യേഷാമ് ഇദമ് ഉപാദേയമ് ഇദം ഹേയമ് ഇതി സ്ഥിതിഃ । വിലീനാ തേ ന വാഞ്ഛന്തി ന ത്യജന്തീഹ നേതരേ
‘ഇത് സ്വീകരിക്കേണ്ടതാണ്, ഇത് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്’ എന്ന നിലപാട് വിട്ടവരിൽ ആഗ്രഹമോ ഉപേക്ഷണമോ ഒന്നുമില്ല; അവർ എല്ലാം ലയിച്ചവരാണ്, മറ്റുള്ളവരെപ്പോലെ ആഗ്രഹിക്കുകയോ ഉപേക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല.
ഹേയോപാദേയകലനേ ക്ഷീണേ യാവന് ന ചേതസി । ന താവത് സമതാ ഭാതി സാഭ്രേ വ്യോമ്നീവ ചന്ദ്രികാ
സ്വീകരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കലും എന്ന കണക്കുകൂട്ടൽ മനസ്സിൽ തീർന്നില്ലെങ്കിൽ, സമത്വം തെളിഞ്ഞു കാണപ്പെടില്ല; മേഘം നിറഞ്ഞ ആകാശത്തിൽ ചന്ദ്രിക തെളിയാത്തതുപോലെയാണ് അതു.
അവസ്ത്വ് ഇദമ് ഇദം വസ്തു യസ്യേതി ലുലിതം മനഃ । തസ്മിന് നോദേതി സമതാ ശാഹോട ഇവ മഞ്ജരീ
‘ഇത് യാഥാർത്ഥ്യമല്ല, ഇത് യാഥാർത്ഥ്യമാണ്, ഇത് എനിക്ക് സ്വന്തമാണ്’ എന്ന ചിന്തകളാൽ മനസ്സു അലയുന്നവനിൽ സമത്വം ഉദയിക്കില്ല; ഉണങ്ങിയ കൊമ്പിൽ പൂവ് വിരിയാത്തതുപോലെയാണ് അതു.
യുക്തായുക്തൈഷണാ യത്ര ലാഭാലാഭവിലാസിനീ । സമതാസ്വച്ഛതാ തത്ര കുതോ നൈരാശ്യഹാസിനീ
ശരിയായതും തെറ്റായതുമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ ലാഭം നഷ്ടം എന്നിവയുമായി കളിക്കുന്നിടത്ത് സമത്വവും മനസ്സിന്റെ തെളിച്ചവും എങ്ങനെയുണ്ടാകാം? നിരാശയില്ലായ്മയുടെ പുഞ്ചിരി അവിടെ എങ്ങനെയുണ്ടാവും?
ഏകസ്മിന് ബ്രഹ്മതത്ത്വേ ഽസ്മിന് വിദ്യമാനേ നിരാമയേ । നാനാനാനാതയാ നിത്യം കിമ് അയുക്തിഃ ക്വ യുക്തതാ
ഈ ഒരൊറ്റ ശുദ്ധമായ ബ്രഹ്മതത്വം ദു:ഖരഹിതമായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ശരിയും തെറ്റും എന്നതിനു എന്ത് അർത്ഥം? വൈവിധ്യത്തിനോ വ്യത്യാസത്തിനോ അവിടെ സ്ഥാനം എവിടെയാണ്?
ഈപ്സിതാനീപ്സിതാശങ്കേ മര്കട്യൌ ചിത്തപാദപേ । ചഞ്ചലേ സ്ഫുരതോ യസ്മിന് കുതസ് തസ്യേഹ സോമ്യതാ
മനസ്സെന്ന വൃക്ഷത്തിൽ ആഗ്രഹവും ഭയവും എന്ന കുരങ്ങുകൾ ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവുമായ ചിന്തകളിൽ ചാടിക്കളിക്കുമ്പോൾ, അങ്ങനെയുള്ള അശാന്തതയിൽ എങ്ങനെയാകും മനസ്സിന്റെ സമാധാനം?
നിരാശതാ നിര്ഭയതാ നിത്യതാ സമതാ ജ്ഞതാ । നിരീഹതാ നിഷ്ക്രിയതാ സോമ്യതാ നിര്വികല്പതാ
നിരാശയില്ലായ്മ, ഭയമില്ലായ്മ, സ്ഥിരത, സമത്വം, ജ്ഞാനം, ആഗ്രഹരഹിതത്വം, പ്രവർത്തനരഹിതത്വം, സൗമ്യത, സംശയരഹിതത്വം —
ധൃതിര് മൈത്രീ സ്മൃതിസ് തുഷ്ടിര് മുദിതാ മൃദുഭാഷിതാ । ഹേയോപാദേയനിര്മുക്തം ജ്ഞം യാന്തി വനിതാ രതാഃ
ദൃഢനിശ്ചയം, സൗഹൃദം, ഓർമ്മ, സന്തോഷം, ആനന്ദം, മൃദുവായ സംസാരമൊക്കെയും സ്വീകരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കലും ഇല്ലാതെ സത്യം പ്രിയമുള്ള ജ്ഞാനികൾക്കു സ്വാഭാവികമായി എത്തുന്നു.
ധാവമാനമ് അധോ ഭോഗാംശ് ചിത്തം പ്രത്യാഹരേദ് ബലാത് । പ്രത്യാഹാരേണ പതിതമ് അധോ വാരീവ സേതുനാ
മനസ്സ് ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിലേക്കു താഴോട്ട് ഓടുമ്പോൾ, അതിനെ ബലമായി പിൻവലിക്കണം; അങ്ങനെ പിൻവലിച്ചാൽ, വെള്ളം അണക്കെട്ടിൽ പിടിച്ചിരിപ്പതുപോലെ മനസ്സും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടും.
ബാഹ്യാന് അര്ഥാന് ഇമാംസ് ത്യക്ത്വാ തിഷ്ഠന് ഗച്ഛന് സ്വപഞ് ശ്വസന് । സര്വഥാ സര്വദാ സര്വാന് ആന്തരാംശ് ച നിവാരയേത്
ബാഹ്യവസ്തുക്കൾ ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം, നിൽക്കുമ്പോഴും നടക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും ശ്വസിക്കുമ്പോഴും എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലായിടത്തും എല്ലാ ആന്തരിക ചലനങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കണം.
ഗൃഹീതതൃഷ്ണാശഫരി വാസനാജാലമ് ആബിലമ് । സംസാരവാരി പ്രസൃതം ചിന്താതന്തുഭിര് ആതതമ്
തൃഷ്ണ എന്ന മീൻ പിടിച്ച വാസനയുടെ വലകൊണ്ട് മങ്ങിപ്പോയ ഈ Samsara എന്ന വെള്ളം, ചിന്തയുടെ നൂലുകൾ കൊണ്ട് നീട്ടി ഒഴുകുന്നു.
അനയാ തീക്ഷ്ണയാ താത ച്ഛിന്ദ്ധി ബുദ്ധിശലാകയാ । വാത്യയേവാമ്ബുദം കാലോ വഹന്ത്യാ വിതതേ പദേ
കണ്ണേ, നിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ബുദ്ധിയുടെ സൂചിയുപയോഗിച്ച്, കാലം കൊണ്ടുപോകുന്ന ഈ വഴിയുടെ വിശാലതയെ, ഒരു കാറ്റ് മേഘത്തെ പടർന്നുപോകുന്നതുപോലെ, നീ തുരന്ന് മാറ്റണം.
അസ്യ സംസാരവൃക്ഷസ്യ മൂലം ദോഷാങ്കുരാസ്പദമ് । ധുര്യധീരേണ ധൈര്യേണ പ്രോദ്ധരോദ്ധുരയാ ധിയാ
ഈ ലോകജീവിതത്തിന്റെ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരാണ് ദോഷങ്ങളുടെ മുളകൾ വളരുന്ന സ്ഥലം. ഉറച്ച ധൈര്യത്തോടും ദൃഢമായ മനസ്സോടും കൂടി, അതിനെ പൂർണ്ണമായും വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞു കളയണം.
മനസൈവ മനശ് ഛിത്ത്വാ വിസ്മൃത്യ ചരമം മനഃ । വര്തമാനമ് അപി ച്ഛിത്ത്വാ ച്ഛിന്നസംസാരതാം വ്രജ
മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ മനസ്സിനെ തറയ്ക്കണം; മനസ്സിന്റെ അവസാനത്തെ ഓർമ്മപോലും മറന്നിട്ട്, ഇപ്പോഴുള്ളതും മുറിച്ചുതള്ളണം; അങ്ങനെ ബന്ധനങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞു പോകുന്ന അവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് നീ എത്തണം.
മോഹോ വിസ്മൃത്യ സംസാരം ന ഭൂയഃ പരിരോഹതി
മോഹം ലോകത്തെ മറന്നാൽ, അത് വീണ്ടും ഉയർന്നുവരികയില്ല.
തിഷ്ഠന് ഗച്ഛഞ് ശ്വസന് രാമ നിവസന്ന് ഉത്പതന് പതന് । അസദ് ഏവേദമ് ഇത്യ് അന്തര് നിശ്ചിത്യാസ്ഥാം പരിത്യജ
നിൽക്കുമ്പോഴും നടക്കുമ്പോഴും ശ്വസിക്കുമ്പോഴും പാർക്കുമ്പോഴും ഉയരുമ്പോഴും വീഴുമ്പോഴും, രാമാ, ഈ എല്ലാം അസത്യമാണ് എന്ന് ഉള്ളിൽ ഉറപ്പിച്ചു, ആകാംക്ഷയും ആശയും ഉപേക്ഷിക്കണം.
സമതാമ് അലമ് ആശ്രിത്യ സമ്പ്രാപ്തം കാര്യമ് ആഹരന് । അചിന്തയംസ് തഥാപ്രാപ്തം വിഹരേഹ ഹി രാഘവ
സമത്വം പൂർണ്ണമായി ആശ്രയിച്ച്, നേരിൽ വരുന്നതെന്തും നിർവഹിച്ച്, സംഭവിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾക്കു മനസ്സിൽ ചിന്തയോ ബുദ്ധിമുട്ടോ ഇല്ലാതെ, രാഘവാ, ഈ ലോകത്ത് സ്വതന്ത്രമായി ജീവിക്കണം.
യഥാ സര്വര്തുലിങ്ഗാനി ന ബിഭര്തി ബിഭര്തി ച । ഖമ് ഏവമ് ഇഹ കാര്യാണി കുരു മാ കുരു വാനഘ
എങ്ങനെ ആകാശം എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാത്തിനെയും ചിഹ്നങ്ങളെയും വഹിക്കുകയോ വഹിക്കാതിരിയ്ക്കുകയോ ചെയ്യാറില്ലയോ, അതുപോലെ നീയും ഈ ലോകത്ത് പ്രവർത്തിക്കാമോ പ്രവർത്തിക്കാതിരിക്കാമോ, പാപരഹിതനേ.
ത്വമ് ഏവ വേത്താ ത്വമ് അജസ് ത്വമ് ആത്മാ ത്വം മഹേശ്വരഃ । ആത്മനോ ഽവ്യതിരിക്തം സത് ത്വയേദമ് ആതതം തതമ്
നീ തന്നെയാണ് അറിയുന്നവൻ, നീ ജനനമില്ലാത്തവൻ, നീ ആത്മാവാണ്, നീ മഹേശ്വരനാണ്; നിന്നിൽ നിന്ന് വേറെയൊന്നുമില്ല, ഈ എല്ലാം നിന്നാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
യേനാസ്മാദ് ദൃശ്യസമ്ഭാരാദ് അഭിതോ ഭാവനോജ്ഝിതാ । സ ന സങ്ഗൃഹ്യതേ ദോഷൈര് ഹര്ഷാമര്ഷവിഷാദജൈഃ
ഈ ലോകത്തിലെ ദൃശ്യങ്ങളോടുള്ള എല്ലാ ആശയങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചവന് സന്തോഷം, കോപം, ദു:ഖം എന്നിവയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദോഷങ്ങൾ ബാധിക്കില്ല.
രാഗദ്വേഷവിനിര്മുക്തസ് സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ । മുക്ത ഇത്യ് ഉച്യതേ യോഗീ ത്യക്തസംസാരവാസനഃ
ആസക്തിയും ദ്വേഷവും വിട്ട്, മണ്ണ്, കല്ല്, പൊന്നു എന്നിവയെ ഒരുപോലെ കാണുകയും, ലോകത്തിലെ ആഗ്രഹങ്ങൾ എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്ത യോഗിയെ മോചിതൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
സ യത് കരോതി യദ് ഭുങ്ക്തേ യദ് ദദാതി നിഹന്തി യത് । തത്ര മുക്തധിയസ് തസ്യ സമതാ സുഖദുഃഖയോഃ
അവൻ എന്ത് ചെയ്താലും, എന്ത് അനുഭവിച്ചാലും, എന്ത് കൊടുത്താലും, എന്ത് നശിപ്പിച്ചാലും, അവന്റെ മനസ്സ് മോചിതമായതിനാൽ സുഖദു:ഖങ്ങളിൽ സമത്വം നിലനിർത്തുന്നു.
പ്രാപ്തം കര്തവ്യമ് ഏവേതി ത്യക്ത്വേഷ്ടാനിഷ്ടഭാവനമ് । പ്രവര്തതേ യഃ കാര്യേഷു ന സ മജ്ജതി കുത്രചിത്
എന്ത് ചെയ്യേണ്ടതാണോ അതു മാത്രമെന്നു കരുതി, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും എന്ന ചിന്തകൾ വിട്ട്, തന്റെ കര്ത്തവ്യങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ എവിടെയും കുടുങ്ങുന്നില്ല.
ചിത്സത്താമാത്രമ് ഏവേദമ് ഇതി നിശ്ചയവന് മനഃ । ത്യക്തഭോഗാഭിമനനം ശമമ് ഏതി മഹാമതേ
മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, ഈ ലോകം മുഴുവൻ ശുദ്ധമായ ചൈതന്യമാണ് എന്നുറപ്പുള്ള മനസ്സ്, അനുഭവങ്ങളുടെ മോഹം വിട്ട്, സമാധാനം നേടുന്നു.
മനഃ പ്രകൃത്യൈവ ജഡം ചിത്തത്ത്വമ് അനുധാവതി । മാംസഗര്ധേന മാര്ജാരോ വനേ മൃഗപതിം യഥാ
സ്വഭാവത്തിൽ ജഡമായ മനസ്സ്, ചൈതന്യത്തെ പിന്തുടരുന്നു; കാട്ടിൽ പൂച്ച മാംസത്തിന്റെ ഗന്ധം പിടിച്ച് മൃഗരാജാവിനെ അന്വേഷിക്കുന്നതുപോലെ.
സിംഹവീര്യവശാല് ലബ്ധം മാംസം ഭുങ്ക്തേ ഹി ജമ്ബുകഃ । ചിദ്വീര്യവശതഃ പ്രാപ്തം ദൃശ്യമ് ആശ്രയതേ മനഃ
സിംഹത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ കിട്ടിയ മാംസം നരി ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ, ചൈതന്യത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ ലഭിക്കുന്ന ദൃശ്യങ്ങളെ മനസ്സ് ആശ്രയിക്കുന്നു.
മന ഏവമ് അസത്കല്പം ചിത്പ്രസാദേന ജീവതി । ഭാവയംശ് ചിതമ് ഏവൈകാം ചിത്താമ് ഏത്യ ചിദ് അപ്യ് അതഃ
ഇങ്ങനെ, അസത്യമാത്രമായ മനസ്സ് ചൈതന്യത്തിന്റെ കൃപയാൽ ജീവിക്കുന്നു; ചൈതന്യത്തെ മാത്രം ചിന്തിച്ചാൽ, മനസ്സ് ശുദ്ധചൈതന്യാവസ്ഥയിലേക്കും അതിനുമപ്പുറത്തേക്കും എത്തുന്നു.
ജഡം യത് കില നിര്ഹീനം ചിതാ ദീപികയോജ്ഝിതമ് । തന് മനശ് ശവസങ്കാശമ് അചിദ് ഉത്തിഷ്ഠതേ കഥമ്
ബോധത്തിന്റെ വിളക്കിന് വിട്ടുപോയ, ശരീരത്തിന്റെ പോലെയുള്ള, ജീവശക്തിയില്ലാത്ത, ജഡമായതൊന്നും മനസ്സായി ഉയർന്ന് വരാൻ എങ്ങനെ കഴിയും?
ചിത്സ്വഭാവപരാമൃഷ്ടാ സ്പന്ദശക്തിര് മരുന്മയീ । കലനാ ചിത്തമ് ഇത്യ് ഉക്ത്യാ കഥ്യതേ ശാസ്ത്രദര്ശിഭിഃ
ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവം സ്പർശിച്ച, വായുവിൽ നിന്നുള്ള സ്പന്ദനശക്തിയെ, 'ചിത്തം' എന്ന പേരിൽ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ മനസ്സെന്നു വിളിക്കുന്നു.
യശ് ചിതഃ ക്ഷുബ്ധ ആകാരസ് സൈവേയം കലനോച്യതേ । ചിദ് ഏവാഹമ് ഇതി ജ്ഞാത്വാ സാ ചിത്താമ് ഏവ ഗച്ഛതി
ബോധം അശാന്തമായ രൂപം എടുക്കുമ്പോൾ അതിനെ കല്പനയെന്നു പറയുന്നു. 'ഞാൻ ബോധം തന്നെ' എന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും മനസ്സാകുന്നു.