म्हणूनच, हे ऋषिवर, हे आनंद आणि दुःखाच्या शेकडो लाटा मनातूनच उगम पावतात, जसा घनदाट जंगल सुपीक जमिनीतून उगवतो. विवेकाच्या साहाय्याने जेव्हा हे मन हलके होते, तेव्हा हे सगळे भावभावना शांत होतात, असं मला वाटतं. सर्व गुणांवर विजय मिळवण्याची आशा जिथे प्रबळ असते, तिथेच या मोठ्या शत्रू—म्हणजेच मन—यावर विजय मिळवण्यासाठी मी येथे उभा आहे. आता माझ्या अंतरातली अस्वस्थता नाहीशी झाली आहे, त्यामुळे मोठ्या, जड आणि अशुद्ध संपत्तीमध्ये मला काहीच आकर्षण वाटत नाही; जणू चंद्राला आकाशातील मेघराशी काहीच आनंद देत नाहीत. चेतनेच्या आकाशात, अंतःकरणाच्या अंधाराच्या रात्री, दोषरूपी पक्ष्यांच्या रांगा जशा फिरतात, तशी ही तृष्णा अविरत भटकत राहते. आतून जळणाऱ्या वेदनेमुळे, जी पूर्णपणे परिपक्व झाली आहे, मी चिंता आणि व्याकुळतेने जणू तळपत्या उन्हाने वाळलेल्या चिखलासारखा कोरडा पडतो. माझ्या मनाच्या या घनदाट आणि मोहाच्या अंधाराने व्यापलेल्या जंगलात, आशेचा राक्षस उन्मत्तपणे, रिकाम्या जागेत वेड्यासारखा नाचतो आहे. रजोगुणाच्या धुक्याने विणलेली, सुवर्णछटांनी झळकणारी ही चिंता आता अशोकाच्या फुलांच्या घोसासारखी फुलली आहे. माझ्या आतल्या या गोंधळाचा, या वासनांच्या पुरेस आता कंटाळा आला आहे—ही तृष्णा सर्व संकल्प गिळून टाकणारी, विषारी आनंदाने उमटणारी, समुद्राच्या लाटेसारखी उसळली आहे. ही तृष्णा प्रचंड लाटांच्या गदारोळात, जणू माझ्या शरीररूपी पर्वतातून वाहणाऱ्या नदीसारखी, अस्थिर लाटांनी भरलेली, सतत बदलणाऱ्या रूपांतून वाहते आहे. मी तिच्या जोराला आवर घालण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा जणू वादळी वाऱ्यातील कोरड्या गवतासारखा होतो; माझं मन, चातक पक्ष्यासारखं, अशुद्ध विचारांनी कुठेतरी उडून जातं. मी ज्या ज्या सद्गुणांना, चांगुलपणाला धरायचा प्रयत्न करतो, तृष्णा त्यांना तुटवते, जशी उंदीर वीणेच्या तारा तोडतो. एखादं जुनं पान पाण्यात, किंवा वाऱ्यातील कोरडं गवत, किंवा शरदाच्या आकाशातील मेघ यांसारखा, मीही चिंतेच्या विचारचक्रात फिरतो. आपल्या मूळ स्वरूपापर्यंत पोचता न आल्याने, आपण विचारांच्या जाळ्यात अडकतो, जसे पक्षी जाळ्यात सापडतात. हे पितृ, मी तृष्णा नावाच्या आगीत इतका जळून गेलो आहे, की अमृत मिळालं तरी मला दिलासा मिळेल, अशी अपेक्षाही उरलेली नाही. माझं मन, तृष्णेने वेडं झालेलं घोड्यासारखं, इथून खूप दूर जाऊन पुन्हा पुन्हा परत येतं, दिशा-दिशांतून वेगाने भटकत राहतं. तृष्णा, जडत्वाशी बांधलेली, वरखाली अविरत हालचाल करते; ती कायम अस्वस्थ, गाठीने गुंतलेली, जणू नाभिकेंद्र नसलेल्या चाकावर फिरणाऱ्या कड्या. शरीरात, माणूस तृष्णेने घट्ट बांधला जातो आणि सतत अस्वस्थ राहतो, जसा बैल दोरीने वेगाने ओढला जातो. या जगात, मुलं, पत्नी, कुटुंब यांच्यासाठीची तृष्णा सतत खेचत राहते, माणसांत जाळं विणते, जशी शिकारी पक्ष्यांसाठी सापळा टाकतो. तृष्णा, जणू काळोख्या रात्रीसारखी, ज्ञानीलाही भुलवते, पाहणाऱ्यालाही आंधळं करते, आणि आनंदी माणसालाही थकवते. ती वाकडी, मऊ वाटणारी, पण विषाचा असमतोल दर्शवणारी, काळ्या सापासारखी तृष्णा, हलकेच स्पर्श केला तरी जळवते. काळ्या दैत्यिणीसारखी तृष्णा, पुरुषांच्या हृदयाला फाडते, भ्रम निर्माण करते, दुःख आणते आणि सदैव दु:खी असते. ती जीर्ण वीणेप्रमाणे, मनाच्या धनागाराला आळशीपणा आणि जडत्वाच्या जाळ्यात अडकवते, आणि, हे ब्राह्मण, कधीच आनंदात तेजस्वी होत नाही. ती अत्यंत अशुद्ध, कटूतेच्या वेडाने भरलेली, लांबट, चिकट आणि आसक्तीने जडलेली, जणू अंधाऱ्या दरीतली वेल आहे. वासना रिकामी, आनंदही देत नाही, पूर्णपणे निष्फळ आहे, जरी ती उंच उंच वाढली तरी; ती अशुभ, क्रूर आणि कोमेजलेल्या फुलासारखी आहे. जरी मन तिच्याकडे ओढलं गेलं नाही तरी, तृष्णा प्रत्येक गोष्टीचा पाठलाग करते; पण तिला कधीच काही मिळत नाही, जशी वृद्ध वेश्या. या सांसारिक नाटकाच्या रंगभूमीवर, विविध रसांनी भरलेल्या जीवनाच्या टप्प्यांमध्ये, तृष्णा जणू वृद्ध नर्तकीसारखी आहे. ती वृद्धत्वाच्या झाडावर चढली आहे, अध:पतन आणि संकटांच्या फळांची माळ घेऊन, या दीर्घ जगण्याच्या जंगलात, तृष्णा विषारी वेलीप्रमाणे पसरली आहे. जिथे तिला यश मिळत नाही, तिथेसुद्धा ती वेड्यासारखी धावते; आनंद न मिळवता, वृद्ध नर्तकीसारखी तृष्णा नाचते. ती धुक्यात जोरात फडफडते, पण प्रकाश आला की शांत होते; दुःखाच्या पुरात, तृष्णा अस्थिर मोरिणीसारखी स्थिर होते. ती जड, अस्थिर, आणि भारदस्त आहे, आतून फार काळ रिकामी राहते; क्षणभर, वासनेच्या पावसाळ्यातील लाटेसारखी तिला आनंद मिळतो. हरवलेल्याला मागे टाकून, तृष्णा झाडावरून झाडावर, माणसावरून माणसावर, पक्ष्यासारखी सतत उडत राहते. समाधान मिळालं तरी, तिथेही अडथळा असूनही, ती पुढेच पुढे धावते; तिला फळांची इच्छा असतेच. खूप काळ ती एका जागी राहत नाही—ही वासनारूपी अस्थिर माकड. हे केल्यावर ती दुसऱ्या गोष्टीकडे धावते; सर्व काही अस्ताव्यस्त. तृष्णा अखंड धडपडत राहते, जणू एखाद्या दैवी शक्तीने प्रेरित. क्षणात ती खोल गर्तेत जाते; क्षणात आकाशात पोचते; क्षणात दिशांच्या जाळ्यात भटकते—हृदयाच्या कमळाकडे ओढल्या गेलेल्या मधमाशीसारखी तृष्णा. या संसारातील सर्व दोषांमध्ये, तृष्णाच सर्वात दीर्घकाळ दुःख देते; राजवाड्यात राहणाऱ्यांनाही ती घट्ट बंधनात बांधते. ती पूर्ण जडत्व देते, सत्यदृष्टीसाठी सर्वोच्च अडथळा बनते; तृष्णा म्हणजेच भ्रांतिच्या धुक्यांनी भरलेली मेघमाळा. सर्व प्राण्यांच्या सांसारिक व्यवहारात, तृष्णा म्हणजे मनाच्या डागांमध्ये गुंफलेला धागा—बंधनाची दोरी. ती अनेक रंगांची, गुणहीन, लांब आणि अशुद्धतेत स्थिरावलेली आहे; रिकामी, रिकामपणावरच आधारलेली, तिचं स्वरूप इंद्रधनुष्याप्रमाणे आहे. ती सद्गुणांच्या पीकासाठी वज्र आहे, शरदातील संकटात परिपक्व झालेली; समृद्धीच्या कमळासाठी गारठा, अंधारासाठी दीर्घ रात्र. ती संसारनाटकाची नटी आहे, शरीररूपी पिंजऱ्यातील पक्षी, मनाच्या जंगलातील मृग, आणि प्रेमाच्या गाण्याची वीणा. ती कर्माच्या समुद्रातील लाट आहे, भ्रमरूपी हत्तीच्या साखळीची कडी, मार्गावरचा आनंददायक वटवृक्ष, आणि दुःखाच्या कमळासाठी चंद्रप्रकाश आहे. अशी ही तृष्णा, मनुष्याच्या जीवनात सर्वत्र व्यापून राहते, त्याला गुंतवते, भुलवते आणि अखंड दुःखात ठेवते.