ന മനഃ പ്രോല്ലലാസാസ്യ ക്വചിദ് ആനന്ദവൃത്തിഷു । കേവലം സുസമം സ്വച്ഛം സ സദൈവ വ്യതിഷ്ഠത
അവന്റെ മനസ്സ് ഒരിക്കലും ആനന്ദാവസ്ഥകളില് ചഞ്ചലമായില്ല; എല്ലായ്പ്പോഴും സമത്വത്തോടെയും ശുദ്ധിയോടെയും നിലനിന്നു.
തതഃ പ്രഭൃത്യ് അസൌ ദൃശ്യം നാജഹാര ന ചാത്യജത് । കേവലം വിഗതാശങ്കം വര്തമാനേ വ്യവസ്ഥിതഃ
അതിനുശേഷം അവന് കാണുന്നതെന്തും ഉപേക്ഷിച്ചില്ല, അതിലധികം执പ്പുമില്ല; സംശയമില്ലാതെ ഇപ്പോഴത്തെ സമയത്ത് മാത്രം നിലകൊണ്ടു.
അനാരതവിവേകേന തേന തന്മനസാ തതഃ । പുനഃ കലങ്കം നൈവാത്തമ് അമ്ബരേണേവ രാജസമ്
അവന് എപ്പോഴും വിവേകത്തോടെ ആ മനസ്സോടെ ജീവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നതുകൊണ്ട്, ആകാശം മേഘരഹിതമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, പിന്നെ ഒരിക്കലും മലിനതെന്തും അവനില് വന്നില്ല.
സ്വവിവേകാനുസന്ധാനാദ് ഇതി തസ്യ മഹീപതേഃ । സമ്യഗ്ജ്ഞാനമ് അനന്താഭം മനോ നിര്മലതാം യയൌ
സ്വന്തം വിവേകത്തോടെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടു, ആ രാജാവിന്റെ മനസ്സ് പരിപൂർണ്ണമായ അനന്തവും ശുദ്ധവുമായ ജ്ഞാനം നേടി.
അനാമൃഷ്ടവികല്പാംശശ് ചിദാത്മാ വിഗതാമയഃ । ഉദിയായ ഹൃദാകാശേ തസ്യ വ്യോമ്നീവ ഭാസ്കരഃ
തെറ്റായ ധാരണകളും രോഗവും ഇല്ലാത്ത അവന്റെ ചൈതന്യം, ഹൃദയത്തിലെ ആകാശത്ത് സൂര്യൻ ഉയരുന്നതുപോലെ ഉദിച്ചു.
സ ദദര്ശാഖിലാന് ഭാവാംശ് ചിത്തന്തൌ മണിവത് തതാന് । ആത്മഭൂതാന് അനന്താത്മാ സര്വഭൂതാത്മകോവിദഃ
അവൻ മനസ്സിനകത്ത് എല്ലാ ഭാവങ്ങളെയും രത്നങ്ങൾപോലെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതായി കണ്ടു; അവയെല്ലാം താനെന്നുള്ള അനന്താത്മാവാണ്, എല്ലാ ജീവികളുടെ സാരവും അറിയുന്നവൻ.
പ്രഹൃഷ്ടോ ന ബഭൂവാസൌ കദാചിന് ന ച ദുഃഖിതഃ । പ്രകൃതവ്യവഹാരിത്വാത് സദൈവ സമമാനസഃ
അവൻ ഒരിക്കലും അതിയായി സന്തോഷിച്ചില്ല, ദുഃഖിച്ചുമില്ല; സ്വാഭാവികമായ ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ എപ്പോഴും സമചിതമായ മനസ്സോടെ ആയിരുന്നു.
ജീവന്മുക്തോ ബഭൂവാസൌ തതഃ പ്രഭൃതി മാനദ । ജനകോ ജരഢജ്ഞാനോ ജ്ഞാതലോകപരാവരഃ
അന്നുമുതല് മഹാരാജാവായ ജനകന് പൂര്ണമായ ജ്ഞാനവും, മനുഷ്യരുടെ ഉള്ളും പുറത്തുമുള്ള സ്വഭാവം അറിയുന്നവനുമായിരുന്നു. അതിനാല് അവന് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് തന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു.
രാജ്യം കുര്വന് വിദേഹാനാം ജനകോ ജനജീവിതമ് । നൈവ ഹര്ഷവിഷാദാഭ്യാം സോ ഽവശഃ പര്യതപ്യത
ജനകന് വിദേഹരാജ്യത്തെ ഭരിക്കുകയും ജനങ്ങളുടെ ജീവിതം സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാല് സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ അവനെ ബാധിച്ചില്ല; അവന് ഒരിക്കലും മനസ്സിലോലതയില്ലാതിരുന്നുവു.
നാസ്തമ് ഏതി ന ചോദേതി ഗുണദോഷവിവര്ജിതഃ । അര്ഥാനര്ഥൈസ് സ്വരാജ്യോത്ഥൈര് ന ഗ്ലായതി ന ഹൃഷ്യതി
അവന് ഗുണമോ ദോഷമോ ഇല്ലാത്തവനായി, ഉദയമോ അസ്തമയമോ ചെയ്യുന്നില്ല. തന്റെ രാജ്യത്തില് ലഭിക്കുന്ന നേട്ടങ്ങളാലോ നഷ്ടങ്ങളാലോ അവന് ഉല്ലാസപ്പെടുകയോ വിഷമിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല.
കുര്വന്ന് അപി കരോത്യ് ഏഷ ന കിഞ്ചിദ് അപി കുത്രചിത് । സന്തിഷ്ഠത്യ് ഏവ സതതം ജീവന്മുക്തവപുര് യതഃ
അവന് പല കാര്യങ്ങളും ചെയ്തിരുന്നാലും, യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഒന്നും ചെയ്തില്ല. കാരണം, ജീവന്മുക്തനായ അവന് എല്ലായ്പ്പോഴും അചഞ്ചലനായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
സുഷുപ്താവസ്ഥിതസ്യേവ ജനകസ്യ മഹീപതേഃ । ഭാവനാസ് സര്വഭാവേഭ്യസ് സര്വഥൈവാസ്തമ് ആഗതാഃ
ഗാഢനിദ്രയില് ആയിരിക്കുന്ന രാജാവിനെപ്പോലെ, ജനകന്റെ മനസ്സില് എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും കുറിച്ചുള്ള ധാരണകളും പൂര്ണമായി അസ്തമിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഭവിഷ്യന് നാനുസന്ധത്തേ നാതീതം ചിന്തയത്യ് അസൌ । വര്തമാനം നിമേഷം തു ഹസന്ന് ഏവാവതിഷ്ഠതേ
അവന് ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കുകയുമില്ല, കഴിഞ്ഞതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയുമില്ല; ഇപ്പോള് ഈ നിമിഷം മാത്രം, ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവന് നിലകൊള്ളുന്നു.
സ്വവിചാരവശേനൈവ തേന താമരസേക്ഷണ । പ്രാപ്തം പ്രാപ്യമ് അശേഷേണ രാമ നേതരയേച്ഛയാ
താമരക്കണ്ണായ രാമാ, അവന് നേടേണ്ടതെല്ലാം സ്വന്തമായ വിവേകത്താല് മാത്രമാണ് നേടിയെടുത്തത്, മറ്റേതെങ്കിലും ആഗ്രഹം കൊണ്ടല്ല.
താവത് താവത് സ്വകേനൈവ ചേതസാ പ്രവിചാര്യതേ । യാവദ് യാവദ് വിചാരാണാം സീമാന്തസ് സമവാപ്യതേ
സ്വന്തം മനസ്സുകൊണ്ടു തന്നെ ഒരുത്തന് അന്വേഷിക്കുന്നത്, അന്വേഷിക്കാനുള്ള അതിര്വരമ്പ് എത്തുംവരെ മാത്രം ആണ്.
ന തദ് ഗുരോര് ന ശാസ്ത്രാര്ഥാന് ന പുണ്യാത് പ്രാപ്യതേ പദമ് । യത് സത്പ്രസങ്ഗാദ് ഉദിതവിചാരവിശദാദ് ധൃദഃ
ആ നില ഗുരുവിനോ ശാസ്ത്രാർത്ഥങ്ങളിലോ പുണ്യഫലത്താലോ ലഭിക്കില്ല; നല്ല കൂട്ടായ്മയും മനസ്സിന്റെ വ്യക്തമായ ആലോചനയും കൊണ്ടാണ് അതു ഉദയിക്കുന്നത്.
സ്നിഗ്ധയാ നിജയാ ഋജ്വ്യാ പ്രജ്ഞയൈവ വയസ്യയാ । പദമ് ആസാദ്യതേ രാമ ന നാമ ക്രിയയാന്യയാ
രാമാ, സ്വന്തം ഹൃദയത്തിൽ നിന്നുള്ള സ്നേഹപൂർവവും നേരായും ഉള്ള ജ്ഞാനത്താലാണ് ആ നിലയിലേക്കെത്താൻ കഴിയുന്നത്; വേറേതെങ്കിലും പേരോ കർമ്മമോ കൊണ്ട് അല്ല.
യസ്യ ജ്വലതി തീക്ഷ്ണാഗ്രാ പൂര്വാപരവിചാരിണീ । പ്രജ്ഞാദീപശിഖാ ജാതു തമ് ആന്ധ്യം നാനുധാവതി
ആർക്കായാലും, കടുത്തതും ഇരുണ്ടതുമായ ജ്ഞാനദീപശിഖ പൂർവ്വാപരങ്ങൾ ആലോചിച്ച് ജ്വലിക്കുമ്പോൾ, അങ്ങനെയുള്ളവനെ ഇരുട്ട് പിന്തുടരില്ല.
ദുരുത്തരാ യാ വിപദോ ദുഃഖകല്ലോലസങ്കുലാഃ । തീര്യതേ പ്രജ്ഞയാ താഭ്യോ നാവേവാദ്ഭ്യോ മഹാമതേ
മഹാമതിയുള്ളവനേ, കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ദു:ഖത്തിന്റെ തിരമാലകളാൽ നിറഞ്ഞതുമായ ദുരന്തങ്ങൾ ജ്ഞാനത്താൽ കടക്കാൻ കഴിയും, ഒരു നാവു വെള്ളത്തിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ.
പ്രജ്ഞാവിരഹിതം മൂഢമ് ആപദ് അല്പൈവ ബാധതേ । പേലവൈവാനിലകലാ സാരഹീനമ് ഇവോലപമ്
ബുദ്ധിയില്ലാത്ത മണ്ടന്മാരെ ചെറിയൊരു ദുരന്തം പോലും വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടിക്കുന്നു; ശൂന്യമായ ഒരു കുരുമുളകിനെ ദുർബലമായ കാറ്റ് എളുപ്പത്തിൽ കുലുക്കുന്നതുപോലെ.
പ്രജ്ഞാവാന് അസഹായോ ഽപി വിശാസ്ത്രോ ഽപി വിസജ്ജനഃ । ഉത്തരത്യ് ഏവ സംസാരസാഗരാദ് രാമ പോതവത്
രാമാ, ബുദ്ധിമാനായവൻക്ക് കൂട്ടുകാരോ ഗ്രന്ഥങ്ങളോ സഹായമോ ഇല്ലെങ്കിലും, അവൻ ഒരു കപ്പലുപോലെ സാംസാരികസമുദ്രം കടന്ന് പോകുന്നു.
പ്രജ്ഞാവാന് അസഹായോ ഽപി കാര്യാന്തമ് അധിഗച്ഛതി । ദുഷ്പ്രജ്ഞഃ കാര്യമ് ആസാദ്യ പ്രധാനമ് അപി നശ്യതി
സഹായം ഇല്ലെങ്കിലും ബുദ്ധിമാൻ തന്റെ കാര്യത്തിൽ വിജയിക്കുന്നു; എന്നാൽ അജ്ഞാനി പ്രധാനമായ ലക്ഷ്യം കൈവരിച്ചാലും അതു നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
ശാസ്ത്രസജ്ജനസംസര്ഗൈഃ പ്രജ്ഞാം പൂര്വം വിവര്ധയേത് । സേകസംരക്ഷണാരമ്ഭൈഃ ഫലപ്രാപ്ത്യൈ ലതാമ് ഇവ
ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും നല്ലവരുടെയും സാന്നിധ്യത്തിലൂടെ ആദ്യം ബുദ്ധി വളർത്തണം; ഫലം ലഭിക്കാനായി ഒരു വള്ളിയെ വെള്ളംകൊടുത്തു സംരക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ.
പ്രജ്ഞാബലബൃഹന്മൂലഃ കാലേ സത്കാര്യപാദപഃ । ഫലം ഫലത്യ് അതിസ്വാദു മാസോ ബിമ്ബമ് ഇവൈന്ദവമ്
ജ്ഞാനത്തിന്റെ ശക്തിയാണ് നല്ല പ്രവൃത്തിയുടെ വലിയ വേരാകുന്നത്. സമയമായാൽ ആ വൃക്ഷം അത്യന്തം മധുരമായ ഫലം കായ്ക്കുന്നു, പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ.
യ ഏവ യത്നഃ ക്രിയതേ ബാഹ്യാര്ഥോപാര്ജനേ നരൈഃ । സ ഏവ യത്നഃ കര്തവ്യഃ പൂര്വം പ്രജ്ഞാവിവര്ധനേ
പുറത്തുള്ള വസ്തുക്കൾ നേടാൻ മനുഷ്യർ എത്ര ശ്രമം ചെയ്യുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ ആദ്യം ജ്ഞാനം വളർത്താൻ ശ്രമിക്കണം.
സീമാന്തം സര്വദുഃഖാനാമ് ആപദാം കോശമ് ഉത്തമമ് । ബീജം സംസാരവൃക്ഷാണാം പ്രജ്ഞാമാന്ദ്യം വിവര്ജയേത്
എല്ലാ ദു:ഖങ്ങൾക്കും അതിരാകുന്നതും, എല്ലാ കഷ്ടങ്ങൾക്കും ആധാരമായതും, സംസാരത്തിന്റെ വിത്തുമാകുന്ന മനസ്സിന്റെ മന്ദതയെ ഉപേക്ഷിക്കണം.
യത് സ്വര്ഗാദ് യച് ച പാതാലാദ് യദ് രാജ്യാത് സമവാപ്യതേ । തത് സമാസാദ്യതേ സര്വം പ്രജ്ഞാകോശാന് മഹാമതേ
മഹാജ്ഞാനിയേ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നോ പാതാളത്തിൽ നിന്നോ രാജത്വത്തിൽ നിന്നോ ലഭിക്കുന്നതെല്ലാം ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭണ്ഡാരത്തിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്.
പ്രജ്ഞയോത്തീര്യതേ ഘോരാദ് അസ്മാത് സംസാരസാഗരാത് । നാചാരൈര് ന ച വാ തീര്ഥൈസ് തപസാ ച ന രാഘവ
രാഘവാ, ഈ ഭയങ്കരമായ ജനനമരണസമുദ്രം കടക്കാൻ ജ്ഞാനമാണ് വഴി; ആചാരങ്ങൾകൊണ്ടോ തീർത്ഥയാത്രകളാലോ കഠിനതപസ്സുകൊണ്ടോ കഴിയില്ല.
യത് പ്രാപ്താസ് സമ്പദം ദൈവീമ് അപി ഭൂമിചരാ നരാഃ । പ്രജ്ഞാപുഷ്പലതായാസ് തത് ഫലം സ്വാദു സമുത്ഥിതമ്
ഭൂമിയിൽ മനുഷ്യർ നേടുന്ന ദൈവിക സമ്പത്ത് എല്ലാം ജ്ഞാനവല്ലിയുടെ പുഷ്പഫലമാണ്—അത് വളരെ മധുരമായിത്തന്നെ ഉദിക്കുന്നു.
പ്രജ്ഞയാ നഖരാലൂനവനവാരണരക്തപാഃ । ജമ്ബുകൈര് വിജിതാസ് സിംഹാസ് സിംഹൈര് ഹരിണകാ ഇവ
ജ്ഞാനത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, നഖങ്ങൾ മുറിച്ചെടുത്ത് രക്തം ജംബുക്കൾ കുടിച്ച സിംഹങ്ങളെ പോലും ജംബുക്കൾ ജയിക്കുന്നു; അതുപോലെ സിംഹങ്ങൾ മാൻമാരെ കീഴടക്കുന്നതുപോലെ.