बालपण हे अपुरे असते; त्यावर तरुणपण येते आणि बालपणाला गिळून टाकते, मग त्यानंतर वृद्धापकाळ येतो. हे काळाचे कठोर उत्तराधिकारीपण पाहा—एकमेकांना कसे निर्दयपणे मागे टाकतात. जसे थंडीने कमळ कोमेजते किंवा वादळाने शरदातील ढग विखुरले जातात, तसाच वृद्धापकाळ शरीराला झिजवतो, जणू नदीने काठावरच्या झाडाला घासून काढावे. जेव्हा शरीर वृद्धपणाने लांबट आणि दुर्बल होते, तेव्हा स्त्रिया अशा पुरुषाकडे हत्तीप्रमाणेच पाहतात—काही वेगळे वाटत नाही. वृद्धापकाळाने ग्रासलेला, श्वास घेण्यास त्रासदायक आणि थकलेला माणूस ज्ञानही गमावतो, जणू पराभूत सहपत्नी घर सोडून जाते. त्याच्या सेवक, मुलं, पत्नी, नातेवाईक आणि मित्र—हे सर्व वृद्धपणाने थरथरणाऱ्या माणसाला वेड्यासारखे हसतात. विवेकशक्ती हरवलेला, वृद्ध, दु:खी, गुण आणि उत्साहहीन, तो वृद्धापकाळाच्या तावडीत येतो, जणू गिधाड जुना झाड शोधत येतो. वृद्धपणात इच्छा वाढतात, दु:ख आणि दोषांनी भरलेली, हृदयात जळणारी, आणि सर्व आपत्तींची एकमेव सोबती बनते. "पुढील जन्मात मी कोणती वेदनादायक कर्तव्ये करावी लागतील?"—अशी भीती वृद्धपणात वाढते, ती टाळणे अशक्यच. "मी कोण आहे, इतका दु:खी? मी काय करतो, आणि कसा अस्तित्वात आहे?"—अशा निराशेने माणूस एकाकी शांत राहतो. भूक उत्साहाने येते, पण मी उपभोगू शकत नाही; वृद्धपणात शक्तीचा अभाव हृदय जाळून टाकतो. ज्या काळपर्यंत वृद्धपणाचा जुना, दुर्बल बगळा, खोकल्याचा आणि कर्कश आवाज करत, रोगरूपी सापांनी पीडित, शरीराच्या झाडावर बसतो—तोपर्यंत मृत्यूचा घुबड, गडद अंधाराची आस असलेला, कुठून तरी झपाट्याने येताना दिसतो. जसे संध्याकाळी अंधाराचा पाठलाग होतो, तसाच शरीरात वृद्धपण दिसल्यावर मृत्यू त्याचा पाठलाग करतो. शरीराच्या झाडावर वृद्धपणाची फुले दूरवरून दिसली की, मृत्यूचा मधमाशी उत्साहीपणे जवळ येतो. रिकामे शहर, फांद्या छाटलेले झाड, पावसाविना भूमी—हे सर्व दिसू शकतात, पण वृद्धपणाने झिजलेले शरीर नाही. क्षणातच, खोकल्याचा आवाज करत, वृद्धपण माणसाला शक्तीने पकडते, जणू गिधाड मांस ओरबाडते. उत्साहीपणे शरीर पाहून, वृद्धपण झपाट्याने डोक्यावर तावड घालते आणि शरीर नष्ट करते, जणू युवतीने जलकमळ तोडावे. धुळीने खरखर आवाज करत, वाऱ्याने झिजलेल्या पानांसारखे, हे वृद्धपण शरीर फाडून टाकते. वृद्धपणाने शरीर कोमेजते, जणू बर्फाने झाकलेले, सौंदर्य हरवलेले कमळ. हे वृद्धपण, चंद्रप्रकाशासारखे, डोक्यापासून पसरते आणि खोकल्याच्या तापाचा वारा फुलवते, जणू रात्री फुलणारा कमळ. जेव्हा काळ, दुःखाचा स्वामी, वृद्धपणाच्या राखेने फिकट झालेल्या डोक्याला पिकलेल्या भोपळ्यासारखे पाहतो, तेव्हा तो त्याला गिळून टाकतो. वृद्धपण, नदीच्या कन्येच्या मदतीने, शरीराच्या झाडाची मुळे झपाट्याने छाटते आणि प्राणशक्ती डळमळते. वृद्धपण, झाडू सारखे, तरुणपण गिळून, दु:खाचा अग्नी पेटवतो आणि शरीराच्या मांसाची लालसा करत आनंदात येतो. या जगात वृद्धपणासारखा अशुभ काही नाही—हे शरीररूपी जंगलातील कोल्हा, हंबरत दु:ख व्यक्त करतो. खोकला, श्वास घेण्याचा त्रास, उसासे आणि दु:खाचा धूर—वृद्धपणाची ज्वाळा जळते, ज्याने माणूस खरं तर भाजला जातो. वृद्धपणाने लोकांचे नाजूक, ताजे, शुभ्र शरीर वाकले जाते, जणू फुलांनी भरलेली वेल झुकते. वृद्धपणाच्या कापूर झाडावरून शरीर कापूरासारखे शुभ्र होते आणि मृत्यूचा हत्ती क्षणात ते उचलून नेतो. मृत्यू हा राजा आहे; वृद्धपणाचा शुभ्र पंखा त्याच्या पुढे फडफडतो, आणि रोगाचा ध्वज त्याच्या आगमनाची सूचना देतो. जे युद्धात शत्रूंनी जिंकले नाहीत, ज्यांचे पर्वतीय किल्ले उद्ध्वस्त झाले, तेही वृद्धपणाच्या राक्षसीने किती झपाट्याने हरवले जातात! शरीराच्या घरात, वृद्धपणाच्या बर्फाने शुभ्र झालेल्या, डोळ्यांच्या बुबुळाही हलू शकत नाहीत. या संसाराच्या सुवासिक कक्षात, शरीराच्या फांदीवर, वृद्धपणाच्या पंखाचा तेज झळकतो. जेव्हा शरीररूपी शहरात वृद्धपणाचा चंद्र उगवतो, मृत्यूचे कमळ क्षणात फुलते. शरीराच्या महालात, वृद्धपणाच्या लेपाने झाकलेले, असहायता, वेदना आणि आपत्ती हेच आनंदाचे सोबती बनतात. वृद्धपणाने मार्ग दाखवला की, सर्व प्राण्यांमध्ये त्याचे वर्चस्व असते—मग माझ्यासारख्या कुंठित मनाच्या माणसाला काय दिलासा मिळेल? या कठीण, अप्रिय जीवनाला धरून राहून काय मिळते, जेव्हा वृद्धपणाने गाठले आहे? कारण वृद्धपण, जगातील कुणीही जिंकू शकत नाही, ते सर्व इच्छा दूर फेकते. संसाराचा भ्रम, अल्पबुद्धी लोकांनी कल्पिलेल्या विभागांमुळे अस्वस्थ होतो, आणि विचारांच्या अंतहीन कल्पनांमुळे जन्म घेतो. बुद्धिमानांना येथे आसक्ती कशी निर्माण होईल—जणू जाळ्याच्या पिंजऱ्यात? फक्त मुलांना आरशात दिसणारे फळ खावेसे वाटते. येथेही, आनंदाची ती नाजूक कल्पना आहे; पण काळ, उंदरासारखा, तिच्या प्रत्येक धाग्याला कापतो. येथे असे काही नाही, जे काळ, सर्वांचा गिळणारा, गिळत नाही; तो जगात जन्मलेल्या सर्व गोष्टी गिळतो, जणू समुद्रातील अग्नी समुद्र पितो. काळ, भयावह आणि सर्वोच्च, आपल्या सार्वत्रिक शक्तीने, या दिसणाऱ्या सृष्टीला गिळण्यास सज्ज आहे.