणाऱ्या, मुक्त स्पंदनरूप, घडामोडींनी सतत हलणाऱ्या तिच्यासाठी हे आहे. तिच्या अंगावरची सुंदर दागिने म्हणजे इतर जगांच्या रांगा; तिचा भव्य केसांचा गुंता आकाशातून पाताळापर्यंत लोंबकळतो. नरकाची पैंजणमाळ, वाईट कर्मांच्या दोऱ्यावर ओवलेली, तिच्या पाताळातील पायावर थरथरते. तिच्या कपाळावरची कस्तुरीची खूण, कर्ममित्राने—चित्रगुप्ताने—रात्री कपाळपट्टीवर रंगवली आहे. युगांच्या शेवटी, कालीचे रूप घेऊन, ही देवी पुन्हा नाचते; तिच्या गगनभेदी आरोळ्या पर्वतशिखरांवर घुमतात. मागे, झुलणाऱ्या, मोरपिसांनी सजलेल्या तरुण रथांमध्ये, तिच्या तीन डोळ्यांची भयंकर तेजस्वी नजर सर्वांना भयभीत करते. तिचे केस शरद् चंद्रप्रकाशासारखे मोकळे, डोक्यावर विखुरलेले; ती सुंदर पांढऱ्या मंदारफुलांनी आणि गौरीच्या पांढऱ्या चवरीने लहरवते. भैरवाच्या पोटासारख्या डमरूंनी ती नृत्याचा ताल देते; इंद्राच्या शरीरातून घेतलेल्या, हजार छिद्रांच्या कवट्यांनी ती गजर करते. आकाश मृतदेहांच्या तुकड्यांनी आणि गदांनी भरलेले; ती स्वतःलाही गडद मेघासारखी काळी भासते. सर्व जीवांच्या शिरांनी बनवलेल्या कमळमाळांनी, चक्रांनी ती सजलेली आहे; महायुगांच्या नृत्यात ती तेजाने चमकते, फिरते, झगमगते.