सज्जन ऋषी, मानवी शरीर हे जणू एका वृक्षासारखे आहे. त्या शरीराच्या या वृक्षावर वयाचे, जर्जरतेचे, खंगलेले बगळे बसलेले असते—त्याच्या तोंडातून खोकल्याचे, कर्कश्य आवाज निघतात, कारण आजाररूपी सापांनी ते त्रस्त झालेले असते. अशा या अवस्थेत, कुठूनतरी मृत्यूचे घुबड, अंधाराची आस धरून, वेगाने जवळ येताना दिसते. जसे संध्याकाळी अंधार मागे लागतो, तसे शरीरात वार्धक्य दिसू लागले की मृत्यू त्याचा पाठलाग करू लागतो. शरीराचा वृक्ष जर दूरून वृद्धत्वाच्या फुलांनी बहरलेला दिसला, तर मृत्यूचे मधमाशी जणू त्या माणसाकडे लोभाने झेपावते. या जगात रिकामे शहर, फांद्या छाटलेला वृक्ष, पावसाविना वाळलेली जमीन दिसू शकते; पण वृद्धत्वाने झिजलेले शरीर मात्र ओळखू येत नाही. क्षणातच वृद्धत्व, खोकल्याचा आवाज करत, माणसाला जबरदस्तीने पकडते, जसे गिधाड मांस उचलते. वृद्धत्व, शरीराकडे हावरेपणाने पाहून, क्षणात डोक्यावर झडप घालते आणि जणू एखादी तरुणी पाण्यातील कमळ तोडते तशी शरीराची नासधूस करते. ते शरीर फाटके, धुळीने खरखरीत होते, जणू वादळ झाडाच्या कोवळ्या पानांना फाडून टाकते. वृध्दत्वाने ग्रासलेले शरीर जणू गारठ्याने आणि हिमगाठींनी झाकलेले, तेज हरवलेले कमळ होते. हे वृद्धत्व, जणू चंद्रप्रकाशासारखे, डोक्याच्या शिखरावरून पसरते आणि खोकल्याच्या तापदायक वाऱ्यासारखे शरीर व्यापते. कालरूपी प्रभू जेव्हा डोक्याला वयाच्या राखेने फिकट झालेल्या भोपळ्यासारखे पाहतो, तेव्हा तो ते गिळतो. मृत्यूच्या देवीच्या मदतीने वृद्धत्व शरीराच्या वृक्षाच्या मुळ्या झटकन छाटते आणि प्राणशक्ती डळमळते. वृद्धत्व, तरुणपण गिळून, दुःखाचा अग्नी पेटवते आणि शरीराच्या मांसावर लोभ धरून तृप्त होते. या जगात वृद्धत्वासारखा अपशकुन काहीच नाही—हे शरीररूपी अरण्याचे कोल्हे आहे, जे नेहमी हंबरते. खोकला, धाप लागणे, उसासे—हे सगळे दुःखाच्या धुराने आणि अंधाराने भरलेले वृद्धत्वाचे ज्वाळा आहेत, ज्यात माणूस भाजला जातो. लोकांचे कधी ताजे, शुभ्र, कोवळ्या कोंबासारखे शरीर वृद्धत्वाने वाकडे होते, जणू फुलांनी भरलेली वेल झुकते. वृद्धत्वाच्या कापूरवृक्षावरचे कापूरसारखे शुभ्र शरीर मृत्यूच्या हत्तीने क्षणात उचलले जाते. मृत्यू हा राजा आहे, त्याच्या पुढे वृद्धत्वाचा शुभ्र चामर फडफडतो, आजाराचा ध्वज पुढे जातो. जे रणांगणात शत्रूंपासून न जिंकले गेले, ज्यांची पर्वतकिल्ले उद्ध्वस्त झाली, तेही वृद्धत्वाच्या राक्षसीने किती सहज हरवले जातात! वृद्धत्वाच्या गारठ्याने झाकलेल्या शरीराच्या घरात डोळ्यांचे बुबुळही हलू शकत नाही. या जगाच्या सुवासिक सभागृहात, शरीराच्या देठाच्या शिरोभागी, वृद्धत्व नावाच्या चामराचा तेज झळकत असतो. शरीररूपी शहरात वृद्धत्वाचा चंद्र उगवला की मृत्यूचे कमळ क्षणात उमलते. शरीराच्या राजवाड्यात, वृद्धत्वाच्या लेपाने माखलेल्या, असहाय्यता, वेदना, आपत्ती या सुखसंगिनी उभ्या असतात. ज्या ठिकाणी वृद्धत्व मार्गदर्शक होऊन सर्व सृष्टीत पसरते, तिथे माझ्यासारख्या मंद बुध्दीच्या जीवाला काय दिलासा मिळेल? या कठीण, अप्रिय जीवनाला चिकटून राहून काय मिळणार? वृद्धत्व हे जगात कुणीही जिंकू शकले नाही, ते सर्व इच्छा बाजूला सारते. हे जीवनातील भ्रम, अल्पबुद्धी लोकांनी कल्पिलेल्या भेदांनी अस्वस्थ झालेले, विचारांच्या अनंत कल्पनांतून उत्पन्न होते. ज्ञानी पुरुषांना इथे आसक्ती कशी वाटेल? जाळीच्या पिंजऱ्यात जणू फसल्यासारखी? केवळ मुलांनाच आरशात उमटलेल्या फळाची इच्छा होते. इथेही, आनंदाचा तो क्षीण भास आहे; पण काळ, उंदीरासारखा, त्याच्या प्रत्येक धाग्याला छेदतो. या जगात काहीच नाही की जे काळ, सर्वभक्षक, गिळत नाही; तो सागरातील अग्निसारखा सर्व जगाला पितो. काळ, भयंकर आणि सर्वोच्च, आपल्या व्यापक सामर्थ्याने हे सर्व दृश्य जग गिळायला सज्ज आहे. हे प्रभो, मोठे मोठे लोकही क्षणभरही वाचत नाहीत; काळ, अनंत विश्व गिळून, त्याचं सार बनला आहे. तो युग, वर्ष, कल्प अशा रूपांनी प्रकट होतो; पण त्याचे मूळ स्वरूप अदृश्य, सर्वत्र व्यापलेले आहे. जे आनंददायक, शुभ कार्य करणारे, सुमेरू पर्वताएवढे महान—हे सगळे काळ गिळतो, जसा तरुण हत्ती साप गिळतो. काळ निर्दय, कठोर, क्रूर, थांबता न जाणारा, नीच—अजूनही असे काही नाही की जे तो गिळत नाही. त्याचे एकमेव उद्दिष्ट गिळणे आहे; तो पर्वतही खातो. अमाप सुखांचा उपभोग घेत असूनही, हा लोभी कधीही तृप्त होत नाही. तो घेतो, नष्ट करतो, निर्माण करतो, खातो, मारतो; जगाच्या नृत्यात काळ अनेक रूपे घेतो, जणू नटासारखा. तो सतत, विभाग करून, जीवांच्या बीजांना फोडतो; या जगात, आपल्या अवास्तव चोचीतून, जणू पोपट डाळिंब फोडतो. शुभ-अशुभ नशीबाच्या शिंगांनी लोकांच्या कोवळ्या कोंबांना तो तोडतो आणि सर्व सजीवांच्या कळपात हत्तीप्रमाणे तेजस्वी दिसतो. ब्रह्माच्या विशाल अरण्यात, विश्वाचे फळ देणारा महान वृक्ष उभा आहे, जो सर्वोच्च सर्पाने वेढलेला आहे आणि तिथेच स्थिर आहे. रात्रीच्या मधमाशांनी भरलेला, दिवसाच्या माळा गुंफणारा, ऋतू आणि युगांच्या वेलींनी वेढलेला हा वृक्ष कधीच थकत नाही. अशा प्रकारे, हे ऋषी, शरीर, वृद्धत्व आणि काळ यांच्या या लीला अखंडपणे चालूच राहतात.