एका दिवशी, स्वप्नात एक शहर किंवा भूमी रिकामी, पोकळ वाटते; आणि स्वप्नातील स्त्री, जरी ती खरी नसली तरी, पुरुषांसाठी अर्थपूर्ण कृती करते. जागा, जेव्हा पृथ्वी वगैरे म्हणून ओळखली जाते, तेव्हा ती क्षणभर पृथ्वी किंवा त्या स्वरूपात प्रकट होते; भ्रमामुळे, दुसरा जगही प्रत्यक्ष अनुभवला जातो. एक लहान मूल आकाशाला राक्षस मानते, मृत्यूच्या जवळ असलेला मनुष्य आकाशाला जंगलासारखे पाहतो, कोणी केसांना गोळा मानतो, तर दुसरा आकाशाला वेगळ्या स्वरूपात पाहतो, आणि आणखी कोणी आकाशात मोती पाहतो. भीतीने ग्रस्त, अर्धवट झोपेत असलेले किंवा बोटीत असलेले लोक नेहमीच आकाशात झाडे किंवा इतर वस्तू, राक्षसांसारख्या, पाहतात आणि अनुभवतात. या वस्तूंचे स्वरूप सवयीच्या कल्पनांनी घडते; जे सततच्या छापाने निर्माण होते, ते दिसते, पण प्रत्यक्षात एकही वस्तू खरी अस्तित्वात नाही. परंतु ज्यांना सत्य ज्ञात आहे, त्यांच्यासाठी पृथ्वी वगैरे जशी दिसते तशी अस्तित्वात नाही; केवळ चेतनेतून उत्पन्न झालेले आकाशच अस्तित्वात आहे, असे म्हणतात. ज्याने ब्रह्म आणि आत्मा म्हणून एकच चेतनाचा विस्तार जाणला आहे, त्या ज्ञानीसाठी, कधी, कुठे, कसे, कोणते पुत्र, मित्र किंवा पत्नी असू शकतात? जेष्ठशर्मन खेळात डोक्यावर हात ठेवतो, हे मनाच्या प्रवाहाच्या सुरुवात आणि सातत्याच्या जाणिवेचा परिणाम आहे. चेतना जशी कल्पना करते, तशीच प्रकट होते; ती आकाशापेक्षा सूक्ष्म आणि शुद्ध आहे. हेच वस्तूंचे जाळे, राघव, सर्वत्र अनुभवले जाते, जसे स्वप्नातील कल्पित शहरात. त्या पर्वताच्या उतारावर, त्या गावात, त्या मंडपात, त्या दोन स्त्रिया तिथे राहून अदृश्य झाल्या. जणू आमच्या वनदेवतांनी कृपा केली; घरातील दुःख शांत झाले असून घर सर्वोच्च पुण्यात स्थिर झाले आहे. सरस्वती, खुल्या मंडपात विलीन होऊन, आकाशासारख्या स्वरूपाच्या त्या व्यक्तीला खेळकरपणे बोलली, जी स्मित करत आकाशासारख्या स्वरूपात शांत राहिली. त्यांचे संभाषण कल्पना आणि स्वप्नातील कृतींच्या व्यर्थतेबद्दल होते; जसे या जगात कृती खऱ्या हेतूसाठी केल्या जातात, तसेच त्यांचे चर्चे होते. पृथ्वी, नाड्या किंवा प्राण नसतानाही, त्यांच्या संवादाची चेतना उगवली; ती जागरूकता स्वप्नातील आणि कल्पनातील संवादासारखीच आहे. जे जाणण्यासारखे आहे, ते पूर्णपणे जाणले गेले; दृश्यकर्त्याची चेतना जे पाहण्यासारखे आहे, ते पाहिले आहे. ब्रह्माची हीच वास्तविकता आहे—तुम्ही आणखी काय विचारता? माझ्या मृत पतीचा जीव, जिथे तो राज्य करतो—मला तिथे का दिसत नाही, आणि माझ्या मुलाला मी इथे का दिसते? प्रिय, साधना नसल्यामुळे, त्या वेळी तुझी द्वैताची श्रद्धा नक्कीच संपली नाही, जसे ऋतूच्या बदलावर ऋतू संपत नाही. ज्याने अद्वैत प्राप्त केले नाही—त्याला अद्वैताच्या कृती कशा शोभतील? तपात स्थिर असलेल्या व्यक्तीसाठी सावली किंवा अंगाचा अनुभव कसा येईल? साधना नसल्यामुळे, लीला, तिथे विलय झाला नाही; अवस्था आली तेव्हा, खऱ्या संकल्पाची शक्ती तुझ्याकडे नव्हती. आता, सत्याच्या अनुभवामुळे, त्या इच्छांची फलिती माझ्यापर्यंत पोहोचली; तुझी इच्छा, ‘प्रत्यक्ष अनुभव मिळावा,’ सुंदर, ती पूर्ण झाली आहे. आता, तू तुझ्या पतीजवळ गेल्यास, त्याच्यासोबतचे व्यवहार पूर्वीप्रमाणेच होतील. याच राजमहलाच्या जागेत, माझा पती ब्राह्मण झाला; याच जागेत, मृत्यूनंतर, तो पृथ्वीचा अधिपती झाला. याच जागेत, त्याच्या सांसारिक अस्तित्वात, त्या दुसऱ्या भूमीच्या प्रदेशात, राजधानीच्या शहरात, मी राणी म्हणून स्थिर आहे. याच अंतःपुरात, माझा राजा तिथे मृत झाला; याच अंतःपुराच्या जागेत, तो पुन्हा तिथे राजा झाला. त्याने पृथ्वीचा सिंहासन मिळवले, विविध भूमींचा स्वामी झाला; हे सर्व, क्षणात, याच जागेत घडले. या घराच्या जागेतच, सर्व विश्वातील जग सामावले आहेत, जसे एका लहान पेटीत अनेक मोहरीचे दाणे ठेवले जातात. मला वाटते, ते ठिकाण दूर नाही; ते माझ्या पतीचे राज्य आहे. कधी कधी ते इथेच माझ्या बाजूला दिसते, जसे मी पाहते—तूही तसेच कर. हे पृथ्वीवरील अरुंधतीच्या कन्ये, सध्या तुझे पती नावाने तीन, किंवा कदाचित अनेक, शेकडो आहेत. तीनपैकी, एक द्विज, राखेत विलीन झाला; राजा, पुष्पमाळा आणि वस्त्रांनी सजलेला, अंतःपुरात मृत आहे. या सांसारिक रंगभूमीवर, तिसरा पृथ्वीचा स्वामी, मोठ्या संसाराच्या समुद्रात पडून, भरकटत आहे. त्याचे मन भोगाच्या लाटा आणि भोवर्यांनी अस्वस्थ झाले आहे; त्याचे वर्तन जडत्वाने मंद आणि थकलेले आहे, आणि तो संसाराच्या समुद्रातील कासवासारखा आहे. विविध राजकीय कर्तव्ये पार पाडूनही, अगदी कठीण असली तरी, तो स्वतःच्या तेजात स्थिर राहून झोपतो, आणि संसाराच्या भ्रमातून जागा होत नाही. ‘मी स्वामी आहे, मी भोक्ता आहे, मी सिद्ध, बलवान आणि सुखी आहे,’ अशी भावना करून, तो अनंत मोठ्या दोराने बांधला गेला आहे आणि त्याच्या अधीन झाला आहे. तर, सुंदर, सांग, कोणता पती तुला जवळ आणतो, जसे वनातील वारा सुगंधाचा झोत घेऊन येतो? हे बालके, हे जग खरं तर वेगळं आहे—ब्रह्मांडाच्या अंड्याचा सभागृह; आणि हे सर्व सांसारिक व्यवहार वेगळ्या प्रकारचे आहेत. हे संसाराचे वर्तुळ, जरी इथे जवळ असल्यासारखे दिसतात, प्रत्यक्षात अनंत कोटी योजनांनी वेगळे आहेत. पहा, तुझ्यापुढे, त्यांच्या रूपात केवळ शुद्ध आकाश आहे; त्यात अनंत कोटी मेरू आणि मंदार उभे आहेत. प्रत्येक कणात, सृष्टीचे समूह निर्बाधपणे उत्पन्न होतात; महान चेतनेच्या काठावर, ते प्रकाशाच्या कणांसारखे चमकतात. तरीही, हे महान ब्रह्मांडाचे अंडे, जरी त्यांच्या आरंभात विशाल असले तरी, एक तिळाच्या वजनाइतकेही नाहीत. जसे आकाश अनेक रत्नमय पर्वत आणि जंगलांच्या तेजाने झळकते, तसेच चेतना पृथ्वी आणि इतर तत्त्वांशिवाय, जगासारखी झळकते.