ആസ്ഥാമ് അസ്മാത് പരിത്യജ്യ ദൃശ്യാദ് ദര്ശനലാലസ । മൈതദ് ഗൃഹാണ മാ മുഞ്ച ശുദ്ധയാ വിഹരേച്ഛയാ
ഇതിലെയും ദൃശ്യങ്ങളിലെയും ആസക്തിയും മോഹവും ഉപേക്ഷിച്ച്, എന്റെത് എന്നതിനെ പിടിച്ചു നിൽക്കൂ. അതിനെ വിട്ടുകളയരുത്; ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ ജീവിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ നീ ഇരിക്കണം.
ഇദം ദൃശ്യമ് അസത് സദ് വാപ്യ് ഉദേത്വ് അസ്തമ് ഉപൈതു വാ । സാധോ വിവശതാം ഗച്ഛ മൈതദീയൈര് ഗുണാഗുണൈഃ
ഈ ലോകം സത്യമാണോ അസത്യമാണോ, ഉദയിച്ചുയരുന്നോ അസ്തമിക്കുന്നോ എന്നത് കാര്യമല്ല, മഹാനേ, അതിന്റെ ഗുണങ്ങളാലോ ദോഷങ്ങളാലോ നീ സ്വാധീനിക്കപ്പെടരുത്.
മനാഗ് അപി ന സമ്ബന്ധസ് തവ ദൃശ്യേന വസ്തുനാ । അവിദ്യമാനരൂപേണ സമ്ബന്ധഃ കില കീദൃശഃ
നീ കാണുന്ന വസ്തുക്കളുമായി നിനക്ക് ചെറിയൊരു ബന്ധവും ഇല്ല; യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്ത രൂപങ്ങളുമായി എങ്ങനെയെങ്കിലും ബന്ധം ഉണ്ടാകുമോ?
അസത് ത്വമ് ഏതച് ച ന സദ് ദ്വയോര് ഏവാസതോസ് സതോഃ । സമ്ബന്ധ ഇതി ചിത്രേയമ് അപൂര്വൈവാക്ഷരാവലീ
നീ അസത്യമല്ല, ഇതും സത്യമല്ല; സത്യത്തിന്റെയും അസത്യത്തിന്റെയും ബന്ധം എന്ന ആശയം അത്ഭുതകരമായ, മുമ്പ് കേട്ടിട്ടില്ലാത്ത വാക്കുകളുടെ കൂട്ടമാണ്.
അസദ് ഏതദ് ഭവത് സച് ചേത് തഥാപി കില സുന്ദര । സങ്ഗസ് സദസതോഃ കീദൃഗ് വദ ത്വം മൃതജീവതോഃ
ഇത് അസത്യമാണെന്നും നീ സത്യമാണെന്നും കരുതിയാലും, സുന്ദരനേ, സത്യത്തിന്റെയും അസത്യത്തിന്റെയും ബന്ധം, ജീവനും മരിച്ചവനും തമ്മിലുള്ളത് പോലെ, എങ്ങനെയെന്ന് നീ പറയൂ.
ചിത്ത ത്വമ് അഥ ദൃശ്യം ച ദ്വേ ഏവ യദി സന്മയേ । സദാ സ്ഥിതേ തത് പ്രസരഃ കുതോ ഹര്ഷവിഷാദയോഃ
നീയും നീ കാണുന്ന വസ്തുവും രണ്ടും സത്യമുള്ളതും എല്ലായ്പ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നതുമാണെങ്കിൽ, സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ പോലുള്ള വികാരങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് ഉണ്ടാകാൻ കഴിയുക?
തസ്മാന് മാ ഭവ മൂഢം ത്വം മാ സമുല്ലാസമ് ആഹര । അക്ഷുബ്ധാം ബുദ്ധിമ് ആതിഷ്ഠ ഭവ്യ ത്യജ ഭവസ്ഥിതിമ്
അതിനാൽ നീ മൂടിയവനാകരുത്, ആവേശത്തിൽ മുഴുകരുത്; മനസ്സിനെ ശാന്തമായി നിലനിർത്തൂ, മഹാനേ, ഈ ലോകജീവിതം ഉപേക്ഷിച്ചുകൊൾക.
തിന്ദുകാലാതവദ് വ്യര്ഥമ് ആത്മന്യ് ഏവ പരിജ്വലത് । മാ മോഹമലമ് ആസാദ്യ മന്ദതാം ഗച്ഛ ദുര്മതേ
തിന്ദുക്കയുടെ പഴം പോലെ, മായയുടെ മലിനതയെ അകത്തേക്ക് വരുത്തി വെറുതെ കത്തിക്കരിയരുത്, ഭ്രാന്തനായവനേ; മന്ദതയിലേക്കു വീഴരുത്.
ന തദ് ഇഹാസ്തി സമുന്നതമ് ഉത്തമം വ്രജസി യേന പരാം പരിപൂര്ണതാമ് । തദ് അവലമ്ബ്യ ബലാദ് അതിധീരതാം ജഹിഹി ചഞ്ചലതാം ശഠ രേ മനഃ
ഇവിടെ അത്ര ഉയർന്നതൊന്നുമില്ല, അതിനെ നേടുമ്പോൾ നീ പരിപൂർണ്ണതയിലേക്കു എത്തുമെന്ന്; അതിൽ ആശ്രയിച്ച്, മനസ്സേ, നീ ചഞ്ചലതയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ധൈര്യത്തോടെ നിലകൊൾക.
ഏവം വിചാരയംസ് തത്ര സ്വരാജ്യേ ജനകോ നൃപഃ । ചകാരാഖിലകാര്യാണി ന മുമോഹ ച ധീരധീഃ
ഇങ്ങനെ തന്റെ രാജ്യത്തില് ആലോചിച്ചുകൊണ്ട് ജനകമഹാരാജാവ് എല്ലാ കര്ത്തവ്യങ്ങളും നിര്വഹിച്ചു, അവന്റെ ബുദ്ധി ഒരിക്കലും ഭ്രമിച്ചില്ല.
ന മനഃ പ്രോല്ലലാസാസ്യ ക്വചിദ് ആനന്ദവൃത്തിഷു । കേവലം സുസമം സ്വച്ഛം സ സദൈവ വ്യതിഷ്ഠത
അവന്റെ മനസ്സ് ഒരിക്കലും ആനന്ദാവസ്ഥകളില് ചഞ്ചലമായില്ല; എല്ലായ്പ്പോഴും സമത്വത്തോടെയും ശുദ്ധിയോടെയും നിലനിന്നു.
തതഃ പ്രഭൃത്യ് അസൌ ദൃശ്യം നാജഹാര ന ചാത്യജത് । കേവലം വിഗതാശങ്കം വര്തമാനേ വ്യവസ്ഥിതഃ
അതിനുശേഷം അവന് കാണുന്നതെന്തും ഉപേക്ഷിച്ചില്ല, അതിലധികം执പ്പുമില്ല; സംശയമില്ലാതെ ഇപ്പോഴത്തെ സമയത്ത് മാത്രം നിലകൊണ്ടു.
അനാരതവിവേകേന തേന തന്മനസാ തതഃ । പുനഃ കലങ്കം നൈവാത്തമ് അമ്ബരേണേവ രാജസമ്
അവന് എപ്പോഴും വിവേകത്തോടെ ആ മനസ്സോടെ ജീവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നതുകൊണ്ട്, ആകാശം മേഘരഹിതമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, പിന്നെ ഒരിക്കലും മലിനതെന്തും അവനില് വന്നില്ല.
സ്വവിവേകാനുസന്ധാനാദ് ഇതി തസ്യ മഹീപതേഃ । സമ്യഗ്ജ്ഞാനമ് അനന്താഭം മനോ നിര്മലതാം യയൌ
സ്വന്തം വിവേകത്തോടെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടു, ആ രാജാവിന്റെ മനസ്സ് പരിപൂർണ്ണമായ അനന്തവും ശുദ്ധവുമായ ജ്ഞാനം നേടി.
അനാമൃഷ്ടവികല്പാംശശ് ചിദാത്മാ വിഗതാമയഃ । ഉദിയായ ഹൃദാകാശേ തസ്യ വ്യോമ്നീവ ഭാസ്കരഃ
തെറ്റായ ധാരണകളും രോഗവും ഇല്ലാത്ത അവന്റെ ചൈതന്യം, ഹൃദയത്തിലെ ആകാശത്ത് സൂര്യൻ ഉയരുന്നതുപോലെ ഉദിച്ചു.
സ ദദര്ശാഖിലാന് ഭാവാംശ് ചിത്തന്തൌ മണിവത് തതാന് । ആത്മഭൂതാന് അനന്താത്മാ സര്വഭൂതാത്മകോവിദഃ
അവൻ മനസ്സിനകത്ത് എല്ലാ ഭാവങ്ങളെയും രത്നങ്ങൾപോലെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതായി കണ്ടു; അവയെല്ലാം താനെന്നുള്ള അനന്താത്മാവാണ്, എല്ലാ ജീവികളുടെ സാരവും അറിയുന്നവൻ.
പ്രഹൃഷ്ടോ ന ബഭൂവാസൌ കദാചിന് ന ച ദുഃഖിതഃ । പ്രകൃതവ്യവഹാരിത്വാത് സദൈവ സമമാനസഃ
അവൻ ഒരിക്കലും അതിയായി സന്തോഷിച്ചില്ല, ദുഃഖിച്ചുമില്ല; സ്വാഭാവികമായ ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ എപ്പോഴും സമചിതമായ മനസ്സോടെ ആയിരുന്നു.
ജീവന്മുക്തോ ബഭൂവാസൌ തതഃ പ്രഭൃതി മാനദ । ജനകോ ജരഢജ്ഞാനോ ജ്ഞാതലോകപരാവരഃ
അന്നുമുതല് മഹാരാജാവായ ജനകന് പൂര്ണമായ ജ്ഞാനവും, മനുഷ്യരുടെ ഉള്ളും പുറത്തുമുള്ള സ്വഭാവം അറിയുന്നവനുമായിരുന്നു. അതിനാല് അവന് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോള് തന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു.
രാജ്യം കുര്വന് വിദേഹാനാം ജനകോ ജനജീവിതമ് । നൈവ ഹര്ഷവിഷാദാഭ്യാം സോ ഽവശഃ പര്യതപ്യത
ജനകന് വിദേഹരാജ്യത്തെ ഭരിക്കുകയും ജനങ്ങളുടെ ജീവിതം സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാല് സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ അവനെ ബാധിച്ചില്ല; അവന് ഒരിക്കലും മനസ്സിലോലതയില്ലാതിരുന്നുവു.
നാസ്തമ് ഏതി ന ചോദേതി ഗുണദോഷവിവര്ജിതഃ । അര്ഥാനര്ഥൈസ് സ്വരാജ്യോത്ഥൈര് ന ഗ്ലായതി ന ഹൃഷ്യതി
അവന് ഗുണമോ ദോഷമോ ഇല്ലാത്തവനായി, ഉദയമോ അസ്തമയമോ ചെയ്യുന്നില്ല. തന്റെ രാജ്യത്തില് ലഭിക്കുന്ന നേട്ടങ്ങളാലോ നഷ്ടങ്ങളാലോ അവന് ഉല്ലാസപ്പെടുകയോ വിഷമിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല.
കുര്വന്ന് അപി കരോത്യ് ഏഷ ന കിഞ്ചിദ് അപി കുത്രചിത് । സന്തിഷ്ഠത്യ് ഏവ സതതം ജീവന്മുക്തവപുര് യതഃ
അവന് പല കാര്യങ്ങളും ചെയ്തിരുന്നാലും, യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഒന്നും ചെയ്തില്ല. കാരണം, ജീവന്മുക്തനായ അവന് എല്ലായ്പ്പോഴും അചഞ്ചലനായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
സുഷുപ്താവസ്ഥിതസ്യേവ ജനകസ്യ മഹീപതേഃ । ഭാവനാസ് സര്വഭാവേഭ്യസ് സര്വഥൈവാസ്തമ് ആഗതാഃ
ഗാഢനിദ്രയില് ആയിരിക്കുന്ന രാജാവിനെപ്പോലെ, ജനകന്റെ മനസ്സില് എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും കുറിച്ചുള്ള ധാരണകളും പൂര്ണമായി അസ്തമിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഭവിഷ്യന് നാനുസന്ധത്തേ നാതീതം ചിന്തയത്യ് അസൌ । വര്തമാനം നിമേഷം തു ഹസന്ന് ഏവാവതിഷ്ഠതേ
അവന് ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കുകയുമില്ല, കഴിഞ്ഞതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയുമില്ല; ഇപ്പോള് ഈ നിമിഷം മാത്രം, ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവന് നിലകൊള്ളുന്നു.
സ്വവിചാരവശേനൈവ തേന താമരസേക്ഷണ । പ്രാപ്തം പ്രാപ്യമ് അശേഷേണ രാമ നേതരയേച്ഛയാ
താമരക്കണ്ണായ രാമാ, അവന് നേടേണ്ടതെല്ലാം സ്വന്തമായ വിവേകത്താല് മാത്രമാണ് നേടിയെടുത്തത്, മറ്റേതെങ്കിലും ആഗ്രഹം കൊണ്ടല്ല.
താവത് താവത് സ്വകേനൈവ ചേതസാ പ്രവിചാര്യതേ । യാവദ് യാവദ് വിചാരാണാം സീമാന്തസ് സമവാപ്യതേ
സ്വന്തം മനസ്സുകൊണ്ടു തന്നെ ഒരുത്തന് അന്വേഷിക്കുന്നത്, അന്വേഷിക്കാനുള്ള അതിര്വരമ്പ് എത്തുംവരെ മാത്രം ആണ്.
ന തദ് ഗുരോര് ന ശാസ്ത്രാര്ഥാന് ന പുണ്യാത് പ്രാപ്യതേ പദമ് । യത് സത്പ്രസങ്ഗാദ് ഉദിതവിചാരവിശദാദ് ധൃദഃ
ആ നില ഗുരുവിനോ ശാസ്ത്രാർത്ഥങ്ങളിലോ പുണ്യഫലത്താലോ ലഭിക്കില്ല; നല്ല കൂട്ടായ്മയും മനസ്സിന്റെ വ്യക്തമായ ആലോചനയും കൊണ്ടാണ് അതു ഉദയിക്കുന്നത്.
സ്നിഗ്ധയാ നിജയാ ഋജ്വ്യാ പ്രജ്ഞയൈവ വയസ്യയാ । പദമ് ആസാദ്യതേ രാമ ന നാമ ക്രിയയാന്യയാ
രാമാ, സ്വന്തം ഹൃദയത്തിൽ നിന്നുള്ള സ്നേഹപൂർവവും നേരായും ഉള്ള ജ്ഞാനത്താലാണ് ആ നിലയിലേക്കെത്താൻ കഴിയുന്നത്; വേറേതെങ്കിലും പേരോ കർമ്മമോ കൊണ്ട് അല്ല.
യസ്യ ജ്വലതി തീക്ഷ്ണാഗ്രാ പൂര്വാപരവിചാരിണീ । പ്രജ്ഞാദീപശിഖാ ജാതു തമ് ആന്ധ്യം നാനുധാവതി
ആർക്കായാലും, കടുത്തതും ഇരുണ്ടതുമായ ജ്ഞാനദീപശിഖ പൂർവ്വാപരങ്ങൾ ആലോചിച്ച് ജ്വലിക്കുമ്പോൾ, അങ്ങനെയുള്ളവനെ ഇരുട്ട് പിന്തുടരില്ല.
ദുരുത്തരാ യാ വിപദോ ദുഃഖകല്ലോലസങ്കുലാഃ । തീര്യതേ പ്രജ്ഞയാ താഭ്യോ നാവേവാദ്ഭ്യോ മഹാമതേ
മഹാമതിയുള്ളവനേ, കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ദു:ഖത്തിന്റെ തിരമാലകളാൽ നിറഞ്ഞതുമായ ദുരന്തങ്ങൾ ജ്ഞാനത്താൽ കടക്കാൻ കഴിയും, ഒരു നാവു വെള്ളത്തിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ.
പ്രജ്ഞാവിരഹിതം മൂഢമ് ആപദ് അല്പൈവ ബാധതേ । പേലവൈവാനിലകലാ സാരഹീനമ് ഇവോലപമ്
ബുദ്ധിയില്ലാത്ത മണ്ടന്മാരെ ചെറിയൊരു ദുരന്തം പോലും വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടിക്കുന്നു; ശൂന്യമായ ഒരു കുരുമുളകിനെ ദുർബലമായ കാറ്റ് എളുപ്പത്തിൽ കുലുക്കുന്നതുപോലെ.