या जगाच्या सुवासिक कक्षेत, देहाच्या कांड्यावर जणू वृद्धत्व नावाचा पंखा तेजाने चमकत असतो. शरीररूपी नगरात वृद्धत्वाचा चंद्र उगवला की, क्षणात मृत्यूचे कमळ उमलते, हे मुनी. देहरूपी राजवाड्यात, जिथे वृद्धत्वाचा लेप लावलेला आहे, तिथे असहायता, वेदना आणि संकटे ही जणू सुखाची सोबती बनून उभी राहतात. ज्या ठिकाणी वृद्धत्व अग्रेसर होऊन सर्व प्राण्यांमध्ये पसरते, तिथे माझ्यासारख्या मंद बुद्धीच्या माणसाला काय दिलासा मिळू शकतो? या कठीण, अप्रिय जीवनाला चिकटून राहून, वृद्धत्व आल्यानंतरही, काय मिळते? कारण वृद्धत्व, जे मनुष्यमात्रांत अजिंक्य आहे, ते सर्व इच्छा दूर करून टाकते, हे पिताजी. या जगातील भ्रम, अल्पबुद्धी लोकांनी कल्पिलेल्या भेदांनी हालचाल करणारा, विचारांच्या अंतहीन कल्पनांतून निर्माण होतो. इथे ज्ञानी माणसाला आसक्ती कशी निर्माण होईल, जणू तो जाळ्याच्या पिंजऱ्यात अडकला आहे? आरशात उमटलेल्या फळाला फक्त लहान मुलेच खायला धावतात. इथेही आनंदाची जी क्षीण कल्पना आहे, ती देखील काळ नावाचा उंदीर प्रत्येक धागा कापून टाकतो. इथे असे काही नाही की काळ, सर्वांचा भक्षक, ते गिळत नाही; तो जगात जन्मलेल्या सर्व गोष्टी गिळून टाकतो, जणू पाताळाग्नी महासागर पितो. काळ, भयंकर आणि सर्वोच्च, आपल्या सार्वत्रिक सामर्थ्याने या सर्व दृश्य जगाला गिळण्यास सिद्ध आहे. प्रभो, महान लोकांनाही क्षणभरही माफ केले जात नाही; काळ, या अंतहीन विश्वाला गिळून, त्याचाच आत्मा बनतो. युग, वर्ष, कल्प अशी रूपे घेऊन तो काही प्रमाणात प्रकट होतो; तरीही त्याचे खरे स्वरूप अज्ञेय, सर्वत्र व्यापलेले आणि सर्वत्र स्थिर आहे. जे आनंददायक आहेत, जे शुभ कार्यांची सुरुवात करतात, अगदी सुमेरू पर्वतासारखे महानही—सर्वांना काळ गिळतो, जणू तरुण हत्ती सर्पांना गिळतो. निर्दय, कठोर, क्रूर, थांबता न येणारा, अधम—आजही असे काही नाही की हा काळ गिळत नाही. गिळण्याच्या एकाच हेतूने काळ पर्वतांनाही खातो; अनंत सुखसंपत्तीचा उपभोग घेऊनही, हा अतृप्तच राहतो. तो घेतो, नष्ट करतो, निर्माण करतो, खातो, मारतो; काळ, या संसाराच्या नृत्यात, वेगवेगळ्या रूपांत अभिनेता बनून वावरतो. तो सतत, विभागणी करून, जीवांच्या बीजांना फोडतो; जगात, आपल्या अवास्तव चोचीने, जणू पोपट डाळिंब फोडतो. लोकांच्या कोवळ्या फांद्या शुभ-अशुभ नशिबाच्या शिंगांनी तोडून, हा काळ प्राण्यांच्या कळपात जणू महाकाय हत्तीप्रमाणे तेजाने चमकतो. ब्रह्माच्या विशाल अरण्यात, विश्वाचे फळ देणारे महावृक्ष, परम सर्पाने वेढलेले, तिथेच उभे आहे. रात्रीच्या मधमाशांनी भरलेले, दिवसाच्या माळा विणणारे, ऋतू आणि युगांच्या वेलींनी गुंफलेले, ते कधीही थकत नाही. ते झोडपूनही तुटत नाही, जळूनही जळत नाही; ते दिसते, पण पूर्णपणे दिसत नाही, हे मुनी, हे माया करणार्यांचा शिरोमणी आहे. एका डोळ्याच्या पापण्यात तो काहीतरी उंचावतो, काहीतरी नष्ट करतो, आणि कल्पनेच्या राज्यासारखा पसरतो. आपल्या कठीण आणि सशक्त खेळात, कटू सुखांमध्ये रमून, तो लोकांना जणू स्वयंपाकी चमच्याने शिजवतो तसे ढवळतो. गवत, धूळ, महान इंद्र, सुमेरू पर्वत, पान, महासागर—सर्व काही तो स्वतःच्या विस्ताराने गिळायला सदैव तयार असतो. इथेच पुरेशी क्रूरता, लोभ, सर्व दुर्दैव आणि अस्थिरता आहेत. आकाशात सूर्य आणि चंद्र खेळवत, तो इथे जणू आपल्या अंगणात खेळणाऱ्या बालकासारखा खेळतो. कल्पाच्या शेवटी, सर्व कल्पनांचा कर्ता म्हणून मानला गेलेला काळ, सर्व प्राण्यांच्या हाडांच्या माळांनी वेढलेला, तेजाने चमकतो. कल्पांताच्या शेवटी, तो उन्मत्त नृत्य करतो तेव्हा, सुमेरू पर्वत आकाशात थरथरतो, त्याच्या विक्राळ नृत्यात पडलेल्या अवयवांनी, जणू वाऱ्याने हलणाऱ्या भूर्जपत्रासारखा. तो कधी रुद्र, कधी महेंद्र, कधी ब्रह्मा, कधी शुक्र, कधी वैश्रवण, आणि पुन्हा कधी काहीच नसतो. त्याच्यात असंख्य सृष्टी आहेत, तेजस्वी आणि नष्ट झालेल्या, सतत उगवणाऱ्या, प्रत्येक स्वतंत्र पण एकमेकांपासून न अलग करता येणाऱ्या, जणू समुद्रातील लाटा. महाकल्पांच्या नावाने असलेल्या वृक्षांच्या मधोमध उभा राहून, तो पिकलेली फळे—देव आणि दैत्य—घड्यांमध्ये खाली झाडतो. तो विशाल पावलांनी विश्वांच्या थव्यांतून चालतो, जे भुंग्यांसारखे गोंगावतात आणि पडतात, फेकले जातात. शुद्ध अस्तित्वाचे कमळ, चेतनेच्या तेजाने उमललेले, त्यात रमतो, आपल्या प्रिय कर्मांसह. तो स्वतःचे स्वरूप, सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत अमर्याद, मोठ्या पर्वतासारखे उंच, स्थिर ठेवतो. कधी तो सावलीसारखा काळा दिसतो, कधी तेजाने चमकतो; तरी, कधी दोन्हींपासून रिक्त राहून, आपल्या स्वरूपातच स्थित असतो. असंख्य विश्वांच्या साराशी एकरूप होऊन, तो जणू मोठ्या वजनाने बांधल्यासारखा स्थिर आहे. त्याला न दु:ख, न मृत्यू; तो न येतो, न जातो; तो न मावळतो, न उगवतो, शेकडो महाकल्पांमध्येही. फक्त सृष्टीच्या आरंभाच्या खेळासाठी, सहजपणे, तो स्वतःतच काळ घालवतो, अहंकाररहित स्थिती गाठून. तो, आपल्या स्वस्वरूपाच्या सरोवरावर, रात्रिच्या गढूळ अंधाराचा आणि दिवसाच्या कमळांच्या रांगेचा, कर्मरूपी मधमाशीने प्रक्षेपण करतो. भयानक काळ्या रात्रीला, जी थकलेली झाडूवाली आहे, तो पकडतो आणि पृथ्वीभोवती सुवर्णरंगी प्रकाशाचा धूर पसरतो.