जर तू पुन्हा आपल्या पतीजवळ गेलीस, तर तुझा त्यांच्याशी संबंध पूर्वीप्रमाणेच सुरू राहील. हे सर्व येथेच, राजवाड्याच्या या जागेत घडलं—माझा पती इथेच ब्राह्मण झाला; इथेच, मृत्यूनंतर, तो पृथ्वीचा अधिपती झाला. ह्या जागेत, आपल्या सांसारिक अस्तित्वात, त्या दुसऱ्या प्रदेशात, राजधानीच्या नगरीत, मी राणी म्हणून स्थिर झाले. या अंतःपुरातच माझ्या पतीचा, राजाचा मृत्यू झाला; आणि त्याच अंतःपुराच्या जागेत तो पुन्हा राजा झाला. त्याने पृथ्वीचा सिंहासन मिळवलं, विविध भूमींचा स्वामी झाला; हे सर्व येथेच, एका क्षणात घडलं. या घराच्या अवकाशातच संपूर्ण विश्व सामावलेलं आहे, जसं एखाद्या लहान पेटीत अनेक मोहरीच्या दाण्यांचा समावेश असतो. मला वाटतं, हे स्थान दूर नाही; ते माझ्या पतीचंच क्षेत्र आहे. कधी कधी ते इथेच, माझ्या जवळ प्रकट होतं—जसं मी पाहते, तसंच तूही कर. हे पृथ्वीवरील अरुंधतीकन्या, तुझे पती सध्या नावाने तीन आहेत, किंवा कदाचित अनेक, अगदी शंभरही. या तीनपैकी एक, द्विज, राखेत विलीन झाला; दुसरा, पुष्पमाळा व वस्त्रांनी अलंकृत राजा, अंतःपुरात मृतावस्थेत पडला आहे. या सांसारिक रंगमंचावर तिसरा, पृथ्वीचा स्वामी, संसाराच्या महासागरात बुडाला आहे आणि भरकटत आहे. त्याचं मन भोगाच्या लाटा व भोवऱ्यांनी अस्वस्थ आहे; त्याचं वर्तन जडत्वाने थकलेलं आहे, आणि तो जणू संसारसागरातील कासवासारखा आहे. विविध राजकीय कर्तव्ये पार पाडूनही, अगदी कठीण कामं करत, तो आपल्या तेजात स्थिर राहून झोपलेला आहे, आणि संसाराच्या मोहातून जागा होत नाही. "मीच स्वामी, मीच भोगकर्ता, मी सिद्ध, बलवान व सुखी आहे," असं तो समजतो, आणि त्या अंतहीन मोठ्या दोरीने बांधला जाऊन तिच्या अधीन झाला आहे. म्हणून, हे सुंदर स्त्री, मला सांग, कोणता पती तुला जवळ ओढतो, जसा वारा जंगलातील सुवासिक लकेर दुसऱ्या वनात नेतो? हे बाळ, हे जग खरंतर वेगळंच आहे—विश्वाच्या अंडाकोषासारखं; आणि या सर्व संसारिक व्यवहारांच्या साखळ्या वेगळ्याच स्वरूपाच्या आहेत. हे संसाराचे वर्तुळ येथे जवळ दिसत असले तरी, प्रत्यक्षात त्या कोट्यवधी योजनांनी विभक्त आहेत. पाहा, तुझ्यासमोर त्यांची रूपं केवळ शुद्ध अवकाश आहेत; आणि त्यात अनंत मेरू व मंदर पर्वत उभे आहेत. प्रत्येक कणात, निर्मितीचे समूह निर्बंधपणे उदयास येतात; आणि महान चैतन्याच्या काठावर, ते प्रकाशकणांसारखे झळाळतात. तरीही, हे महान विश्वांड जरी विशाल असले तरी, ते काट्यावरच्या तीळाच्या दाण्याच्या वजनाइतकेही नाहीत. जसं आकाश रत्नमय पर्वत व अरण्यांच्या तेजाने उजळतं, तसं चैतन्यही जगाप्रमाणे प्रकट होतं, जरी त्यात पृथ्वी व इतर तत्त्वांचा अभाव असतो. येथे केवळ जाणिवाच प्रकाशते, 'जग' वगैरे नावांनी ओळखली जाते; सृष्टीच्या प्रारंभी पृथ्वी वगैरेपासून बनलेली कोणतीही वस्तू प्रत्यक्ष नव्हती. जसा नदीत लाट पुन्हा पुन्हा निर्माण होते, तसं या जगातील विविध रूपं व रचना उदयास येतात. म्हणून, हे जगन्माते, मी येथे मरण पावले आहे; माझा जन्म रजोगुणातून झाला, न तामसातून, न सत्त्वातून. ब्रह्माचा अवतार झाल्यापासून मी आठशे जन्म पार केले; आता मी माझ्यासमोर मी ज्या ज्या गर्भात जन्म घेतला ते सर्व पाहते. या संसाराच्या चक्रात, हे देवी, मी कधी दुसऱ्या जगात कमळाच्या परागात भटकणारी मधमाशी होते, कधी विद्यााधरांमध्ये श्रेष्ठ कन्या होते. दुष्ट प्रवृत्तीने कलुषित होऊन मी मानवी स्त्री झाले; दुसऱ्या लोकात मी तांगणाधिपतीची प्रेयसी होते. करंज, कुंज, जांबिर, कदंब यांच्या वनात, पानांची वस्त्रं परिधान करून, काळ्या वर्णाची मी शबरी झाले. वनात राहून, वनवासामुळे साधी झाले, वेलीसारखी होते; गुलुच्छ फळासारख्या डोळ्यांनी, हातात पाने घेऊन जंगलातच राहिले. त्या पवित्र आश्रमातील वेली मी होते, ऋषींच्या संगतीने पावन झाले; वनातील आगीत जळून, त्या महान ऋषीची कन्या झाले. स्त्रीत्वाचे फळ देणाऱ्या कर्मामुळे मी शंभर वर्षे सौराष्ट्राचा तेजस्वी राजा झाले. राजकर्मातील चुकीमुळे, पामाच्या मुळाशी असलेल्या गुहेत, मी नऊ वर्षे कुष्ठरोगी मुंगूस झाले. आठ वर्षे सौराष्ट्रात, हे देवी, मी गाय होते, दुष्ट लोकांच्या उपद्रवांना व अज्ञानी गवळ्यांच्या खेळकर आज्ञांना सहन केले. एकदा पक्षी होऊन, शत्रूच्या सापळ्यात अडकले आणि मोठ्या वेदनेने मुक्त झाले—जशी आता ह्या इच्छा तोडल्या जात आहेत. मी कमळाच्या कुशीत मधमाशीबरोबर विसावले, उमलत्या कळ्यांच्या शय्येत, गुपचूप परागरसाचा आनंद घेतला. सुंदर डोळ्यांच्या हरणाबरोबर उंच पर्वतशिखरांवर भटकलो, रम्य वनखंडात, आणि एक शिकाऱ्याने माझ्या प्राणावर घाव घातला. सर्व आठ दिशांना, समुद्राच्या लाटा मला वाहून नेत होत्या, मासे, घोडे, कासव यांच्या आवाजांनी गूंजत होत्या. चामडीच्या नदीकाठी, गोड आवाजात गात, मी पाणी प्याले; चांगल्या व सज्जनांच्या संगतीत, आनंदाने रमलो. पाम व तमाळ वनांत, चंचल चेहरा व डोळ्यांच्या स्त्रीबरोबर, मी माझ्या प्रियाला पाहिलं, तिच्या कटाक्षाच्या हालचालींनी मोहित झालो. कमळासारख्या, सुवर्णधारेप्रमाणे सुंदर पायांची, दिव्य मधमाशांना आनंद देणारी, स्वर्गीय सरोवरातील अप्सरा होती. रत्न व सोन्याने मढवलेल्या, माणिक व मोत्यांनी सजलेल्या भूमीवर, मंदर पर्वताच्या इच्छावृक्षांच्या वनात, तरुण सखीबरोबर संग मिळवला. अशा प्रकारे, माझ्या असंख्य जन्मांचे, अनुभवांचे आणि अवस्थांचे हे सत्य आहे—सर्व इथेच, या अवकाशात, या चैतन्यात, अनंत रूपांनी प्रकट होत आहे.