കദേന്ദ്രിയാണി ദുഃഖേഭ്യസ് സന്തരിഷ്യഥ ഹേലയാ । ദുരീഹാദഗ്ധദേഹാനി ഗരുത്മന്ത ഇവാബ്ധിതഃ
നിഷ്ഫലമായ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ തീയിൽ ദഹിച്ച നിന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ദു:ഖങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, നീ സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന ഗരുഡപക്ഷിയെപ്പോലെ ആകും.
അയം സോ ഽഹമ് ഇദം തന് മേ ഇതി വ്യക്തോത്ഥിതോ ഭ്രമഃ । ശരദീവാസിതോ മേഘഃ കദാ ന ഉപശാമ്യതി
"ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എന്റേതാണ്" എന്ന ഭ്രമം വ്യക്തമായി ഉദിക്കുന്നു; ശരത്കാലത്ത് മേഘം എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു, അതുപോലെ ഈ ഭ്രമം എപ്പോഴാണ് അശാന്തമാകുന്നത്?
മന്ദാരവനലേഖാസു യാ രതിസ് സാ തൃണായതേ । യത്ര തത് പദമ് ആത്മീയം സമ്പ്രാപ്സ്യാമഃ കദാ വയമ്
മന്ദാരവനത്തിലെ സുന്ദരമായ സ്മൃതികളിൽ കിട്ടുന്ന ആനന്ദം പുല്ലുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്; നമ്മുടേതായ ആ സത്യാവസ്ഥയെ നാം എപ്പോഴാണ് പ്രാപിക്കുന്നത്?
വീതരാഗജനപ്രോക്താ നിര്മലാ ജ്ഞാനദൃഷ്ടയഃ । കച്ചിത് പദം ത്വയി മനഃ കരിഷ്യന്തീതി മേ വദ
വിരാഗികളായവർ പറഞ്ഞ ശുദ്ധമായ ജ്ഞാനദൃഷ്ടി ഒരിക്കലും നിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പു വരുമോ എന്ന് പറയൂ.
ഹാ താത മാതഃ പുത്രേതി ഗിരാം മാ സ്യാമ് അഹം പുനഃ । ഭാജനം ചിത്ത മദ്ബന്ധോ ഭോജനം ദുഃഖഭോഗിനാമ്
അയ്യോ, അച്ഛാ, അമ്മ, മകനേ എന്നിങ്ങനെ ആരും എന്നെ വീണ്ടും വിളിക്കേണ്ട; മനസേ, നീയാണ് എനിക്ക് ബന്ധത്തിന്റെ പാത്രം, ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നവർക്കുള്ള ആഹാരം.
ഹേ ബുദ്ധേ ഭഗിനി ഭ്രാതുര് അര്ഥിതാം പൂരയാശു മേ । ആവയോര് ദുഃഖമോക്ഷായ വിചാരയ മുനേര് ഗിരഃ
ബുദ്ധിയേ, സഹോദരിയേ, എന്റെ സഹോദരന്റെ അഭ്യർത്ഥന വേഗത്തിൽ നിറവേറ്റണം; നമ്മളെ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ, മുനിയുടെ വാക്കുകൾ ആലോചിക്കണം.
ആപദ് ആപതതി പ്രീത്യാ ഭവേ സതി സുതേവ തേ । തേന ഭവ്യേ ഭവച്ഛേദഭൂതയേ സുസ്ഥിരാ ഭവ
ഇഹലോകത്തിൽ അമ്മ കുട്ടിയെ സ്നേഹത്തോടെ സമീപിക്കുന്നതുപോലെ, ദുരിതം നിന്നെ സന്തോഷത്തോടെ സമീപിക്കും; അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിൽ, ജന്മമരണചക്രം നശിപ്പിക്കാൻ ഉറച്ച മനസ്സോടെ നിലകൊൾ.
വസിഷ്ഠമുനിനാ പ്രോക്താ വിരക്താഃ പ്രഥമം ഗിരഃ । തതോ മുമുക്ഷോര് ആചാര ഉത്പത്തീനാം ക്രമസ് തതഃ
വസിഷ്ഠമുനി ആദ്യം വിവേകമുള്ളവരുടെ കാര്യമാണ് വിശദീകരിച്ചത്. പിന്നെ മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുടെ പെരുമാറ്റം, അതിന് ശേഷം അവയുടെ ഉത്ഭവക്രമം എന്നിങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
തതസ് സ്ഥിതിപ്രകരണം നാനാദൃഷ്ടാന്തസുന്ദരമ് । വിജ്ഞാനഗര്ഭം സകലം യഥാവത് സ്മര ഹേ മതേ
അതിനുശേഷം, വിവിധ മനോഹര ഉദാഹരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ഥിരതയുടെ ഭാഗം, വിജ്ഞാനത്തോടെ നിറഞ്ഞതും സമ്പൂർണ്ണവുമാണ്. അതു മുഴുവനും ശരിയായി ഓർമ്മിക്കണം, ജ്ഞാനിയായവനേ.
കൃതമ് അപി ശതശോ വിചാരിതം യദ് യദി തദ് ഉപൈതി ന മാനവസ്യ ബുദ്ധിഃ । ഭവതി തദ് അഫലം ശരദ്ഘനാഭം സതതമ് അതോ മതിര് ഏവ കാര്യസാരഃ
ഒരു കാര്യം നൂറുകണക്കിന് തവണ പരിശോധിച്ചാലും, മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് അതിനെ അംഗീകരിക്കില്ലെങ്കിൽ, അതിന് ഫലമുണ്ടാകില്ല; ശരദ്കാലത്തിലെ മേഘങ്ങൾപോലെയാണ് അത്. അതുകൊണ്ടു മനസ്സാണ് യഥാർത്ഥ വിജയത്തിന്റെ സാരം.
തസ്യൈവമ്പ്രായയാ തത്ര തതയോദാരചിന്തയാ । സാ വ്യതീയായ രജനീ പദ്മസ്യേവാര്കകാങ്ക്ഷിണഃ
അവന് അങ്ങനെ ഉത്തമമായ ചിന്തകളോടെ അവിടെ ആ രാത്രി കടന്നു പോയി, സൂര്യനെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന താമരപ്പൂവിനുപോലെ.
കിഞ്ചിത് തമഃകഡാരാസു കിഞ്ചിദ് അപ്യ് അരുണാസു ച । തതോ വിരലതാരാസു ദിക്ഷു രാമസിതാസ്വ് ഇവ
ചില ഇടങ്ങളിൽ ഇരുണ്ടതും ചിലയിടങ്ങളിൽ വെളിച്ചത്തിന്റെ ചുവപ്പും തെളിഞ്ഞു; അതിനുശേഷം ആകാശത്ത് നക്ഷത്രങ്ങൾ കുറയുമ്പോൾ, രാമനും സീതയും അവിടെ ഉണ്ടെന്നപോലെ തോന്നി.
പ്രഭാതതൂര്യഘോഷേണ സമമ് ഇന്ദുസമാനനഃ । ഉത്തസ്ഥൌ രാഘവശ് ശ്രീമാന് പദ്മഃ പദ്മാകരാദ് ഇവ
പ്രഭാതത്തിൽ തുര്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുമ്പോൾ, ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖമുള്ള മഹത്വമുള്ള രാഘവൻ, കുളത്തിൽ നിന്ന് താമര പുഷ്പം ഉയരുന്നതുപോലെ എഴുന്നേറ്റു.
പ്രാതസ്തനം വിധിം സര്വം സമ്പാദ്യ ഭ്രാതൃസംയുതഃ । പ്രമിതാത്മപരീവാരോ വസിഷ്ഠസദനം യയൌ
രാമൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം എല്ലാ പ്രഭാത കർമ്മങ്ങളും നിർവഹിച്ചു, ഒപ്പം ഒതുക്കമുള്ള അനുയായികളും കൂട്ടായി വസിഷ്ഠന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോയി.
സമാധിസംസ്ഥമ് ഏകാന്തേ മുനിമ് ആത്മപരായണമ് । ദൂരാദ് ഏവ നനാമാസൌ രാമോ വിനതകന്ധരഃ
ഒറ്റയ്ക്ക് ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി ആത്മസമർപ്പിതനായ മുനിയെ ദൂരത്ത് നിന്ന് കണ്ട രാമൻ, കഴുത്ത് താഴ്ത്തി അവനു വിനയത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു.
തം പ്രണമ്യാങ്ഗനേ തസ്ഥുസ് തസ്മിംസ് തേ വിനയാന്വിതാഃ । യാവത് തമസ് സമാലൂനം ധ്വസ്തം ദിങ്മുഖമണ്ഡലാത്
അവരെല്ലാം വിനയപൂർവ്വം അവനോടു നമസ്കരിച്ച് അവിടെ നിന്നു, ആ സ്ത്രീകൾ. ദിശകളെ മൂടിയ ഇരുണ്ടതാരം മാറിയതുവരെ അവർ അവിടെ കാത്തുനിന്നു.
രാജാനോ രാജപുത്രാശ് ച ഋഷയോ ബ്രാഹ്മണാസ് തഥാ । ആയയുസ് സദനം മൌനം ബ്രഹ്മലോകമ് ഇവാമരാഃ
രാജാക്കന്മാർ, രാജകുമാരന്മാർ, ഋഷിമാർ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ ഇവർ എല്ലാവരും ആ ശാന്തമായ വീടിലേക്ക് വന്നു, അമരന്മാർ ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു പോകുന്നതുപോലെ.
തദ് വസിഷ്ഠസ്യ സദനം ബഭൂവ ജനസങ്കുലമ് । ഹസ്ത്യശ്വരഥസമ്ബാധം പാര്ഥിവാഗാരശോഭനമ്
വസിഷ്ഠന്റെ ആ വീട് ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു, ഒരു രാജമഹലിനെപ്പോലെ ഭംഗിയായി തെളിഞ്ഞു.
ക്ഷണാദ് വസിഷ്ഠോ ഭഗവാന് വിരരാമ സമാധിതഃ । ആചാരേണോപപന്നേന ജഗ്രാഹ പ്രണതം ജനമ്
ഒരുപോലെ വസിഷ്ഠൻ ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു; നല്ല രീതിയിൽ അവനോടു നമസ്കരിച്ചവരെ സ്വീകരിച്ചു.
അഥാനുയാതോ മുനിഭിര് വിശ്വാമിത്രാന്വിതോ മുനിഃ । ആരുരോഹ രഥം ശ്രീമാന് സഹസാബ്ജമ് ഇവാബ്ജജഃ
അപ്പോൾ, വിശ്വാമിത്രനും മറ്റു മുനിമാരും കൂടെ നിന്നപ്പോൾ, ആ മഹാനായ മുനി അതിവേഗത്തിൽ തന്റെ രഥത്തിൽ കയറി. അതു പദ്മത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ദേവൻ പടുമയിൽ കയറുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
യയൌ ഗൃഹം ദാശരഥം സൈന്യേന മഹതാ വൃതഃ । ബ്രഹ്മേവ ശക്രനഗരം സമസ്തസുരമാലിതഃ
അവൻ വലിയ സൈന്യത്തോടെ ചുറ്റപ്പെട്ട് ദശരഥന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോയി. അതു എല്ലാദേവന്മാരും കൂടെ നിന്ന ബ്രഹ്മാവു ഇന്ദ്രന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
വിവേശ വിതതാം തത്ര രമ്യാം ദാശരഥീം സഭാമ് । ഹംസയൂഥാനുവലിതോ രാജഹംസ ഇവാബ്ജിനീമ്
അവിടെ ദശരഥന്റെ വിശാലവും മനോഹരവുമായ സഭാമന്ദപത്തിൽ അവൻ കടന്നു. അതു രാജഹംസം ഹംസക്കൂട്ടം പിന്തുടർന്ന് പടുമതളത്തിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
ത്രീണി തസ്യ പദാന്യ് ആശു തദാ ദശരഥോ നൃപഃ । നിര്ജഗാമ മഹാവീര്യസ് സിംഹാസനസമുത്ഥിതഃ
അപ്പോൾ മഹാവീര്യശാലിയായ ദശരഥൻ രാജാവ് സിംഹാസനത്തിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു മൂന്നു പടികൾ മുന്നോട്ട് നടന്നു.
വിവിശുസ് തത്ര തേ സര്വേ നൃപാ ദശരഥാദയഃ । വസിഷ്ഠാദ്യാശ് ച മുനയ ഋഷയോ ബ്രാഹ്മണാസ് തഥാ
അവിടെ ദശരഥനും മറ്റ് രാജാക്കന്മാരും, വസിഷ്ഠനും മറ്റ് മഹർഷികളും, ബ്രാഹ്മണന്മാരും പ്രവേശിച്ചു.
മന്ത്രിണശ് ച സുമന്ത്രാദ്യാ ധൌമ്യാദ്യാശ് ച വിപശ്ചിതഃ । രാജപുത്രാശ് ച രാമാദ്യാ മന്ത്രിപുത്രാസ് സുഹാദയഃ
സുമന്ത്രനും മറ്റ് മന്ത്രിമാരും, ധൗമ്യനും മറ്റ് പണ്ഡിതപുരോഹിതന്മാരും, രാമനും മറ്റ് രാജകുമാരന്മാരും, മന്ത്രിമാരുടെ മക്കളും പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സാമന്താദ്യാഃ പ്രകൃതയസ് സുഹോത്രാദ്യാശ് ച നാഗരാഃ । മാലവാദ്യാസ് തഥാ ഭൃത്യാഃ പൌരാദ്യാശ് ചൈവ ലാലകാഃ
സാമന്തന്മാരും മറ്റ് ഭരണാധികാരികളും, സുഹോത്രനും മറ്റ് നഗരവാസികളും, മാലവദേശത്തെയും മറ്റു ദേശങ്ങളിലെയും ഭൃത്യന്മാരും, നഗരവാസികളും സേവകരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സ്വോചിതേഷു പ്രദേശേഷു സ്വോചിതേഷ്വ് ആസനേഷു ച । സര്വേഷ്വ് ഏവോപവിഷ്ടേഷു വസിഷ്ഠോന്മുഖദൃഷ്ടിഷു
അവരൊക്കരും തങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ സ്ഥലങ്ങളിലും ഇരിപ്പിടങ്ങളിലും ഇരുന്നു, എല്ലാവരും വസിഷ്ഠനെ നോക്കി ശ്രദ്ധയോടെ ഇരുന്നു.
സഭാകലകലേ ശാന്തേ മൌനസംസ്ഥേഷു വന്ദിഷു । പൃഷ്ടാസു സ്ഥിതിവാര്ത്താസു സോമ്യേ തസ്മിന് സഭാന്തരേ
അവിടെ, ആ സമാധാനപരമായ സഭയില്, കലഹം ശമിച്ചിരിക്കുന്നു; ഗായകര് മൗനത്തിലായിരുന്നു; കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങള് ഉന്നയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അന്തരീക്ഷം സൌമ്യമായിരുന്നു.
സിന്ദൂരധൂലിപുഞ്ജാഭേ ബാലേ ദിനകരാതപേ । വിതാനതലവിശ്രാന്തേ കചത്യ് ആദര്ശമണ്ഡലേ
പുതിയ രാവിലെയുടെ മൃദുലമായ സൂര്യപ്രകാശം, സിന്ദൂരപ്പൊടിപോലെയായി, മേഘക്കൂടിന്റെ മേല്ഭാഗത്ത് പ്രതിഫലനം കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
സ്ഫുരത്യ് അഞ്ചലമാലാസു വിശത്യ് അമ്ഭോജകോടരം । പദ്മരാഗേഷ്വ് അപിഹിതേ മുക്താദാമസു ചഞ്ചലേ
പൂമാലയുടെ അറ്റം വിറയച്ചു, താമരയുടെ കുഴിയില് കടന്നു; ചഞ്ചലമായ മുത്തുമാലകള് മൂടിയ പദ്മരാഗരത്നങ്ങളില് അതിന്റെ പ്രകാശം തിളങ്ങി.