राजा आणि त्याचे दोन तरुण मंत्री एका गूढ, भयावह रात्रौ जंगलात होते. त्या वेळी त्यांच्यासमोर एक भयानक, राक्षसी स्वरूपाची स्त्री उभी राहिली. तिने गंभीर आणि कठोर शब्दांत सांगितले, "जर तुम्ही दोघांनी खरे ज्ञान प्राप्त केले असेल, तरच तुम्ही पुण्यशील आहात आणि सर्वोच्च कल्याण प्राप्त कराल; अन्यथा, तुम्ही अनिष्ट घडवाल आणि मी तुम्हाला माझ्या स्वरूपाचा भाग मानणार नाही." ती पुढे म्हणाली, "एकाच उपायाने, तुम्ही दोघे माझ्या प्रश्नांच्या पिंजऱ्यातील सार विचारपूर्वक तपासाल, तरच माझ्या बाजूने तुम्ही पार पडू शकाल." हे ऐकून राजा म्हणाला, "माझे प्रश्न विचारा; मी तुमच्या इच्छांची पूर्तता करण्यास उत्सुक आहे. या जगात, जो कोणी विनंती स्वीकारतो, पण तिची पूर्तता करत नाही, तो दोषयुक्त असतो आणि अध:पतनास पात्र होतो." राजाच्या या शब्दांनंतर त्या राक्षसीने आपले प्रश्न विचारण्यास सुरुवात केली. "राघवा," असे सांगितले जाते, "राजाने 'विचार' असे सांगितल्यावर, ती राक्षसी असे प्रश्न विचारू लागली—" "एकामध्ये, असंख्यांमध्ये, अणुमात्रामध्ये आणि महासागरात—या सर्वांच्या अंतर्यामी, असंख्य विश्वे बुडतात, जणू काही फुग्यांसारखी. 'आकाश' म्हणजे काय, 'अनाकाश' म्हणजे काय, 'शून्य' म्हणजे काय आणि 'काहीतरी' म्हणजे काय? मी कोण आहे, जो खऱ्या अर्थाने पूर्ण आहे? तू कोण आहेस? आणि मी कोण आहे, जो येथे उभा आहे? कोण आहे जो चालतो पण स्थिरही राहतो? कोण आहे जो उभा आहे पण स्थिरही आहे? कोण आहे जो जागरूक असूनही दगडासारखा आहे, आणि कोण आकाशात अद्भुत चमत्कार निर्माण करतो? कोणती अग्नि आहे जी आपली ज्वलनता कधीच सोडत नाही, आणि कोणती अग्नि आहे जी जाळत नाही? अग्नी नसताना, अग्नी सतत कसा उत्पन्न होतो, हे राजा, सांग. कोण आहे जो चंद्र, सूर्य, अग्नी किंवा ताऱ्यांशिवायही अविनाशी प्रकाशक आहे? आणि कोणत्या स्रोतापासून, डोळ्यांनी न दिसता, प्रकाश प्रकट होतो? लतावेली, झुडपे, कोंवळ्या पालवी, जन्मतःच आंधळे किंवा ज्यांना डोळे नाहीत, अशांसाठी—सर्वांसाठी सर्वोच्च प्रकाशाचा स्रोत कोणता? कोण आहे जो आकाश आणि इतर पंचमहाभूतांचा मूळ आहे? कोण त्यांना त्यांचे स्वरूप देतो? कोण आहे जो जगातील रत्नांचा खजिना आहे, आणि कोणाच्या कोशात हे विश्व एक रत्न आहे? कोणते अणु आहे जे अंधकार आणि प्रकाश दोन्ही आहे, जे अस्तित्वात आहे आणि नाहीही? कोणते अणु आहे जे दूर असूनही दूर नाही, आणि जे स्वतःच एक महान पर्वत आहे? क्षण म्हणजे कोणता जो एक युग आहे, आणि युग म्हणजे कोणता जो एक क्षण आहे? जे स्पष्ट दिसते पण खरे नाही, आणि जे जागरूक असूनही अचेतन आहे, ते कोणते? कोणते आहे जे वायुरहित आणि वायू आहे, जे ध्वनी आणि अद्वनी आहे? जे सर्वकाही आहे आणि काहीच नाही, मी कोण आहे आणि मी कोण नाही, आणि ते काय असू शकते? शेकडो प्रयत्नांनी आणि अनेक जन्मांनी जे प्राप्त होते, पण मिळाल्यावर काहीच राहत नाही, आणि तरीही सर्वकाही मिळवता येते—ते काय? स्वतःच्या स्वरूपात राहूनही, कोणाच्या द्वारे आपले स्वतःचे अस्तित्व हरवले जाते? कोणत्या अणुमध्ये मेरू पर्वत, त्रैलोक्य आणि एक गवताचे पाते सामावलेले आहे? कोणत्या अणुने शंभर योजनांचे क्षेत्र व्यापले जाते? कोणते अणु स्वतःच विश्व होते, पण शंभर योजनांतही नाही? केवळ पाहण्याच्या कृतीने जगाचा खेळ कसा साकारला जातो? कोणत्या अणुमध्ये पर्वतांच्या कुटुंबांना सामावणारे मडक्यांचे समूह आहेत? कोणते अणु आहे जे आपली लाघवीता सोडत नाही, पण विशाल मेरूच्या रूपात प्रकट होते? कोणते अणु केसाच्या टोकाच्या शंभराव्या भागाएवढे लहान आहे, आणि कोणता तो गगनचुंबी पर्वत? कोणते अणु आहे जे प्रकाश आणि अंधकार दोन्ही दर्शवते? कोणत्या अणुमध्ये सर्व अनुभव, कितीही सूक्ष्म असले तरी, वास करतात? कोणते अणु आहे जे अत्यंत विरस असूनही अतिशय आस्वाद्य आहे? कोणत्या अणुने सर्व काही त्यागूनही सर्वकाही धारण केले जाते? कोणत्या अणुने, स्वतःला लपवण्याची शक्ती नसताना, हे जग लपवले जाते? कोणत्या अणुच्या उपायाने हे जग खरे वाटते? कोणते अणु आहे जे अविभाज्य असूनही हजारो हात आणि डोळे आहे? क्षण, महायुग किंवा शेकडो महायुग—ते काय आहे? कोणत्या अणुमध्ये विश्वे, जणू बीजात झाडे असावीत, वास करतात? बीजापासून फळापर्यंत सर्व काही, स्थूल आणि सूक्ष्म, त्यातच आहे. कोणत्या क्षणात एक युग सामावलेले आहे, जसे प्राण जीवात असतो? कोण आहे जो क्रियेचा कर्ता आहे, पण कोणत्याही कर्त्यावर अवलंबून नाही? दृश्य संपत्तीच्या नादाने, द्रष्टा स्वतःला दृश्य बनवतो; पण दृश्य पाहताना, कोण स्वतःला पाहत नाही, जसे डोळा स्वतःला पाहू शकत नाही? कोण आहे जो अद्वितीय आत्म्याला पाहतो, ज्यात सर्व वस्तू विलीन झाल्या आहेत, आणि तरीही बाह्य वस्तू दिसत असतानाही त्यांना पाहत नाही? कोण आहे जो आत्मा, पाहणे आणि दृश्य या तिघांना प्रकाशित करतो, जसे सोन्याने कडे, बांगडे व्यापले आहेत, आणि कोणाच्या द्वारे हे तिघे विलीन होतात? का काहीच वेगळे राहत नाही, जसे महासागरात लाटा विलीन होतात? आणि कोणाच्या इच्छेने काहीतरी वेगळे दिसते, जसे महासागरावर फेस? त्या एका, अवकाश, काळ आणि अन्य कोणत्याही मर्यादेपासून मुक्त असलेल्या, जो खोटा आणि खरा दोन्ही आहे, त्याच्यापासून द्वैतही वेगळे राहत नाही, तर ते जणू महासागरातील पाण्यासारखे विरघळते, असे का? कोण आहे जो आपल्या अंतर्यामी आत्मा, पाहणे, दृश्य—खरे, खोटे, आणि जे काही त्रिकाळात आहे—हे सर्व स्थापन करून, स्वतः बीजासारखा राहतो? कोणाच्या अंतर्यामी, भूत, वर्तमान आणि भविष्य या त्रिकाळातील विश्वांचे घोंगडणारे समूह, जसे बीजामध्ये झाड, नेहमीच एकसमान वास करतात? कोण आहे जो न उत्पन्न होऊनही, स्वतःच एक अद्वितीय, निराकार तत्त्व म्हणून प्रकटतो, जसे बीज झटकन झाड होते आणि झाड पुन्हा बीज होते? राजा, कोणाच्या संदर्भात मेरू आणि मंदार पर्वत एका कमळाच्या तंतुच्या पोटात किंवा महान मेरूमध्ये असतात? कोणाच्या द्वारे हे विश्व, त्यातील असंख्य रूपांसह, विस्तारले आहे? तू इतकी गर्जना, संहार आणि रक्षण का करतोस? कोणत्या दृष्टीने तू अस्तित्वात नाहीस किंवा आहेस? नक्कीच तुझी दृष्टी समत्वाची नाही—हे स्पष्ट कर, म्हणजे हे शांत होईल. माझ्या या शंकेचे मूळच उपटून टाका, जसे कमळाच्या मुखावरील दव नाहीसे होते. जर शंका नष्ट झाली नाही, तर ज्ञानींचे शब्दही कुठेच पोहोचत नाहीत. जर तू मला पायरी-पायरीने या शंकेच्या क्षयापर्यंत नेले नाहीस, आणि ती योग्य समजुतीने हलकी केली नाहीस, तर तू क्षणात या राक्षसीच्या पोटातील अग्नीचे इंधन होशील आणि तुझा संकोच न करता भक्षण केला जाईल. यानंतर, मी संपूर्ण प्रदेश आणि त्यातील लोक, सर्वत्र, माझ्या पोटातील भुकेने क्षणात गिळून टाकीन. मग तुझ्यासाठी जणू एखादा चांगला राजा राज्य करतो आहे असे होईल; पण मला वाटते, अती आनंद नेहमी मूर्खांसाठी विनाशकारी असतो. अशा प्रकारे, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर आणि विशाल आवाजात बोलून, ती रात्रवासी राक्षसी, तिच्या भीषण आणि भीतीदायक रूपात, शांत झाली—आतून निर्मळ, जणू शरद ऋतूतील निरभ्र मेघ. मग, त्या महान रात्रौ, घनदाट अरण्यात, त्या भयंकर राक्षसीने हे गहन प्रश्न विचारल्यानंतर, राजाचा प्रधान मंत्री त्या महान प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी पुढे आला.