या विश्वाच्या सीमांवर कुंभांड, राक्षस आणि गुह्यक यांच्या वर्तुळांचा वास आहे. प्रचंड वाऱ्याच्या वेगाने आकाशातील जीवांचे थवे इकडून तिकडे उडत आहेत. तेथे आकाशमहालांची हालचाल आणि मुठीत पकडता येईल असा गडगडाट, अशा आवाजांनी सर्वत्र गूंज भरली आहे. ग्रह-नक्षत्रांच्या हालचालींमुळे त्या प्रदेशातील यंत्रणा सतत हलते. थोड्याशा साधनेने समाधानी न होणारे, अशा लोकांनी हे स्थान सोडले आहे. सूर्याच्या तीव्र किरणांनी ते जळून गेले आहे; आणि त्या निरुपद्रवी आकाशमहालांना सूर्याच्या घोड्याच्या तोंडातून निघणाऱ्या वाऱ्याने जाळले आहे. लोकपालांच्या आणि अप्सरांच्या समूहांच्या येण्या-जाण्याने तेथील वातावरण अस्वस्थ झाले आहे. देवांगनांच्या जळलेल्या कक्षांतून उठणाऱ्या धूपाच्या ढगांनी ते सर्वत्र झाकले आहे. त्या देवांगनांच्या अलंकारांची विखुरलेली अवस्था, पक्ष्यांनी उचलून नेलेली आहे, आणि त्या स्थानाचा तेजही कमी झाला आहे. सिद्धांच्या सामान्य शक्ती तेथे मिसळल्या आहेत, पण त्याचे सामर्थ्य आता क्षीण झाले आहे. सिद्धांच्या गटांमध्ये होणाऱ्या जोरदार धडकांमुळे आणि त्यांच्यातील विस्कळीतपणामुळे हिमालय, मेरू व मंदार पर्वतांच्या रेशमी उतारांजवळील दाट ढगही उडून गेले आहेत. आसपास कावळे, घुबडं, गिधाडं यांच्या झुंडी जमल्या आहेत, त्या समुद्रावरच्या लाटांसारख्या नाचत आहेत, आणि त्यांच्यासोबत स्त्रीरूप असुरांच्याही टोळ्या आहेत. योगिनींचे गट, ज्यांचे चेहरे कुत्रे, कावळे, उंट, गाढवांसारखे आहेत, त्या प्रचंड नृत्य करत आहेत, शेकडो योजनांतून निरुद्देशपणे फिरत आहेत. ते एक ढगांचे महाल आहे, जिथे लोकपालांसमोर धूपाचा धूर भरला आहे, आणि सिद्ध व गंधर्वांच्या जोड्यांनी उत्सवाचा प्रारंभ केला आहे. खदिर वृक्षांनी व्यापलेला मार्ग, आकाशगान ऐकून मोहित झाला आहे; आणि त्या झाडांमध्ये असंख्य पक्ष्यांची घरटी आहेत. वाऱ्याच्या खांद्यावर नद्यांचे जाळे विणलेले आहे, आणि दिव्य बालकांची हालचाल, चमत्कार पाहण्यासाठी उत्सुकतेने फिरणारी, तेथे आढळते; हे एक अद्भुत स्थान आहे. कधीकधी, वज्र, चक्र, भाले, तलवारी व इतर शस्त्रे धारण करणाऱ्यांमध्ये शंका फिरतात; तर कधी तुंबुरु आणि नारद यांच्या संगीतात घरं गुंजतात. कुठेतरी, ढगांच्या मार्गांवर प्रचंड ढगांची गर्दी आहे, ती प्रलयाच्या पाण्यासारखी वाटते, विविध आकारांनी रंगविल्यासारखी, आणि मूकांसारखी शांत आहे. काही ठिकाणी, पावसाचे सुंदर काळे ढग पर्वत-पक्ष्यांच्या पंखांसारखे दिसतात; तर कुठे सूर्यप्रकाशाच्या सोन्याच्या झळाळीने ढग चमकत आहेत. कुठे चंद्रप्रकाशाच्या शीतलतेने सजलेले ढग सौम्य प्रकाशाचा वर्षाव करतात; तर कुठे ढगांचा महासागर स्थिर आहे, वाऱ्याविना, रिकाम्या जाळ्यासारखा दिसतो. कुठे वाऱ्याने गवताच्या पातींवरून झुळूक जाते, त्यांना ताजेतवाने करते; तर कुठे ढगांचे तेजस्वी पृष्ठभाग हलणाऱ्या पानांच्या झुंबराच्या तेजाने उजळले आहेत. कुठे वाऱ्यामुळे धुळीने भरलेले, मेरूच्या दऱ्यांसारखे, तर कुठे आकाश दिव्य महालांच्या तेजाने आणि स्वर्गांगनांच्या सौंदर्याने सजलेले आहे. काही ठिकाणी आकाश रिकामे आहे, मातृगणांच्या प्रचंड नृत्याने वेढलेले; तर कुठे योगींच्या सतत गजर करणाऱ्या, अस्वस्थ समूहांनी भरलेले आहे. काही ठिकाणी, ऋषींच्या शांत ध्यानस्थ सभा आहेत, ज्या मनाला आनंद देतात, आणि सर्व प्रकारच्या व्याकुळतेपासून दूर आहेत. कुठे किंनर, गंधर्व, देव यांच्या गायनाने भरलेल्या देवांगनांचे समूह आहेत; तर कुठे थोर देवगण त्यांच्या दृढ नगरांनी वेढलेले फिरत आहेत. कुठे प्रवेशद्वार बंद असलेली शहरे, कुठे मोठी शहरे वेढलेली, कुठे मायिकांनी निर्माण केलेली शहरे, तर कुठे अजून निर्माण न झालेली गावे आहेत. कुठे चंद्र फिरणारी सरोवरे, कुठे स्थिर पाण्याची सरोवरे, कुठे सिद्धांची मंडळी, तर कुठे नुकताच चंद्र उगवला आहे. कुठे सूर्योदयाचा तेज आहे, कुठे रात्रिचा अंधार, कुठे संध्याकाळच्या छटा, तर कुठे धुक्याने आकाश करडं दिसतं. कुठे आकाश पांढऱ्या दिव्य महालांनी उजळले आहे, कुठे ढग पाऊस पाडतात; कुठे आकाश जमिनीप्रमाणे दिसते, जणू जगांना विसावा देणारे आहे. कुठे देव आणि दैत्यांचे समूह वेगाने वरखाली जातात; कुठे ते सर्व दिशांना—पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण—फिरतात. कुठे शेकडो योजनांचा मार्ग धुराने झाकलेला, कठीण आहे; तर कुठे आकाश नष्ट न होणाऱ्या, दाट अंधाराने भरलेले आहे. कुठे नाश न होणारे, प्रचंड तेज आहे, सूर्य किंवा अग्नीप्रमाणे; तर कुठे हिमालयाच्या खोल गुहांत, चंद्र व इतर नक्षत्रांच्या निवासात थंडी आहे. कुठे इच्छापूर्ती वृक्षांचे मोठे वन, उंच शहरांवर नाचत आहेत; कुठे दैत्यांच्या पराभवाने आकाशातून पडणारी दिव्य शहरे आहेत. कुठे दिव्य रथांच्या उतरत्या लहान ज्वाळांचे चिन्ह दिसतात; तर कुठे शेकडो उल्कांच्या धडकेत आकाश अस्वस्थ झाले आहे. कुठे शुभ ग्रहांचे समूह आकाश व्यापतात, कुठे अंधाराने वेढलेले, तर कुठे दिवसाच्या तेजाने चमकत आहे. कुठे प्रचंड गडगडाट करणारे ढग आहेत; कुठे शांतपणे वाहणारे ढग; कुठे वारा पांढऱ्या ढगांचे तुकडे फुलांच्या घोसासारखे उडवतो. कुठे आकाश पूर्णपणे रिकामे, निर्मळ, शांत आहे—जणू जाणणाऱ्याच्या हृदयासारखे. कुठे पोपट, बेडूक यांच्या थव्यांनी गडबड भरली आहे; आकाशवासींच्या क्षेत्रात ताऱ्यांनी मोकळ्या जागेत शोभा आली आहे. कुठे सोन्याच्या मुकुटाच्या मोरांसारखे, आणि इतर पक्ष्यांनी भरलेले, जे विद्याधरांच्या देवांगनांना वाहन व विश्रांतीची जागा आहेत. कुठे ढगात मोरांचे गोल नाचतात; कुठे जमिनीवर अग्निपंखी पोपटांनी गडद सावली पडली आहे, जणू कुरणच आहे. कुठे ढग हे यमराजाच्या महिषाचे वाहन आहेत; तर कुठे काळे ढग घोड्यांनी गवत समजून खाल्ले आहेत. कुठे देवांच्या शहरांनी, कुठे दैत्यांच्या शहरांनी भरलेले; काही शहरे एकमेकांसाठी अगम्य, काही अरुंद गल्ल्यांनी भरलेली. कुठे भयावह भैरवाच्या नृत्याने उजळलेले, पर्वतासारख्या कुटुंबांसारखे; तर कुठे गंधर्वांच्या नगरांत देवांगनांच्या समूहांनी गजबजलेले. कुठे समुद्र हजारो वृक्षांनी, थरथरत्या पर्वतांवरून पडून, कोरडा पडला आहे; कुठे मायिकांनी निर्माण केलेल्या आकाशकमलाच्या पाण्याने तो शीतल झाला आहे. कुठे पर्वतराज पंखांनी नाचतोय, विनायकासोबत; कुठे पर्वत प्रचंड वाऱ्याच्या गजराने हवेत उडाले आहेत. अशा प्रकारे, हे अनंत, अद्भुत, विविधतेने नटलेले विश्व, प्रत्येक ठिकाणी वेगवेगळ्या रूपात, चमत्कारांनी आणि दिव्यता-दैत्यत्वाच्या मिलाफाने, सदैव गूढ आणि विलोभनीय आहे.