महाकाळाच्या अद्भुत लीलेचे हे वर्णन आहे. कल्पनांच्या विशाल वृक्षांमध्ये, जिथे प्रत्येक झाडाला अनंत युगांची नावे आहेत, तिथे तो उभा राहतो आणि त्या झाडांवरून पिकलेली फळे—देव आणि दैत्य यांच्या घोसांसारखी—हलकेच खाली झाडतो. त्याच्या प्रचंड पावलांनी तो असंख्य विश्वांच्या झुंडींतून चालतो, जणू काही अस्वस्थ डासांची गर्दी सतत गुंजारव करत आहे आणि त्या विश्वांना तो उडवून, फेकून देतो. त्याच्या शुद्ध अस्तित्वाचा कमळ, चेतनेच्या तेजात फुललेले, त्याच्या स्वतःच्या रूपात आणि प्रिय कर्मांमध्ये तो आनंद घेतो. त्याचे रूप अनादि-अंतहीन आहे, एका महान पर्वतासारखे उंच ठेवलेले आणि अढळपणे स्थित आहे. कधी तो सावल्यासारखा काळोखा दिसतो, कधी तेजस्वी प्रकाशात चमकतो, आणि कधी या दोन्हींपासून रिक्त राहतो—स्वरूपात स्थिर. असंख्य विश्वांच्या साराशी एकरूप होऊन, स्वतःच्या सत्यतेमुळे तो स्थिर उभा आहे, जणू मोठ्या भाराने बांधलेला आहे. त्याला ना दुःख होते, ना मृत्यू; तो येत नाही, जात नाही; तो कधीही अस्त किंवा उदय होत नाही—even शेकडो महायुगांमध्येही. विश्वाची सुरुवात करण्याच्या खेळासाठी, तो सहजतेने, अहंकाररहित अवस्थेत, स्वतःमध्येच काळ व्यतीत करतो. रात्रीच्या काळ्या गढूळ अंधाराचा आणि दिवसाच्या कमळांच्या रचनेचा, कर्मरूपी भुंगा आपल्या आत्मरूपी सरोवरावर प्रक्षिप्त करतो. भीषण काळोख्या रात्रीला, जी जणू थकलेल्या झाडूवाली आहे, तो पकडतो आणि पृथ्वीभोवती सुवर्णधुळीच्या प्रकाशाचा वर्षाव करतो. कर्माच्या बोटाने तो सूर्यरूपी दिवा जगाच्या कानाकोपऱ्यात फिरवतो आणि करुणेने, या विश्वरूपी घरात काय आहे, कुठे आहे, हे पाहतो. दिवस सूर्याच्या डोळ्याने क्षणात पिकताना पाहतो आणि विश्वपालकांची फळे, जणू प्राचीन वनातील फळे, तो भक्षण करतो. मृत्यू, एक भीषण पेटीसारखा, हळूहळू विश्वरूपी रत्नांना—जगाच्या जीर्ण झोपड्यांना—आपल्या भयानक पोकळीत साठवतो. या गुणांनी परिपूर्ण विश्वरत्नांची माळ तो स्वतःला अलंकारासारखी घालतो आणि पुन्हा ती तोडून टाकतो. रात्रीच्या कमळांची माळ, दिवसाच्या हंसामागे, तो चंचलपणे आकाशाभोवती तारकांच्या किरणांनी गुंफतो. जीवनाचा मद्यविक्रेता, जो पर्वत, नदी, मेघ आणि विश्व हलवतो, तो दररोज, तारकांच्या लाल थेंबांनाही शिंपडून, पितो. क्षणभंगुर असो वा महान, या चोरापासून काही सुटत नाही—ना तारुण्य, ना कमळ, ना चंद्र, ना जीवनाचा सिंहमाने. विश्वचक्राच्या खेळात, सृष्टींचा संहार व निर्मिती करत, तो स्वतःच्या अस्तित्वात, उदयास्ताच्या हास्याने आनंद घेतो. तोच कर्ता, भोक्ता, संहारक, स्मरणकर्ता—सर्व अवस्थांमध्ये पोहोचलेला—सर्व काही करतो, तरीही काहीही करत नाही. काळाची ही शक्ती, लोकांमध्ये चमकत, संपूर्ण रूप एकाच वेळी प्रकट आणि लपवते—मंगल-अमंगल रूपे धारण करून, काळाच्या सर्व विभागांनी चिन्हित. या महान नाट्याचे सर्व पाऊलवाट, या जगातील राजकुमारापासून दूर आहेत—ज्याची शक्ती काळाने अजून मोजलेली नाही. यात तो, गोंधळलेल्या, दुःखी जीवांच्या झुंडीत, सृष्टीच्या गुहेत, जगाला एक शिकारभूमी बनवतो. कुठेतरी, समुद्राग्नीचे सुंदर कमळ उगवते; खेळाचा मनोरम सरोवर, प्रलयकालीन महासागर. काळाचा प्रवाह, या जगात, त्या जीवांनी भरलेला आहे—जे अस्तित्वाच्या आंबट, कडू, खारट समुद्रात वृद्ध झाले आहेत. भीषण काळ, सर्व दिशांना फिरणारा, मातृगणांच्या समूहासह, अस्तित्वाच्या अरण्यातील ती लांडगा आहे, मानवरूपी हरणांना आकर्षित करणारा. पृथ्वी तिच्या तळहातावर आहे, पृथ्वीच तिचा पेयपात्र—रसांनी भरलेली, कमळांच्या, निलयांच्या जाळ्यांनी आणि पुष्पमाळांनी सुशोभित. गर्जन करत, जोरात आघात करत, हातांच्या पिंजऱ्यातील नरसिंह, रुंद आणि बलवान मानेचा, हा प्रिय खेळकर पक्षी आहे. पिपाणीच्या गोड संगीतासारखा, शरद आकाशाच्या शुद्ध तेजाने झळाळणारा, तो देव म्हणजेच महाकाळ, तरुण कोकिळासारखा रमणीय. सदैव गूंजणाऱ्या रूपाने, दुःखांचे बाण दूर फेकत, 'अकल्पना' नावाच्या धनुष्याने, तो सर्वत्र कंपन करतो. सर्वोच्च लीलांनी समृद्ध, हिंडत, पकडत, फिरवत, फाडत, हा वृद्ध, जगाने थकलेला, अस्वस्थ माकड—इथे काळ—आपल्या शरीराला सतत स्पंदित करतो. या कठीण आनंदांमध्ये, दुसरे एक रत्न चमकते; जग त्याला 'दैव' आणि 'काळ' म्हणते, आणि तेच कर्ता मानते. केवळ कृतीच येथे जाणवते; कर्माचे स्वरूप फक्त त्याच्याच कंपनात आहे, अन्य कोणतेही इच्छित रूप सापडत नाही. त्यामुळे, जीवांची अखंड श्रेणी सदैव दुर्बल राहते आणि उष्णतेत वितळणाऱ्या बर्फासारखी, दुःखात लोटली जाते. येथे जे काही दिसते—जगाच्या भोगाचे क्षेत्र—ते त्याचे नृत्यगृह आहे; इथे तो नाचतो. तिसरा, 'मृत्यू' या भीषण नावाने ओळखला जाणारा, कवटीधारी देहाचा, मदोन्मत्त, दैव जगात नाचतो. कारण, मृत्यू आपल्या प्रेयसी दैवेसोबत, हे ऋषी, सर्वोच्च प्रियकराप्रमाणे, सतत नाचतो. शेष, शुद्ध चंद्रकोरीसारखा आणि गंगाधर—हे दोघे, त्रैविध्यरूपाने, संसाराच्या छातीवर पवित्र धाग्यासारखे, धाग्याच्या आणि अधाग्याच्या तेजाने उजळतात. चंद्र-सूर्याचे गोल, हातांच्या तळाशी सोन्याच्या कड्यांसारखे; हातातील खेळकर कमळ, आणि विश्वबीजाच्या दिव्य कमळ-हृदयाने ते सुशोभित आहेत. तारकांनी, थेंबांनी, कमळाच्या कंपमान पाकळ्यांनी अलंकृत, एकाच महासागराच्या पाण्याने धुतलेले—हे एकच आकाश आहे, फक्त आकाश. अशा या रूपापुढे, दैव नेहमीच इच्छेने, अनंत उत्कटतेने, कधीही न संपणाऱ्या प्रारंभांसह, नृत्य करते.