हे सर्व काही घडत होते—हे ऐक, हे रम्य आणि चित्तवेधक दृश्य! एकदा, हे क्रीडारसिक, सुंदर नेत्रांची शोभा असलेली, मनाच्या जागृतीच्या स्वभावाने, जणू आकाश दूर कुठेतरी आहे असे भासत होते. मग ती एकचाग्र विचाराने थेट आकाशात उडी मारली—ती मोजता न येणारी, कोट्यवधी योजनांपर्यंत पसरलेली अवकाशाची विशालता ओलांडत पुढे पुढे गेली. त्या दोघांनी, आकाशरूप देहात असतानाही, वस्तूंच्या ग्रहणाच्या नैसर्गिक प्रवृत्तीने, एकमेकांचे रूप पाहून, परस्पर स्नेहभावाने जोडले गेले. दूरवरून अजून दूरवर उडी मारत, एकमेकांचे हात हातात घेऊन, ते दोघे हळूहळू वर चढू लागले आणि आकाशाचे अद्भुत दृश्य पाहू लागले. त्यांना आकाश एकच विशाल महासागर वाटले—खोल, अंतःकरणाने निर्मळ, मृदू, आणि कोमल वाऱ्याच्या स्पर्शाचा आनंद देणारे. त्या रिकाम्या पाण्याच्या सागरात ते दोघे पूर्णपणे रमून गेले—ती जागा अत्यंत आनंददायक, शांत, निर्मळ आणि खोल, ज्याप्रमाणे एखादा श्रेष्ठ पुरुष असतो, तशीच स्वच्छ. जेथे शुद्ध जल शिखरांवर स्थिरावले होते, जिथे पूर्णिमेच्या चंद्रासारखी निर्मळता होती, अशा स्थानांमध्ये त्यांनी विश्रांती घेतली—जणू त्यांची सर्व इच्छापूर्ती झाली होती. तेथे मंद वाऱ्याने सिद्ध आणि गंधर्वांच्या हारांचा सुगंध दरवळत होता, चंद्राच्या कळसातून उमटणाऱ्या त्या वाऱ्यात त्यांनी भरपूर आनंद घेतला. कठोर उष्णतेनंतर, लाल कमळांनी भरलेल्या आणि मंद वाहणाऱ्या जलाशयात, जणू ढगांच्या आच्छादनाखाली, त्यांनी स्नान केले. पृथ्वीवरील बगिच्यांमध्ये, पर्वतशिखरांवर, असंख्य कमळांच्या दांड्यांमध्ये, ते दोघे सर्व दिशांना भ्रमण करू लागले, जणू तलावातील मधमाशा फिरतात तसे. त्यांचे मन झऱ्यांमध्ये रमले होते; धबधब्यांच्या आश्रयस्थळी आणि वाऱ्याने हालवलेल्या मेघांच्या घुमटांमध्ये त्यांनी आसरा घेतला. मग हे मधुर प्रेमी, स्वतःच्या उर्जेपासून विश्रांती घेत, त्या विशाल, शांत, रिकाम्या आणि अमर्याद आकाशाकडे पाहू लागले. तिथे त्यांनी, पूर्वी कधीच न पाहिलेल्या, एकमेकांच्या अंतरंगातले गूढ पाहिले—ज्याची पूर्णता कधीच संपत नाही, अगदी शेकडो विश्वांनीही नाही. वर, अजून वर, अजून वर—थरावर थर, वेगवेगळ्या स्वरूपांनी वेगळे झाकलेले—पंचमहाभूतांचे, मेघांचे आणि दिव्य प्रासादांचे विलक्षण आवरण. सर्वत्र, मेरू आणि इतर पर्वतांचे शिखर आकाश व्यापून होते, कमळमण्यांच्या तेजाने झगमगत, जणू विश्वाग्नीच्या अंतर्भागासारखे भासत होते. मण्यांच्या मुकुटांनी शोभलेली हिमालयाची शिखरे सुंदर दिसत होती; सुवर्ण पर्वतांचे पठार झळकत होते, आणि सुवर्णभूमी उजळून निघाली होती. महामाणिक्यांच्या तेजाने, हिरवळीच्या रंगाने, गवताळ प्रदेश नटले होते; पाहणाऱ्याच्या दृष्टीचा क्षीणपणा, सत्याच्या अभावामुळे, तिथे अंधार निर्माण करत होता. पारिजाताच्या वेलांनी आणि दिव्य प्रासादांनी अलंकृत, बेरिलच्या पृष्ठभागावर जणू ज्ञानफुलं उमलली होती. मनाच्या वेगाने आणि महान सिद्धांच्या शक्तीने ओलांडलेले, दिव्य स्त्रियांच्या गाण्याने आणि संगीताने भरलेले, ते अवकाश सतत गुंजत होते. हे क्षेत्र त्रैलोक्यातील जीवांच्या झुंडी क्वचितच ओलांडतात; देव, दानव, विविध जमाती तिथे संचार करतात, एकमेकांना न दिसता. त्याच्या सीमांवर कंभीरकाय, राक्षस, गुप्तगणांचे वर्तुळ होते; वाऱ्याच्या वेगाने मेघविहार करणारे गंधर्वांचे कळप भरकटत होते. गगनगृहांच्या हालचालींच्या गडगडाटाने आणि मूठभरात पकडता येईल अशा प्रचंड आवाजाने ते क्षेत्र भरून गेले होते; ग्रह-नक्षत्रांच्या हालचालींनी त्याची यंत्रणा चालत होती. जे अल्पसिद्धी असलेले त्यागून जातात, तेथे सूर्यकिरणांनी तप्त झालेले, निरागस गगनगृहे सूर्याच्या अश्वाच्या तोंडातून येणाऱ्या वाऱ्याने जळून गेलेली होती. लोकपालांच्या आणि अप्सरांच्या गटांच्या संचाराने अस्वस्थ झालेले, तिथे दिव्य स्त्रियांच्या दहनगृहातून उठणाऱ्या धूपाच्या मेघांनी सर्वत्र आच्छादन झाले होते. दिव्य स्त्रियांचे अलंकार विखुरले गेले होते, पक्ष्यांनी ते उचलले होते, आणि त्या प्रदेशाचे तेज क्षीण झाले होते; सिद्धांच्या सामान्य शक्ती तिथे एकत्रित झाल्या, तरीही त्या भूमीची शक्ती कमी पडली होती. सिद्धांच्या गटांमध्ये होणाऱ्या जोरदार धडकांमुळे आणि विखुरण्यामुळे, हिमालय, मेरू आणि मंदार पर्वतांच्या रेशमी उताराजवळील दाट मेघ विखुरले गेले. तेथे असंख्य कावळे, घुबडं, गिद्धांचे थवे, तरंगणाऱ्या लाटांसारखे नाचत होते, आणि स्त्रीप्रेतांच्या टोळ्या त्यांच्यासोबत होत्या. श्वानमुख, कावळामुख, उंटमुख, गाढवमुख अशा योगिनींच्या झुंडी शेकडो योजनांतून उद्देशविहीनपणे नाचत, ये-जा करत होत्या. ते ढगांचे प्रासाद होते, जिथे लोकपालांच्या समोर उभ्या असलेल्या धूपाच्या धुराने भरलेले, आणि सिद्धांच्या व गंधर्वांच्या जोड्यांनी उत्सव सुरू केलेला होता. खदिर वृक्षांनी व्यापलेला मार्ग, दिव्य संगीत ऐकून मोहित झालेला, आणि असंख्य पक्ष्यांनी आपल्या घरट्यांत कायमचा ठसा उमठवलेला होता. नद्यांचे जाळे वाऱ्याच्या खांद्यावर विणलेले, आणि चमत्कार पाहण्यासाठी उत्सुक दिव्य बालकांची हालचाल, हे सर्व एक अद्भुत प्रदेश बनवित होते. कधी कधी, वज्र, चक्र, भाले, तलवारी आणि शस्त्र धारण करणाऱ्यांमध्ये शंका संचारत; तर कधी तुंबुरू आणि नारद यांच्या संगीताने घरं गुंजत. कुठे मोठ्या ढगांचे समुदाय मेघांच्या वाटांवर एकत्र झालेले, प्रलयकालीन जलासारखे, विविध रूपांनी रंगवलेले, आणि मूकांसारखे शांत होते. कुठे सुंदर पावसाचे मेघ, पर्वतस्थ पक्ष्यांच्या पंखांसारखे काळे; तर कुठे सूर्यकिरणांनी चमकणारे, सुवर्णतेजाने उजळलेले मेघ होते. कुठे शीतल चंद्रप्रकाशाने अलंकृत मेघ, मृदू प्रकाशाचा वर्षाव करत; तर कुठे वाऱ्याविना स्थिर असलेला मेघांचा समुद्र, जणू रिकाम्या जाळ्यासारखा दिसत होता. कुठे वाऱ्याने गवताच्या पात्यांवरून झुळूक गेल्याने, त्या हिरवळीत तजेलदारपणा होता; तर कुठे मेघांचे पृष्ठभाग निर्मळ, आणि हलणाऱ्या पानांच्या झुंडीच्या तेजाने उजळलेले होते. कुठे वाऱ्याने धुळीने भरलेले, मेरूच्या दऱ्यांसारखे; तर कुठे आकाश दिव्य प्रासादांच्या तेजाने आणि स्वर्गसुंदरींच्या सौंदर्याने सजलेले होते. कुठे आकाश पूर्णपणे रिकामे, मातृगणांच्या उन्मत्त नृत्याने वेढलेले; तर कुठे महान योगींच्या सतत गर्जनाऱ्या समूहांनी गजबजलेले. कुठे शांत ध्यानस्थ ऋषींच्या सभा, शांत, स्थिर, द्वेष आणि आसक्तीपासून दूर, सत्पुरुषांच्या मनांना आनंद देणाऱ्या. कुठे किन्नर, गंधर्व, आणि देव स्त्रियांचे समूह गात होते; तर कुठे श्रेष्ठ देवगण आपल्या भव्य नगरांमध्ये संचार करत होते. अशा प्रकारे, त्या दोघांनी आकाशातील हे सर्व अद्भुत, रम्य, आणि गूढ अनुभवले—जिथे प्रत्येक थरावर नवनवीन विश्व उलगडत गेले, आणि त्यांच्या अंतरंगातील गूढ न संपणाऱ्या आनंदासारखे, त्या अनंत आकाशात ते रमून गेले.