ശനൈര് ആസ്തീര്ണപുഷ്പേഷു കീര്ണകര്പൂരമുഷ്ടിഷു । ദീര്ഘേന്ദുബിമ്ബരമ്യേഷു തസ്ഥുസ് തല്പേഷു രാഘവാഃ
പുഷ്പങ്ങൾ വിരിച്ചും കർപ്പൂരക്കുരു വിതറിയും, നീളമുള്ള പൗർണ്ണമിദചന്ദ്രനെപ്പോലെ മനോഹരമായ കിടക്കകളിൽ രാഘവർ മൃദുവായി ഇരുന്നു.
അഥ രാമാദ് ഋതേ ഽന്യേഷാം തത്ര തദ്വ്യവഹാരിണീ । വ്യതീയായ ശനൈശ് ശ്യാമാ മുഹൂര്ത ഇവ സുന്ദരീ
അപ്പോൾ രാമനെ ഒഴികെ അവിടെയുള്ള മറ്റു എല്ലാവരും, തങ്ങളുടെ പതിവ് കാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട്, ആ മനോഹരമായ രാത്രിയെ ഒരു നിമിഷം പോലെ പതിയെ കടത്തി.
തസ്ഥൌ രാമസ് തു താമ് ഏവ വാസിഷ്ഠീം വചനാവലീമ് । ചിന്തയന് മധുരോദാരാം പ്രാക്പീതാം കരഭോ യഥാ
പക്ഷേ, രാമൻ മാത്രം, വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞ ആ മധുരവും ഉന്നതവുമായ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്ത്, മുമ്പ് രുചിച്ച കരിമ്പ് ആന ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ, അവിടെ തന്നെ നില്ക്കുകയായിരുന്നു.
കിമ് ഇദം നാമ സംസാരഭ്രമണം കിമ് ഇമേ ജനാഃ । ഭൂതാനീഹ വിചിത്രാണി കിമ് ആയാന്തി പ്രയാന്തി കിമ്
ഈ ലോകത്തിലെ ഈ അലയടക്കം എന്താണ്? ഇവരാരാണ്? ഇവിടെ കാണുന്ന ഈ വിവിധ ജീവികൾ ആരൊക്കെയാണ്? ഇവർ വരുന്നതും പോകുന്നതും എന്തുകൊണ്ടാണ്?
മനസഃ കീദൃശം രൂപം കഥം ചൈതത് പ്രസൃജ്യതേ । മായേയം സാ കിമുത്ഥാ സ്യാത് കഥം ചേയം നിവര്തതേ
മനസ്സിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം എന്താണ്? ഇത് എങ്ങനെ വ്യാപിക്കുന്നു? ഇതെല്ലാം മായയാണോ? അങ്ങനെയെങ്കിൽ, അത് എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു, എങ്ങനെ അവസാനിക്കുന്നു?
നിവൃത്തയാ ച വാ കസ് സ്യാദ് ഗുണോ ദോഷോ ഽഥ വാ ഭവേത് । കഥമ് ആത്മനി ചൈവായം തതേ സങ്കോച ആഗതഃ
ഇത് അവസാനിച്ചാൽ, ആര്ക്ക് ഗുണമോ ദോഷമോ ഉണ്ടാകും? ആത്മാവിൽ തന്നെ ഈ പരിമിതിയുണ്ടാകുന്നത് എങ്ങനെ?
കിമ് ഉക്തം സ്യാദ് ഭഗവതാ മുനിനാ മനസഃ ക്ഷയേ । കിമ് ഇന്ദ്രിയജയേ പ്രോക്തം കിമ് ഉക്തമ് അഥ ചാത്മനി
മനസ്സിന്റെ നാശത്തെക്കുറിച്ച് മഹർഷി എന്താണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്? ഇന്ദ്രിയജയത്തെക്കുറിച്ച് എന്താണ് പറഞ്ഞത്? ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് എന്താണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്?
ജീവശ് ചിത്തം മനോ മായേത്യേവമാദിഭിര് ആതതൈഃ । രൂപൈര് ആത്മൈവ സംസാരം തനോതീമമ് അസന്മയൈഃ
‘ജീവൻ’, ‘ചിത്തം’, ‘മനം’, ‘മായ’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള പല പേരുകളിലും, ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് അതേ ആത്മാവാണ്, അവയെല്ലാം യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്ത രൂപങ്ങളാണ്.
ഏഭിര് ഏവ മനോമാത്രതന്തുബദ്ധൈഃ ക്ഷയം ഗതൈഃ । ദുഃഖോപശാന്തിര് ഏതാനി സുചികിത്സ്യാനി നഃ കഥമ്
ഇവയെല്ലാം മനസ്സിന്റെ നൂലിൽ മാത്രം ബന്ധിച്ചവയാണ്; അവ അവസാനിക്കുമ്പോൾ ദുഃഖം ശമിക്കും. എങ്കിൽ, ഇത്രയും ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള ഇവയെ എങ്ങനെ നമുക്ക് സുഖമായി മാറ്റാം?
ഭോഗാഭ്രമാലാവലനാദ് ധീബലാകാമ് ഇമാം കഥമ് । പൃഥക് കരോമി പയസോ ധാരാം ഹംസ ഇവാമ്ഭസഃ
ഭോഗങ്ങൾ മേഘമാല പോലെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു; വിവേകശക്തിയാൽ ഞാൻ അവയെ എങ്ങനെ വേർതിരിക്കും? ഹംസം പാലിൽ നിന്ന് വെള്ളം വേർതിരിക്കുന്നതുപോലെ.
ഭോഗാസ് ത്യക്തും ന ശക്യന്തേ തത്ത്യാഗേന വിനാ ധിയഃ । പ്രഭവാമോ ന വിപദാമ് അഹോ സങ്കടമ് ആഗതമ്
ഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; അവ വിട്ടൊഴിയാതെ ദുരിതങ്ങൾ അതിജയിക്കാൻ കഴിയില്ല—അയ്യോ, എത്ര വലിയ കഷ്ടതയാണ് നമ്മെ പിടിച്ചെടുത്തത്!
മനോമാത്രജയപ്രാപ്യം തന്വ് ഏവേദം പ്രയോജനമ് । സമ്പന്നം മേ ഗിരിഗുരു മൌര്ഖ്യാദ് യക്ഷശ് ശിശോര് ഇവ
മനസ്സിനെ ജയിച്ചാൽ മാത്രമേ ഈ ലഭ്യമായത് നേടാൻ കഴിയൂ. എങ്കിലും, പർവ്വതഗുരുവേ, എന്റെ അജ്ഞാനത്താൽ ഞാൻ അതിനെ ഒരു യക്ഷൻ പിടിച്ച കുട്ടിയെപ്പോലെ നഷ്ടപ്പെടുത്തി.
കദാ സ്വശാന്തിമ് ആഗത്യ ഗതസംസാരസമ്ഭ്രമാ । ബാലേവ ലബ്ധദയിതാ സുഖമ് ആപ്സ്യതി നോ മതിഃ
എന്റെ മനസ്സ് സ്വശാന്തിയിൽ എത്തി, ലോകത്തിലെ എല്ലാ ആശങ്കകളും വിട്ട്, പ്രിയപ്പെട്ടവനെ കണ്ടെത്തിയ കുട്ടിയെപ്പോലെ എപ്പോഴാണ് സുഖം അനുഭവിക്കുക?
കദോപശാന്തസംരമ്ഭം വിഗതാശേഷകൌതുകമ് । അപാരപദവിശ്രാന്തം മമ സ്യാത് പാവനം മനഃ
എപ്പോഴാണ് എന്റെ മനസ്സ് മുഴുവൻ ശാന്തിയും ആസ്വാദ്യവും വിട്ട്, എല്ലാ കൗതുകങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കി, അതിരില്ലാത്ത പഥത്തിൽ വിശ്രമിച്ച് ശുദ്ധമാകുന്നത്?
കലാകലാപസമ്പൂര്ണാച് ഛശാങ്കാദ് അപി ശീതലേ । പദേ സുരൂദ്ഃഅം വിശ്രമ്യ ഹസിഷ്യാമി കദാ ജഗത്
കലയും സംഗീതവും നിറഞ്ഞ, ചന്ദ്രനേക്കാൾ തണുപ്പുള്ള സ്ഥലത്ത് ഉറപ്പോടെ വിശ്രമിച്ച്, എപ്പോഴാണ് ഞാൻ ലോകത്തെ നോക്കി ചിരിക്കുക?
കലനാപേലവം രൂപമ് ഉത്സൃജ്യാലീനമ് ആത്മനി । കദൈഷ്യതി മനശ് ശാന്തിം പയസീവ തരങ്ഗകഃ
എപ്പോഴാണ് മനസ്സ് അതിന്റെ ദുർബലമായ രൂപം വിട്ട് ആത്മാവിൽ ലയിച്ച്, തിരമാല വെള്ളത്തിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ, സമാധാനമെത്തുക?
തൃഷ്ണാതരങ്ഗാകുലിതം മായാമകരമാലിതമ് । കദാ സംസാരജലധിം തീര്ത്വാ സ്യാമ് അഹമ് അജ്വരഃ
എപ്പോഴാണ് ആസക്തിയുടെ തിരമാലകളാൽ കലങ്ങിയ, മായയുടെ مگرമാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഈ സാംസാരിക സമുദ്രം കടന്ന് ഞാൻ രോഗരഹിതനാകുന്നത്?
കദോപശാന്തശുദ്ധാസു പദവീഷു വിചക്ഷണാഃ । മുമുക്ഷൂണാം നിവത്സ്യാമോ നിശ്ശോകം സമദര്ശനാഃ
ശാന്തവും വിശുദ്ധവുമായ പാതകളിൽ, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾ ആയ നമ്മൾ ദു:ഖമില്ലാതെ, സമദർശികളായി എപ്പോൾ താമസിക്കും?
സന്താപിതസമസ്താങ്ഗസ് സര്വധാതുഭയങ്കരഃ । സംസൃതിജ്വര ആദീര്ഘഃ കദാ നശ് ചിത്ത ശാമ്യതി
എന്റെ മനസ്സിൽ, എല്ലാ അവയവങ്ങളെയും പീഡിപ്പിക്കുകയും എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ദീർഘമായ ജനനമരണരോഗം എപ്പോഴാണ് ശമിക്കുന്നത്?
നിവാതദീപലേഖേവ കദോഷിത്വാ ഗതഭ്രമമ് । ശമമ് ഏഷ്യസി ഹേ ബുദ്ധേ സ്വപ്രകാശാദ് അനന്തരമ്
ബുദ്ധിയേ, കാറ്റില്ലാത്തിടത്ത് ദീപശിഖ എങ്ങനെ വക്രതയില്ലാതെ നേരെ കത്തുന്നുവോ, അതുപോലെ നീ നിന്റെ പ്രകാശം തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ ഉടൻ തന്നെ സമാധാനം ലഭിക്കും.
കദേന്ദ്രിയാണി ദുഃഖേഭ്യസ് സന്തരിഷ്യഥ ഹേലയാ । ദുരീഹാദഗ്ധദേഹാനി ഗരുത്മന്ത ഇവാബ്ധിതഃ
നിഷ്ഫലമായ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ തീയിൽ ദഹിച്ച നിന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ദു:ഖങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, നീ സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന ഗരുഡപക്ഷിയെപ്പോലെ ആകും.
അയം സോ ഽഹമ് ഇദം തന് മേ ഇതി വ്യക്തോത്ഥിതോ ഭ്രമഃ । ശരദീവാസിതോ മേഘഃ കദാ ന ഉപശാമ്യതി
"ഞാൻ ഇതാണ്, ഇത് എന്റേതാണ്" എന്ന ഭ്രമം വ്യക്തമായി ഉദിക്കുന്നു; ശരത്കാലത്ത് മേഘം എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു, അതുപോലെ ഈ ഭ്രമം എപ്പോഴാണ് അശാന്തമാകുന്നത്?
മന്ദാരവനലേഖാസു യാ രതിസ് സാ തൃണായതേ । യത്ര തത് പദമ് ആത്മീയം സമ്പ്രാപ്സ്യാമഃ കദാ വയമ്
മന്ദാരവനത്തിലെ സുന്ദരമായ സ്മൃതികളിൽ കിട്ടുന്ന ആനന്ദം പുല്ലുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്; നമ്മുടേതായ ആ സത്യാവസ്ഥയെ നാം എപ്പോഴാണ് പ്രാപിക്കുന്നത്?
വീതരാഗജനപ്രോക്താ നിര്മലാ ജ്ഞാനദൃഷ്ടയഃ । കച്ചിത് പദം ത്വയി മനഃ കരിഷ്യന്തീതി മേ വദ
വിരാഗികളായവർ പറഞ്ഞ ശുദ്ധമായ ജ്ഞാനദൃഷ്ടി ഒരിക്കലും നിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പു വരുമോ എന്ന് പറയൂ.
ഹാ താത മാതഃ പുത്രേതി ഗിരാം മാ സ്യാമ് അഹം പുനഃ । ഭാജനം ചിത്ത മദ്ബന്ധോ ഭോജനം ദുഃഖഭോഗിനാമ്
അയ്യോ, അച്ഛാ, അമ്മ, മകനേ എന്നിങ്ങനെ ആരും എന്നെ വീണ്ടും വിളിക്കേണ്ട; മനസേ, നീയാണ് എനിക്ക് ബന്ധത്തിന്റെ പാത്രം, ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നവർക്കുള്ള ആഹാരം.
ഹേ ബുദ്ധേ ഭഗിനി ഭ്രാതുര് അര്ഥിതാം പൂരയാശു മേ । ആവയോര് ദുഃഖമോക്ഷായ വിചാരയ മുനേര് ഗിരഃ
ബുദ്ധിയേ, സഹോദരിയേ, എന്റെ സഹോദരന്റെ അഭ്യർത്ഥന വേഗത്തിൽ നിറവേറ്റണം; നമ്മളെ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ, മുനിയുടെ വാക്കുകൾ ആലോചിക്കണം.
ആപദ് ആപതതി പ്രീത്യാ ഭവേ സതി സുതേവ തേ । തേന ഭവ്യേ ഭവച്ഛേദഭൂതയേ സുസ്ഥിരാ ഭവ
ഇഹലോകത്തിൽ അമ്മ കുട്ടിയെ സ്നേഹത്തോടെ സമീപിക്കുന്നതുപോലെ, ദുരിതം നിന്നെ സന്തോഷത്തോടെ സമീപിക്കും; അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിൽ, ജന്മമരണചക്രം നശിപ്പിക്കാൻ ഉറച്ച മനസ്സോടെ നിലകൊൾ.
വസിഷ്ഠമുനിനാ പ്രോക്താ വിരക്താഃ പ്രഥമം ഗിരഃ । തതോ മുമുക്ഷോര് ആചാര ഉത്പത്തീനാം ക്രമസ് തതഃ
വസിഷ്ഠമുനി ആദ്യം വിവേകമുള്ളവരുടെ കാര്യമാണ് വിശദീകരിച്ചത്. പിന്നെ മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുടെ പെരുമാറ്റം, അതിന് ശേഷം അവയുടെ ഉത്ഭവക്രമം എന്നിങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
തതസ് സ്ഥിതിപ്രകരണം നാനാദൃഷ്ടാന്തസുന്ദരമ് । വിജ്ഞാനഗര്ഭം സകലം യഥാവത് സ്മര ഹേ മതേ
അതിനുശേഷം, വിവിധ മനോഹര ഉദാഹരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ഥിരതയുടെ ഭാഗം, വിജ്ഞാനത്തോടെ നിറഞ്ഞതും സമ്പൂർണ്ണവുമാണ്. അതു മുഴുവനും ശരിയായി ഓർമ്മിക്കണം, ജ്ഞാനിയായവനേ.
കൃതമ് അപി ശതശോ വിചാരിതം യദ് യദി തദ് ഉപൈതി ന മാനവസ്യ ബുദ്ധിഃ । ഭവതി തദ് അഫലം ശരദ്ഘനാഭം സതതമ് അതോ മതിര് ഏവ കാര്യസാരഃ
ഒരു കാര്യം നൂറുകണക്കിന് തവണ പരിശോധിച്ചാലും, മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് അതിനെ അംഗീകരിക്കില്ലെങ്കിൽ, അതിന് ഫലമുണ്ടാകില്ല; ശരദ്കാലത്തിലെ മേഘങ്ങൾപോലെയാണ് അത്. അതുകൊണ്ടു മനസ്സാണ് യഥാർത്ഥ വിജയത്തിന്റെ സാരം.