ബൃഹത്കുസുമദോലാഭ്യഃ പ്രസൃതാഭ്യസ് സമന്തതഃ । വാതി മാംസലമ് ആമോദമ് ആദായ മധുരാനിലേ
ചുറ്റും വ്യാപിച്ചിരുന്ന വലിയ പുഷ്പങ്ങളാല് കുലുങ്ങുന്ന കൊമ്പുകളില് നിന്നു, മധുരമായ കാറ്റ് മാംസലമായ സുഗന്ധം കൊണ്ടുവന്നു.
വാതായനേഷു മൃദുഷു കുസുമാകീര്ണഭൂമിഷു । പര്യങ്കേഷൂപവിഷ്ടാസു പശ്യന്തീഷു പുരന്ധ്രിഷു
മൃദുവായ കാറ്റ് വീശുന്ന ജനാലകളുടെ അടുത്ത്, പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച നിലത്ത്, സുഖാസനങ്ങളിൽ ഇരുന്ന്, മഹിളകൾ ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ജാലാഗതാര്കകരലോലവിലോചനാസു രത്നപ്രഭാപ്രകരപിങ്ഗലചാമരാസു । സന്ത്യക്തചാപലലവം ചപലാബലാസു മൌനസ്ഥിതാസു സിതചാമരധാരിണീഷു
കമ്പിളിയിലൂടെയുള്ള സൂര്യപ്രകാശം കാണാൻ അവരുടെ കണ്ണുകൾ അലഞ്ഞു തിരിയുന്നു; രത്നങ്ങളാൽ തിളങ്ങുന്ന മഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ള ചാമരങ്ങൾ കൈവശം, നേരം നേരം ചഞ്ചലത മാത്രം ബാക്കിയുള്ള ഈ ഉല്ലാസമുള്ള യുവതികൾ വെളുത്ത ചാമരം പിടിച്ച് മൗനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു.
മുക്താഫലപ്രതിഫലത്പ്രതിമാര്കരശ്മിശാരോദരാസ്വ് അജിരഭൂമിഷു ചണ്പകൌഘമ് । നാസ്വാദയത്യ് അഭിനവാതപബിന്ദുബുദ്ധ്യാ ഭ്രാന്ത്യാ ഭ്രമിണ്യ് അലിബലേ നഭസീവ മേഘേ
മുത്തുകൾ സൂര്യകിരണങ്ങൾ പ്രതിഫലിപ്പിച്ച് രണ്ടാമത്തെ ചന്ദ്രനുപോലെ തിളങ്ങുന്ന അങ്കണത്തിന്റെ നിലത്ത്, തഴുകിയ പുതിയ ചൂട് തുള്ളികൾ തേൻകൂട്ടം രുചിക്കാറില്ല; ആ തുള്ളികൾ എന്തോ മറ്റൊന്നാണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ച്, ആലികൾ ആകാശത്തിലെ മേഘം ചുറ്റിപ്പറയുന്നതുപോലെ അവിടെ അലഞ്ഞു തിരിയുന്നു.
പുണ്യോ വസിഷ്ഠവചനപ്രസരശ് ശ്രുതോ യസ് തം ശംസതി പ്രസൃതവിസ്മയമ് ആര്യലോകേ । സംസദ്ഗതേ മൃദുപദാക്ഷരമുഗ്ധവാക്യമ് അന്യോഽന്യമ് ഉത്സ്മിതമ് അനല്പഗുണാഭിരാമമ്
വസിഷ്ഠന്റെ പുണ്യമായ വാക്കുകളുടെ പ്രവാഹം കേട്ടവൻ അതിന്റെ മഹത്വം അത്ഭുതത്തോടെ മഹിളമണ്ഡലത്തിൽ പ്രശംസിക്കുന്നു; മൃദുവും വ്യക്തവുമായ വാക്കുകളിൽ പരസ്പരം പുഞ്ചിരിയോടെ, അനവധി ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതിൽ ആസ്വദിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു.
ദിഗ്ഭ്യഃ പുരാച് ച ഗഗനാച് ച നൃപര്ഷിസിദ്ധവിദ്യാധരാര്യമുനിവിപ്രഗണേ വിശിഷ്ടേ । മൌനപ്രണാമമ് അഭിതഃ പ്രവിശത്യ് അശബ്ദം സോപാംശു ഗൌരവവതാ സഹ ജാതവാക്യേ
എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നും നഗരത്തിൽ നിന്നും ആകാശത്തിൽ നിന്നും, രാജാക്കന്മാരും മഹർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും മഹാനായ സന്യാസിമാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും, എല്ലാവരിലും ശ്രേഷ്ഠരായവർ, പരസ്പരം മൗനപ്രണാമം അർപ്പിച്ച്, വാക്കുകൾക്ക് ഭാരമുള്ളവരോടൊപ്പം, ആഴമുള്ള മാന്യതയോടെ, ശബ്ദമില്ലാതെ അകത്തേക്ക് കടക്കുന്നു.
ഉന്നിദ്രകോകനദകോമലകോശകൃഷ്ടമത്താലിജാലമകരന്ദസുവര്ണരാഗൈഃ । ആപിങ്ഗലേ മരുതി വാതി വിലോലഘണ്ടാടാങ്കാരഗീതവതി പീതനിശാമ്ബുശീതേ
അർദ്ധം തുറന്നതായ കമലപുഷ്പങ്ങൾ പോലെ മൃദുവായ കിരണങ്ങളിൽ ആകർഷിതരായി, പൊന്നുപൊടി പുരണ്ടു മദം നിറഞ്ഞതായ തേനീച്ചകളുടെ കൂട്ടം, മന്ദമാരുതം ഇളക്കി, തൂങ്ങുന്ന മണികളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുമ്പോൾ, തണുത്ത രാത്രിയിലെ മഞ്ഞ് കുടിച്ചിരിക്കുന്നു.
അഗുരുതഗരധൂമേ ചന്ദനാമോദമിശ്രേ സരസകുസുമദാമോദ്ദാമഗന്ധാങ്കിതാഭ്രേ । സരതി സിതവിതാനാമ്ഭോരുഹാവര്തലേശൈശ് ചലകുസുമരജോഽങ്കൈശ് ശബ്ദവിജ്ഞാതഭൃങ്ഗമ്
അഗുരുവും തഗരവും ചന്ദനവും ചേർന്ന സുഗന്ധമുള്ള പുകമേഘങ്ങൾ, പുതുപുഷ്പങ്ങളുടെ മദമുള്ള സുഗന്ധം നിറഞ്ഞു, വെളുത്ത വസ്ത്രംപോലെയുള്ള ആകാശത്തിൽ ഒഴുകുന്നു. അവയുടെ മടിയിൽ ചിതറുന്ന പുഷ്പരജസ്സും, തേനീച്ചകളുടെ ഗംഭീരമായ മുരളിയും കേൾക്കാം.
മേഘഗമ്ഭീരയാ വാചാ വിസ്രബ്ധപദസുന്ദരമ് । ഇദം ദശരഥോ വാക്യമ് ഉവാച മുനിനായകമ്
മേഘംപോലുള്ള ഗംഭീരമായ ശബ്ദത്തിൽ, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ, ദശരഥൻ മഹർഷിമാരുടെ പ്രധാനിയായ മുനിയെ ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
ഭഗവന് ഹ്യസ്തനേന ത്വം വാക്യസന്ദര്ഭജന്മനാ । കച്ചിന് മുക്തോ ഽസി ഖേദേന തപഃകാര്ശ്യാതിശായിനാ
ഭഗവന്, ഇന്നലെ നീ പറഞ്ഞ ആ ഗൗരവമുള്ള വാക്കുകളുടെ അർത്ഥത്തിൽ നിന്നു, നീ തപസ്സിന്റെ ക്ഷീണം പോലും അതിക്രമിക്കുന്ന ആ ക്ഷീണത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായോ എന്ന് ചോദിക്കുകയാണ്.
ഹ്യസ് ത്വയോക്തോ യ ആനന്ദീ വിവിക്തോ വചസാം ഗണഃ । അമൃതാവര്ഷണേനേവ തേനേഹാശ്വാസിതാ വയമ്
നീ പറഞ്ഞ ആ സന്തോഷം നിറഞ്ഞ, സാധാരണ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ വാക്കുകൾ, ഇവിടെ ഞങ്ങളെ അമൃതമഴപോലെ പുതുക്കി ഉണർത്തി.
ചന്ദ്രാംശവ ഇവോത്സാര്യ തമാംസ്യ് അമൃതനിര്മിതാഃ । അന്തശ് ശീതലയന്ത്യ് ഏതാ മഹതാമ് അമലാ ഗിരഃ
അമൃതത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ചന്ദ്രക്കിരണങ്ങൾ ഇരുട്ട് നീക്കുന്നതുപോലെ, മഹാന്മാരുടെ ഈ നിർമ്മലമായ വാക്കുകൾ ഉള്ളിൽ നിന്ന് മനസ്സിനെ ശീതളമാക്കുന്നു.
അപൂര്വാഹ്ലാദദായിന്യ ഉച്ചൈസ്തരപദാശ്രയാഃ । അതിമോഹാപഹാരിണ്യസ് സൂക്തയോ ഽമൃതവൃഷ്ടയഃ
പുതുമയുള്ള ആനന്ദം നൽകുന്ന, ഉന്നതമായ അർത്ഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, ഏറ്റവും വലിയ മായയും അകറ്റുന്ന ഈ സത്യവാക്യങ്ങൾ അമൃതമഴപോലെയാണ്.
ആത്മരത്നാവലോകൈകദീപികാ പാരമാര്ഥികീ । യസ്മാദ് ഉക്തിലതോദേതി സ വന്ദ്യസ് സജ്ജനദ്രുമഃ
ആത്മാരത്നം തെളിയിക്കുന്ന ഏക വിളക്കായ സത്യവാക്ക് ഉദിക്കുന്നവനാണ് സന്മാർഗ്ഗവൃക്ഷം എന്ന് പറയേണ്ടത്; അത്തരം മഹാന്മാരെ നമസ്കരിക്കേണ്ടതാണ്.
ദുരീഹിതം ദുര്വിഹിതം സര്വം സജ്ജനസൂക്തയഃ । പ്രമാര്ജയന്തി ശീതാംശോസ് തമസ്കാണ്ഡമ് ഇവാംശവഃ
സജ്ജനന്മാരുടെ സത്വചനങ്ങൾ എല്ലാത്തരം ദുഷ്കൃത്യങ്ങളും ദുർഭാഗ്യങ്ങളും നീക്കിക്കളയുന്നു, അതുപോലെതന്നെ ശീതളമായ ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങൾ ഇരുണ്ടതയെ അകറ്റുന്നതുപോലെ.
തൃഷ്ണാലോഭാദയോ ഽസ്മാകം സംസാരനിഗഡാ മുനേ । തവോക്ത്യാ തനുതാം യാതാശ് ശരദീവാസിതാമ്ബുദാഃ
മഹർഷേ, നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ തൃശ്യ, ലോഭം തുടങ്ങിയ ലോകബന്ധങ്ങൾ ശരദ് കാലത്ത് മേഘങ്ങൾ ചിതറുന്നതുപോലെ ക്ഷീണിച്ചു പോയി.
സമ്പ്രവൃത്താ വയം ദ്രഷ്ടുമ് ആത്മാനമ് അപകല്മഷമ് । രസാഞ്ജനാനീതദൃശോ ജാത്യന്ധാ ഇവ കാഞ്ചനമ്
നിങ്ങളുടെ ഉപദേശങ്ങൾ കൊണ്ട് കണ്ണ് തുറന്നവരെപ്പോലെ, ഞങ്ങൾ ഇപ്പോൾ പാപരഹിതമായ ആത്മാവിനെ വ്യക്തമായി കാണാൻ തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ജന്മാന്തരങ്ങളിൽ കാഴ്ചയില്ലാതിരുന്നവർ ആദ്യമായി പൊന്നിനെ കാണുന്നതുപോലെയാണ് ഇത്.
സംസാരവാസനാനാമ്നീ മിഹികാ ഹൃദയാമ്ബരേ । പ്രവൃത്താ തനുതാം ഗന്തും ത്വദുക്തിശരദേഹ നഃ
ഹൃദയത്തിന്റെ ആകാശത്ത് സംസാരവാസനകളെന്ന മഞ്ഞ്, നിന്റെ വാക്കുകളുടെ ശരദ്കാലം കൊണ്ടു കുറയാൻ തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
മുനേ മന്ദാരമഞ്ജര്യസ് തരങ്ഗാ വാമൃതാമ്ഭസഃ । ന തഥാഹ്ലാദയന്ത്യ് അന്തര് യഥോദാരധിയാം ഗിരഃ
മഹർഷേ, സ്വർഗ്ഗവൃക്ഷത്തിന്റെ പൂക്കളിൽ നിന്നുള്ള അമൃതതരംഗങ്ങൾ പോലും, മഹാന്മാരുടെ ഉജ്ജ്വലമായ വാക്കുകൾക്കുള്ളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ആനന്ദം നൽകുന്നില്ല.
യദ് യദ് രാഘവ സംയാതി മഹാജനസപര്യയാ । ദിനം തദ് ഇഹ സാലോകം ശേഷാസ് ത്വ് അന്ധാ ദിനാലയഃ
രാഘവ, മഹാന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ കഴിയുന്ന ഓരോ ദിവസവും ഇവിടെ പ്രകാശമുള്ളതാണു; ശേഷിക്കുന്നവയൊക്കെയും ഇരുണ്ടതിൽ കഴിയുന്ന കുരുടൻപോലെയുള്ള ദിവസങ്ങളാണ്.
രാമ രാജീവപത്ത്രാക്ഷ പ്രകൃതാര്ഥദിദൃക്ഷയാ । മുനിമ് ആബോധയ പുനഃ പ്രസാദേ സമവസ്ഥിതമ്
രാമ, താമരപ്പൂക്കണ്ണുള്ളവനേ, യഥാർത്ഥ സത്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, സമാധാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ മഹർഷിയെ വീണ്ടും ഉണർത്തണം.
ഇത്യ് ഉക്തേ ഭൂഭൃതാ തത്ര രാമാഭിമുഖമ് ആസ്ഥിതഃ । ഉവാചേദമ് ഉദാരാത്മാ വസിഷ്ഠോ ഭഗവാന് മുനിഃ
രാജാവു് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠമുനിവർ രാമന്റെ നേരെ നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
രാഘവ സ്വകുലൈകേന്ദോ തം മയോക്തം മഹാമതേ । കച്ചിത് സ്മരസി വാക്യാര്ഥം പൂര്വാപരവിചാരിതമ്
രാഘവ, നിന്റെ വംശത്തിലെ ഒരേയൊരു ചന്ദ്രനേ, മഹാമനസിനെ, ഞാൻ മുമ്പ് വിശദമായി പറഞ്ഞതിന്റെ അർത്ഥം നീ ഓർക്കുന്നുണ്ടോ? എല്ലാം ആലോചിച്ച് മനസ്സിലാക്കിയതോ?
ഉത്പത്തീനാം വിചിത്രാണാം സത്ത്വാദിഗുണഭേദതഃ । കച്ചിത് സ്മരസി സര്വാസാം വിഭാഗമ് അരിമര്ദന
വൈവിധ്യമാർന്ന സൃഷ്ടികളിൽ സത്ത്വം മുതലായ ഗുണങ്ങളിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഉള്ള ഭേദങ്ങൾ നീ ഓർക്കുന്നുണ്ടോ, ശത്രുനാശകാ?
കച്ചിത് സര്വമ് അസര്വം ച സദ് അസച് ച സദോദിതമ് । രൂപം സ്മരസി ദേവസ്യ വിമലം പരമാത്മനഃ
എല്ലാം, എല്ലാമല്ലാത്തത്, സത്യം, അസത്യം എന്നിങ്ങനെ എല്ലായ്പോഴും പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ദൈവത്തിന്റെ നിർമ്മലമായ പരമാത്മാവിന്റെ രൂപം നീ ഓർക്കുന്നുണ്ടോ, രാമാ?
യഥേദമ് ഉദിതം വിശ്വം വിശ്വേശാദ് ഈശ്വരേശ്വരാത് । കച്ചിത് സ്മരസി തത് സാധോ സാധുവാദൈകഭാജന
ഈ വിശ്വം എങ്ങനെയോ വിശ്വത്തിന്റെ നാഥനായ മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് ഉദിച്ചുവെന്നത്, നീ ഓർമ്മിക്കുന്നുണ്ടോ, സദ്ഗുണങ്ങളുള്ളവനേ, നല്ല ഉപദേശങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാൻ അർഹനായവനേ?
രൂപം കച്ചിദ് അവിദ്യായാഃ ഫല്ഗുഭങ്ഗുരമ് ആതതമ് । അനന്തമ് അന്തവച് ചൈവ സമ്യക് സ്മരസി സന്മതേ
അവിദ്യയുടെ രൂപം വളരെ ക്ഷീണവും തകർച്ചയിലുമാണ്, അതു വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, അനന്തമായിട്ടും അവസാനമുള്ളതുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്—ഇത് നീ ശരിയായി ഓർമ്മിക്കുന്നുണ്ടോ, ജ്ഞാനിയേ?
ചിത്തമ് ഏവ നരോ നാന്യദ് ഇതി യത് പ്രതിപാദിതമ് । ലവണാദിവിചാരേണ കച്ചിത് സ്മരസി സാധു തത്
ഉപ്പും മറ്റും സംബന്ധിച്ചുള്ള ചിന്തയിലൂടെ മനസ്സാണ് മനുഷ്യൻ, ഇതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കിയതിനെ നീ നന്നായി ഓർമ്മിക്കുന്നുണ്ടോ, സദ്ഗുണമുള്ളവനേ?
വാക്യാര്ഥശ് ചാഖിലഃ കച്ചിത് ത്വയാ രാമ വിചാരിതഃ । ഹ്യസ്തനസ്യ വിചാരസ്യ രാത്രൌ ഹൃദി നിവേശിതഃ
രാമാ, എല്ലാ വാക്യങ്ങളുടെ അർത്ഥവും നീ ആലോചിച്ചിട്ടുണ്ടോ? ഇന്നലെ നടന്ന ചിന്തനങ്ങൾ നീ രാത്രിയിൽ ഹൃദയത്തിൽ ആഴത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
ഭൂയോ ഭൂയഃ പരാമൃഷ്ടം ഹൃദയേ സുനിയോജിതമ് । പ്രയോജനം ഫലത്യ് ഉച്ചൈര് ന ഹേലാഹതസംസ്ഥിതി
മനസ്സിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച് ഉറപ്പായി സ്ഥാപിച്ച കാര്യങ്ങൾ വലിയ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു; അവയെ അവഗണിച്ചാൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കില്ല.