പ്രണമ്യാഥ നൃപം ഭൂപാ നിര്യയുര് നൃപമന്ദിരാത് । ശക്രചാപീകൃതാ രത്നൈര് അമ്ഭോധേര് ഇവ വീചയഃ
അതിനുശേഷം രാജാവിനെ വണങ്ങി ഭൂപാലന്മാർ രാജമന്ദിരം വിട്ടു; സമുദ്രത്തിലെ തിരകൾ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് ഇന്ദ്രധനുസ്സായി മാറുന്നതുപോലെ അവർ പുറത്ത് പോയി.
സാമന്താ മന്ത്രിണശ് ചൈവ വസിഷ്ഠമ് അഥ ഭൂമിപമ് । പ്രണമ്യ ജഗ്മുസ് സ്നാനായ നയവിജ്ഞാനകോവിദാഃ
സാമന്തരും മന്ത്രിമാരും, നയശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, വസിഷ്ഠനെയും രാജാവിനെയും വണങ്ങി, കുളിക്കാൻ പോയി.
വാമദേവാദയശ് ചാന്യേ വിശ്വാമിത്രാദയസ് തഥാ । വസിഷ്ഠം പുരതഃ കൃത്വാ തസ്ഥുര് ആമജ്ജനോന്മുഖാഃ
വാമദേവനും മറ്റുള്ളവരും, വിശ്വാമിത്രനും കൂട്ടരും, വസിഷ്ഠനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, കുളിക്കാനായി തയ്യാറായി നിന്നു.
രാജാ ദശരഥസ് തത്ര പൂജയിത്വാ മുനിവ്രജമ് । തദ്വിസൃഷ്ടോ ജഗാമാഥ സ്വകാര്യാര്ഥമ് അരിന്ദമഃ
അവിടെ രാജാവ് ദശരഥൻ മുനിമാരെ ആദരിച്ച്, അവർ വിട പറഞ്ഞതോടെ തന്റെ കാര്യങ്ങൾക്കായി പോയി.
വനം വനാസ്പദാ ജഗ്മുര് വ്യോമ വ്യോമനിവാസിനഃ । നഗരം നാഗരാശ് ചൈവ പ്രാതര് ആഗമനായ തേ
കാടിൽ താമസിക്കുന്നവർ കാടിലേക്ക്, ആകാശവാസികൾ ആകാശത്തിലേക്ക്, നഗരവാസികൾ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി; എല്ലാവരും രാവിലെ തിരിച്ചുവരാൻ ഉദ്ദേശിച്ചു.
മഹീപതിവസിഷ്ഠാഭ്യാം പ്രണയാത് പ്രാര്ഥിതഃ പ്രഭുഃ । വസിഷ്ഠസദ്മനി നിശാം വിശ്വാമിത്രോ ഽത്യവാഹയത്
രാജാവിന്റെയും വസിഷ്ഠന്റെയും അഭ്യർത്ഥനയെ മാനിച്ച്, സ്നേഹത്താൽ വിശ്വാമിത്രമുനി വസിഷ്ഠന്റെ വീട്ടിൽ രാത്രി ചെലവഴിച്ചു.
വസിഷ്ഠസ് സഹ വിപ്രേന്ദ്രൈഃ പാര്ഥിവൈര് മുനിഭിസ് തഥാ । ഉപാസ്യമാനോ രാമാദ്യൈസ് സര്വൈര് ദശരഥാത്മജൈഃ
വസിഷ്ഠൻ, പ്രമുഖ ബ്രാഹ്മണന്മാരും രാജാക്കന്മാരും മുനിമാരും കൂടെ, രാമനും ദശരഥന്റെ എല്ലാ മക്കളും ചേർന്ന് ഭക്തിപൂർവ്വം സേവിച്ചു.
ജഗാമ സ്വാശ്രമം ശ്രീമാന് സര്വലോകനമസ്കൃതഃ । അനുയാതസ് സുരൌഘേന ബ്രഹ്മലോകമ് ഇവാബ്ജജഃ
ലോകങ്ങളൊക്കെയും ആദരിക്കുന്ന മഹാനായ മഹർഷി തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു. ദേവതകളുടെ വലിയ സംഘം അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതുപോലെ.
തസ്മാത് പ്രദേശാദ് രാമാദീന് മുനിര് ദശരഥാത്മജാന് । സര്വാന് വിസര്ജയാമ് ആസ പാദോപാന്തേ നതാന് അസൌ
അവിടെ നിന്ന്, തന്റെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങി നിന്ന രാമനും ദശരഥന്റെ മറ്റു പുത്രന്മാരെയും മഹർഷി അവരവരുടെ വഴിക്ക് വിട്ടയച്ചു.
നഭശ്ചരാന് അവനിചരാഞ് ജലേചരാന് വിസര്ജ്യ സ സ്തുതഗുണഗോചരാംശ് ചരാന് । യഥാക്രമം സ്വഗൃഹ ഉദാരസന്മുനൌ ചകാര താ ദ്വിജജനവാസരക്രിയാഃ
ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും ജലത്തിലും സഞ്ചരിക്കുന്നവരെയും, തന്റെ മഹത്വം പാടുന്നവരെയും അദ്ദേഹം വിട്ടയച്ചു. ശേഷം, മഹർഷി തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ദ്വിജന്മാർക്കായി പതിവ് ആചാരങ്ങൾ ക്രമമായി നിർവഹിച്ചു.
തേ സമേത്യ ഗൃഹം വീരാ രാജപുത്രാശ് ശശിത്വിഷഃ । ചക്രുസ് സര്വമ് അശേഷേണ സ്വസദ്മസു ദിനക്രമമ്
ചന്ദ്രനുപോലെ പ്രകാശമുള്ള വീരനായ രാജകുമാരന്മാർ വീട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തി അവിടത്തെ എല്ലാ ദിവസചടങ്ങുകളും പൂർണ്ണമായി അനുഷ്ഠിച്ചു.
വസിഷ്ഠോ രാഘവശ് ചൈവ രാജാനോ മുനയോ ദ്വിജാഃ । ഇതി ചക്രുസ് സ്വകാര്യാണി തദാ സ്വഗൃഹവീഥിഷു
വസിഷ്ഠനും രാഘവനും രാജാക്കന്മാരും മുനിമാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും ഓരോരുത്തരും അന്നേരം തങ്ങളുടെ വീടുകളുടെ വഴികളിൽ തങ്ങളുടെ കാര്യങ്ങൾ നോക്കി.
സസ്നുഃ കമലകല്ഹാരകുമുദോത്പലഹാരിഷു । ജലാശയേഷു ചക്രാഹ്വഹംസസാരസരാവിഷു
അവർ താമര, കല്ലാർ, കുമുദം, ഉത്പലപൂക്കൾ നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങളിലും ചക്രവാകം, ഹംസം, സാരസം തുടങ്ങിയ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ കുളങ്ങളിലും കുളിച്ചു.
ഗോഭൂതിലഹിരണ്യാനി ശയനാന്യ് ആസനാനി ച । ദദുര് ദാനാനി വിപ്രേഭ്യോ ഭോജനാന്യ് അംശുകാനി ച
അവർ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് പശു, ഭൂമി, പൊന്നു, കിടക്ക, ഇരിപ്പിടം എന്നിവയും ഭക്ഷണവും വസ്ത്രവും ദാനം ചെയ്തു.
ഹേമരത്നവിചിത്രേഷു സ്വേഷു ചാമരസദ്മസു । ആനര്ചുര് അച്യുതേശാനഹുതാശാര്കാദികാന് സുരാന്
സ്വന്തം പൊന്നും രത്നവും അലങ്കരിച്ച കൊട്ടാരങ്ങളിൽ അവർ അച്യുതൻ, ഈശൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ചു.
പുത്രപൌത്രസുഹൃദ്ഭൃത്യബന്ധുമിത്രഗണൈസ് സഹ । തത ആസ്വാദയാമ് ആസുര് ഭോജനാന്യ് ഉചിതാനി തേ
അവരും അവരുടെ മക്കളും കൊച്ചുമക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും ഭൃത്യന്മാരും ബന്ധുക്കളും കൂട്ടുകാരും ഒത്തുചേർന്ന്, അന്നവേളയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ വിഭവങ്ങൾ ആസ്വദിച്ചു.
ഏതസ്മിന് സമയേ ചാസ്മിന് നഗരേ ദിവസോ ഽഭവത് । തനുര് അഷ്ടാംശശേഷത്വാന് മൃദ്വാതപമനോഹരഃ
അന്നേരത്ത് ആ നഗരത്തിൽ, ദിവസം ഒറ്റ എട്ടാംശം മാത്രം ശേഷിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ട്, മൃദുവായ കാറ്റും സുഖകരമായ അന്തരീക്ഷവും നിറഞ്ഞു.
സായന്തനവിധിം തേ തേ തത്കാലോചിതയേച്ഛയാ । അനയന് ബന്ധുഭിസ് സാര്ധം യാവദ് അസ്തം യയൌ രവിഃ
അവർ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ആ സമയത്തെ ആചാരപ്രകാരം സായംവേള ചെലവഴിച്ചു, സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുവോളം.
സന്ധ്യാം വവന്ദിരേ സുഷ്ഠു ജേപുശ് ചൈവാഘമര്ഷണമ് । പേഠുസ് സ്തോത്രാണി പുണ്യാനി ജഗുര് ഗാഥാ മനോരമാഃ
അവർ മനസ്സോടെ സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്തു, അഘമർഷണമന്ത്രം ജപിച്ചു, പുണ്യമായ സ്തോത്രങ്ങൾ പാടി, മനോഹരമായ ഗാഥകളും ആലപിച്ചു.
തതശ് ചാഭ്യുദിതേ ശ്യാമാകാമിനീശോകഹാരിണി । ക്ഷീരോദാദ് ഇവ മാഹേന്ദ്ര്യാം ചന്ദ്രേ ഽവശ്യായദായിനി
അതിനുശേഷം, കറുത്ത കണ്ണുള്ള സ്ത്രീകളുടെ ദുഃഖം നീക്കുന്ന ചന്ദ്രൻ, ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള ദിവ്യചന്ദ്രനെപ്പോലെ, മഞ്ഞുതുളികൾ പകരുന്നവണ്ണം, ആകാശത്ത് ഉദിച്ചു.
ശനൈര് ആസ്തീര്ണപുഷ്പേഷു കീര്ണകര്പൂരമുഷ്ടിഷു । ദീര്ഘേന്ദുബിമ്ബരമ്യേഷു തസ്ഥുസ് തല്പേഷു രാഘവാഃ
പുഷ്പങ്ങൾ വിരിച്ചും കർപ്പൂരക്കുരു വിതറിയും, നീളമുള്ള പൗർണ്ണമിദചന്ദ്രനെപ്പോലെ മനോഹരമായ കിടക്കകളിൽ രാഘവർ മൃദുവായി ഇരുന്നു.
അഥ രാമാദ് ഋതേ ഽന്യേഷാം തത്ര തദ്വ്യവഹാരിണീ । വ്യതീയായ ശനൈശ് ശ്യാമാ മുഹൂര്ത ഇവ സുന്ദരീ
അപ്പോൾ രാമനെ ഒഴികെ അവിടെയുള്ള മറ്റു എല്ലാവരും, തങ്ങളുടെ പതിവ് കാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട്, ആ മനോഹരമായ രാത്രിയെ ഒരു നിമിഷം പോലെ പതിയെ കടത്തി.
തസ്ഥൌ രാമസ് തു താമ് ഏവ വാസിഷ്ഠീം വചനാവലീമ് । ചിന്തയന് മധുരോദാരാം പ്രാക്പീതാം കരഭോ യഥാ
പക്ഷേ, രാമൻ മാത്രം, വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞ ആ മധുരവും ഉന്നതവുമായ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്ത്, മുമ്പ് രുചിച്ച കരിമ്പ് ആന ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ, അവിടെ തന്നെ നില്ക്കുകയായിരുന്നു.
കിമ് ഇദം നാമ സംസാരഭ്രമണം കിമ് ഇമേ ജനാഃ । ഭൂതാനീഹ വിചിത്രാണി കിമ് ആയാന്തി പ്രയാന്തി കിമ്
ഈ ലോകത്തിലെ ഈ അലയടക്കം എന്താണ്? ഇവരാരാണ്? ഇവിടെ കാണുന്ന ഈ വിവിധ ജീവികൾ ആരൊക്കെയാണ്? ഇവർ വരുന്നതും പോകുന്നതും എന്തുകൊണ്ടാണ്?
മനസഃ കീദൃശം രൂപം കഥം ചൈതത് പ്രസൃജ്യതേ । മായേയം സാ കിമുത്ഥാ സ്യാത് കഥം ചേയം നിവര്തതേ
മനസ്സിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം എന്താണ്? ഇത് എങ്ങനെ വ്യാപിക്കുന്നു? ഇതെല്ലാം മായയാണോ? അങ്ങനെയെങ്കിൽ, അത് എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു, എങ്ങനെ അവസാനിക്കുന്നു?
നിവൃത്തയാ ച വാ കസ് സ്യാദ് ഗുണോ ദോഷോ ഽഥ വാ ഭവേത് । കഥമ് ആത്മനി ചൈവായം തതേ സങ്കോച ആഗതഃ
ഇത് അവസാനിച്ചാൽ, ആര്ക്ക് ഗുണമോ ദോഷമോ ഉണ്ടാകും? ആത്മാവിൽ തന്നെ ഈ പരിമിതിയുണ്ടാകുന്നത് എങ്ങനെ?
കിമ് ഉക്തം സ്യാദ് ഭഗവതാ മുനിനാ മനസഃ ക്ഷയേ । കിമ് ഇന്ദ്രിയജയേ പ്രോക്തം കിമ് ഉക്തമ് അഥ ചാത്മനി
മനസ്സിന്റെ നാശത്തെക്കുറിച്ച് മഹർഷി എന്താണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്? ഇന്ദ്രിയജയത്തെക്കുറിച്ച് എന്താണ് പറഞ്ഞത്? ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് എന്താണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്?
ജീവശ് ചിത്തം മനോ മായേത്യേവമാദിഭിര് ആതതൈഃ । രൂപൈര് ആത്മൈവ സംസാരം തനോതീമമ് അസന്മയൈഃ
‘ജീവൻ’, ‘ചിത്തം’, ‘മനം’, ‘മായ’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള പല പേരുകളിലും, ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് അതേ ആത്മാവാണ്, അവയെല്ലാം യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്ത രൂപങ്ങളാണ്.
ഏഭിര് ഏവ മനോമാത്രതന്തുബദ്ധൈഃ ക്ഷയം ഗതൈഃ । ദുഃഖോപശാന്തിര് ഏതാനി സുചികിത്സ്യാനി നഃ കഥമ്
ഇവയെല്ലാം മനസ്സിന്റെ നൂലിൽ മാത്രം ബന്ധിച്ചവയാണ്; അവ അവസാനിക്കുമ്പോൾ ദുഃഖം ശമിക്കും. എങ്കിൽ, ഇത്രയും ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള ഇവയെ എങ്ങനെ നമുക്ക് സുഖമായി മാറ്റാം?
ഭോഗാഭ്രമാലാവലനാദ് ധീബലാകാമ് ഇമാം കഥമ് । പൃഥക് കരോമി പയസോ ധാരാം ഹംസ ഇവാമ്ഭസഃ
ഭോഗങ്ങൾ മേഘമാല പോലെ ചേർന്നിരിക്കുന്നു; വിവേകശക്തിയാൽ ഞാൻ അവയെ എങ്ങനെ വേർതിരിക്കും? ഹംസം പാലിൽ നിന്ന് വെള്ളം വേർതിരിക്കുന്നതുപോലെ.