जगातील सर्व प्राण्यांना बांधून ठेवणारी, आणि दुःखाची माळ वाढवणारी ती एकच गोष्ट आहे—तृष्णा. ही तृष्णा इतकी अस्वस्थ आहे की, तृप्त झाली असतानाही अशक्य वाटणाऱ्या मार्गावर पुढे जाते, आणि फळाची आस सोडत नाही. ती एका ठिकाणी फार काळ थांबत नाही—एक बेचैन माकड जसे क्षणोक्षणी उड्या मारते, तशीच ही तृष्णा मनात सतत उड्या मारत राहते. एकदा काही मिळवले, की लगेच दुसऱ्या गोष्टीकडे वळते; सगळे अस्ताव्यस्त करते. तृष्णा कधीच थांबत नाही, जणू काही दैवी शक्तीने ती चालवली जाते. क्षणभरात ती खोल गर्तेत पडते, क्षणभरात आकाशात झेपावते, तर कधी दिशांच्या जाळ्यात भटकते—जणू हृदयाच्या कमळाकडे आकर्षित झालेली मधमाशीच. संसारातील सर्व दोषांमध्ये तृष्णा हीच दीर्घ दुःखाचा कारणीभूत आहे; राजवाड्यात राहणारेही तिच्या घट्ट बंधनात अडकतात. ही तृष्णा अज्ञानाचा गडद पडदा आणते, खरी दृष्टी मिळवण्यास सर्वात मोठा अडथळा ठरते; ती जणू मोहाची गडद ढगांची माळ आहे. संसाराच्या व्यवहारात गुंतलेल्या सर्व जीवांच्या मनातील डागांना जोडणारा धागा म्हणजे तृष्णा—बंधनाची दोरी. ही तृष्णा अनेक रंगांची आहे, गुणहीन, दीर्घ, आणि अशुद्धतेत स्थिरावलेली आहे; ती रिकामी असूनही, रिकामेपणातच रुजलेली आहे, आणि तिचे स्वरूप जणू इंद्रधनुष्याप्रमाणे आहे. ती शरद ऋतूतील संकटात पिकलेल्या पुण्यफळांचा वज्र आहे; समृद्धीच्या कमळावरचा गारठा, अंधारासाठी दीर्घ रात्र. तृष्णा ही संसाराच्या नाटकातील अभिनेत्री, शरीररूपी पिंजऱ्यातील पक्षी, मनाच्या अरण्यातील हरिण, आणि प्रेमाच्या संगीताची वीणा आहे. ती कर्माच्या समुद्रातील लाट आहे, मोहाच्या हत्तीची साखळी, वाटेवरील वटवृक्ष, आणि दुःखाच्या शेतकुळीला चंद्रप्रकाश आहे. तृष्णा हीच वार्धक्य, मृत्यू, आणि वेदना यांच्या दुःखांचा दागिन्यांचा पेटारा आहे; ती नेहमीच मद्यपान केलेली, क्लेश आणि रोगांमध्ये खेळणारी आहे. क्षणभर ती स्वच्छ आणि निर्मळ भासते, तर क्षणभर काळोखीची छटा घेते; तृष्णा आकाशातील मार्गासारखी आहे, क्षणभर धुक्यासारखी दाट. शांती आणि स्थैर्यासाठी तृष्णेला दूर जाऊ द्या, कारण ती गडद अंधारासारखी काळी आहे, जणू राक्षसांना घालवण्यासाठीच. जोपर्यंत हे जग तृष्णेच्या विषारी आजारामागे धावते, तोपर्यंत ते गोंधळलेले, गप्प, आणि विखुरलेल्या इच्छांचे राहते. जेव्हा चिंता सोडली जाते, तेव्हा हे संपूर्ण जग दुःखाचा त्याग करते; चिंता या रोगावरचा मंत्र म्हणजेच चिंता सोडणे. तृष्णा मिळवण्याच्या आशेने गवत, दगड, लाकूड यांसारख्या सर्व गोष्टींकडे संशयाने पाहते, आणि ती मनात जणू तळ्यातील मास्यासारखी हालचाल करते. शरीरात उत्पन्न होणारी तृष्णेची व्यथा, आजारासारखी, अगदी ज्ञानी माणसालाही क्षणात उघडे करते, जसे सूर्यकिरणांनी कमळ फुलते. तृष्णा बांबूच्या वेलीसारखी आहे: आतून रिकामी, गाठींनी भरलेली, लांब, कोंब व काट्यांनी युक्त, आणि मोत्यांनी सजलेली—हे सगळे बाह्य स्वरूप. किती आश्चर्य आणि विलक्षण आहे की, महान बुद्धिमानही विवेकाच्या शुद्ध तलवारीने ही तृष्णा छाटू शकतात, जरी ती छाटणे अत्यंत कठीण असते. हे ब्रह्मन्, तलवारीचे पात किंवा वज्र, किंवा तापलेल्या लोखंडाच्या ठिणग्यांपेक्षा ही हृदयातील तृष्णा अधिक तीक्ष्ण आहे. तृष्णा दिव्याच्या ज्योतीसारखी आहे: तिचे टोक काळसर, शरीर तेलाने लांब, उजळ, आणि तिचा स्पर्श जाळणारा आहे. म्हणूनच, मेरू पर्वतासारखा स्थिर, शूरवीर, किंवा अत्यंत दृढ पुरुषही—ही तृष्णा क्षणात गवतासारखा दुर्बल करते. तृष्णा विंध्याच्या घनदाट, भयानक, धुक्याने भरलेल्या अरण्यासारखी आहे, जिथे घनदाट अंधार आणि धूळ आहे. तृष्णा ही सर्वांसमोर असून, सर्व जगांत अनुभवली जात असूनही, ओळखणे कठीण आहे; ती क्षीरसागराच्या पृष्ठभागावरील अस्वस्थ लाटांच्या माळेसारखी आहे—गोड, पण अत्यंत सामर्थ्यशाली. हे शरीर—आतून ओलसर, गुंतागुंतीचे, सतत बदलणारे आणि दुःखाने भरलेले—संसारात अस्वस्थपणे फिरते आणि केवळ वेदनाच देते. अज्ञान असूनही, ते जाणणाऱ्यासारखे भासते, खोटा अहंकार दाखवते; विचाराने ते कधी श्रेष्ठ, कधी नीच वाटते, पण प्रत्यक्षात ते न जड, न चेतन, फक्त भ्रम निर्माण करणारे आहे. हे शरीर थोडा आनंद, थोडे दुःख अनुभवते; या शरीरासारखे दयनीय दुसरे काहीच नाही—हे नीच आणि गुणहीन आहे. सतत येण्या-जाण्याच्या प्रक्रियेत, दात आणि केसांनी सजलेले, आणि प्रत्येक क्षणी हसण्याच्या उमलत्या फुलांनी अलंकृत आहे. त्याचे हात फांद्यांसारखे, हाडांच्या खांबांवर आधारलेले, डोके मोठ्या फळासारखे मानावर विराजमान, आणि डोळे मधमाशांच्या झुंडीप्रमाणे आहेत. हात-पाय कोवळ्या कोंबांसारखे, शिरा रक्ताच्या आणि रसाच्या प्रवाहांसारख्या, टाच आहेत, आणि कर्मरूपी पक्ष्यांचे ते निवासस्थान आहे. हे शरीररूपी झाड, त्याच्या सावलीसह, असंख्य जीवांच्या यात्रेकरूंना आश्रय देते; हे कोणाचे, कोणासाठी—इथे खरे आपले कोण, आणि परके कोण? जेव्हा हे शरीर केवळ ओझे वाहण्यासाठी पुन्हा पुन्हा घेतले जाते, तेव्हा कोण कधी त्याला स्वतः मानेल, जसे कोणी नौका किंवा वेल स्वतःची म्हणत नाही. शरीर या रिकाम्या अरण्यात, जे अनेक खड्डे व गुहेने भरलेले, आणि केसांच्या असंख्य झाडांनी व्यापलेले आहे, तिथे कोण विश्वास ठेवू शकेल? त्वचा, स्नायु, आणि हाडांनी विणलेल्या या शरीराच्या मजबूत वस्त्रात, मी मांजरासारखा आत सतत गोंगाटात राहत नाही. मनाचा माकड, संसाराच्या अरण्यात वाढलेला, काळजींच्या झुंडीचे रूप घेतो, आणि दीर्घकाळच्या दुःखाच्या किड्याने जखमी झालेला असतो. शरीर हे तृष्णेच्या सर्पाचे घर, रागरूपी कावळ्याचे निवासस्थान आहे; त्याचे हास्य म्हणजे फुल, झाड देखणे, आणि ते पुण्य व पाप यांच्या महान फळांनी युक्त आहे. त्याचा खोड मजबूत, हातांची जाळी सुंदर, हात फुलांच्या घोसासारखे, आणि सर्व अंग कोवळ्या कोंबांनी वाऱ्याने हलणारे. सर्व इंद्रियांच्या पक्ष्यांनी आधारलेले, सुंदर गुडघे, गुळगुळीत आणि उंचावलेली त्वचा, स्वतःच्या सरोवराच्या सावलीने अलंकृत, आणि इच्छांच्या यात्रेकरूंनी भरलेले. त्याच्या डोक्यावर गवतासारख्या लांब केसांची झुंबड वाढते, आणि त्याच्या पोकळ आतमध्ये अहंकाराच्या वृद्ध गिधाडाचे घरटे असते. अशा प्रकारे, तृष्णा आणि शरीर यांचे स्वरूप, त्यांचे बंधन, आणि त्यातून निर्माण होणारा संसार—या सर्वांची अंतर्बाह्य कथा येथे उलगडते.