സൂര്യാംശുകചദാലോലതരങ്ഗോത്തുങ്ഗമൌക്തികാഃ । വഹന്ത്യസ് സരിതോ യത്ര സന്മുക്താവലയശ് ചലാഃ
ഇവിടെയുള്ള നദികൾ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് ഉണരുന്ന തിരമാലകളുടെ മുകളിൽ ഉയരുന്ന മുത്തുകൾ കൊണ്ടു ഒഴുകുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ സത്യമായ മുത്തുകളുടെ ചലിക്കുന്ന ഹാരങ്ങളും കാണാം.
ഇക്ഷുക്ഷീരാദിസലിലാ മണിരത്നബിസാങ്കുരാഃ । ഔര്വാനലാമ്ബുജാ യത്ര വാപ്യസ് സപ്ത മഹാര്ണവാഃ
ഇവിടെ ഇക്കരയിൽ പഞ്ചസാരനീരും പാലും പോലുള്ള വിവിധ ജലങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കുളങ്ങൾ ഉണ്ട്; അതിൽ രത്നങ്ങളും, വിലയേറിയ കല്ലുകളും, താമരക്കുരുക്കളും, സമുദ്രാഗ്നിയും, താമരകളും, ഏഴു വലിയ സമുദ്രങ്ങളും കാണാം.
അധ ഉര്വ്യാം തഥോര്ധ്വേ ഖേ പുണ്യാപുണ്യധനശ്രിയഃ । നരാമരകിരാടാനാം യത്രാതിക്രയവിക്രയൌ
ഭൂമിയിൽ താഴെയും ആകാശത്തിൽ മുകളിലും പുണ്യവും പാപവും സമ്പത്തും മഹത്വവും ഉണ്ട്; മനുഷ്യരും ദേവന്മാരും യക്ഷന്മാരും തമ്മിൽ വാങ്ങലും വിറ്റുവ്പ്പും നടക്കുന്നു.
തസ്മിന്ന് ഏവ ജഗത്യ് അസ്മിന് പുരേ സങ്കല്പഭൂഭുജാ । ക്രീഡാര്ഥമ് ആത്മനശ് ചിത്രാ ദേഹാവവരകാഃ കൃതാഃ
ഈ ലോകത്തും, ഈ നഗരത്തിലും, മനസ്സിന്റെ ഇച്ഛാശക്തി തന്റെ വിനോദത്തിനായി അത്ഭുതകരമായ ശരീരാവരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു.
കേചിദ് ഗീര്വാണനാമാന ഊര്ധ്വ ഏവ നിയോജിതാഃ । നരോരഗാദയഃ കേചിദ് അധ ഏവ നിവേശിതാഃ
ചിലർ ദേവന്മാർ എന്ന പേരിൽ മുകളിലായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; മനുഷ്യരും പാമ്പുകളും പോലുള്ളവർ താഴെ പാർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
വാതയന്ത്രപ്രവാഹേണ ചലന്തോ മാംസമൃണ്മയാഃ । സിതാസ്ഥിദാരവശ് ചിത്രാസ് ത്വഗ്ലേപമസൃണാമലാഃ
കാറ്റിന്റെ ചലനത്തിലൂടെ ഈ മാംസവും മണ്ണുംകൊണ്ടുള്ള ശരീരങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ചിലത് വെള്ളയുള്ളി, മരം എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ത്വക്ക് പുരട്ടിയതും, ചിലത് മൃദുവും ചിലത് അശുദ്ധവുമാണ്.
കേചിച് ചിരേണ നശ്യന്തി കേചിച് ഛീഘ്രവിനാശിനഃ । കചകൃഷ്ണോലപോല്ലാസരചിതാച്ഛാദനശ്രിയഃ
ചില ശരീരങ്ങൾ ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് നശിക്കുന്നു, ചിലത് വേഗത്തിൽ നശിക്കുന്നു; അവയുടെ ആവരണങ്ങൾ തെളിഞ്ഞതും കറുത്തതും വെളുത്തതും നിറങ്ങളിൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു.
കര്ണാക്ഷിനാസാപ്രമുഖൈര് ദ്വാരൈര് നവഭിര് അന്വിതാഃ । അനാരതവഹത്പ്രാണപവനേനോഷ്ണശീതലാഃ
കാത്, കണ്ണ്, മൂക്ക് തുടങ്ങിയ ഒമ്പത് വാതായനങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ ശരീരം, ജീവന്റെ ശ്വാസം തുടർച്ചയായി ഒഴുകുന്നതിനാൽ ചിലപ്പോൾ ചൂടും ചിലപ്പോൾ തണുപ്പുമാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്.
കര്ണനാസാസ്യതാല്വാദിവാതായനഗണാന്വിതാഃ । ഭുജാദ്യങ്ഗപ്രതോലീകാഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയകുദീപകാഃ
കാത്, മൂക്ക്, വായ്, താലു എന്നിവ പോലുള്ള പല വാതായനങ്ങളുമുണ്ട്; കൈ മുതലായ അവയവങ്ങൾ വഴി പല വഴികളുമുണ്ട്; അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഈ ശരീരത്തിന് വിളക്കുകളാണ്.
മായയാ രചിതാസ് തേഷു സങ്കല്പേന മഹാമതേ । അഹങ്കാരമഹായക്ഷാഃ പരമാലോകഭീരവഃ
ഈ ശരീരത്തിൽ, മായയും മനസ്സിന്റെ സങ്കല്പവും കൊണ്ട്, ജ്ഞാനിയേ, അഹംഭാവം എന്ന ഭയങ്കരമായ യക്ഷന്മാർ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു; അവ പരമജ്യോതിക്കും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതാണ്.
ദേഹാവവരകേഷ്വ് അന്തര് മഹാഹങ്കാരയക്ഷകൈഃ । സ ഹി സങ്ക്രീഡതേ ഽത്യര്ഥമ് അസദ് ഏവാസദുത്ഥിതൈഃ
ഈ ശരീരാവരണങ്ങൾക്കുള്ളിൽ, ആ വലിയ അഹംഭാവ യക്ഷന്മാരോടൊപ്പം, അവൻ അതിയായി കളിക്കുന്നു; അവയെല്ലാം അസത്യത്തിൽ നിന്നു ഉയർന്ന അസത്യങ്ങളാണ്.
യഥാ കുസൂലേ മാര്ജാരോ ഭസ്ത്രായാം ഭുജഗോ യഥാ । മുക്താഫലം യഥാ വേണാവ് അഹങ്കാരസ് തനൌ തഥാ
എങ്ങനെ ഒരു നെല്ലരിയില് പൂച്ച ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, കാറ്റുപമ്പിനുള്ളില് പാമ്പ് ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു, മുളയില് മുത്ത് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിനുള്ളില് 'ഞാന്' എന്ന ഭാവം അങ്ങനെ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ക്ഷണമ് അഭ്യുദയം യാതി ക്ഷണം ശാമ്യതി ദീപവത് । ദേഹഗേഹേഷു സങ്കല്പസ് തരങ്ഗസ് സാഗരേഷ്വ് ഇവ
ദീപം ഒരു നിമിഷം തെളിഞ്ഞു പിന്നെ ശമിച്ചുപോകുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തിന്റെ വീട്ടിനുള്ളില് ചിന്തകള് സമുദ്രത്തിലെ തിരകളെപ്പോലെ ഒരു നിമിഷം ഉയർന്ന് പിന്നെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
ഭവിഷ്യന്നവനിര്മാണമ് അപ്യ് ആപ്നോതി തദാ പുരമ് । യദാ സങ്കല്പിതം വസ്തു പുര ഏവ പ്രപശ്യതി
ഇനിയും പണിതെടുക്കാത്ത ഒരു നഗരം പോലും, മനസ്സില് ആലോചിച്ച വസ്തു അതുവിടെ തന്നെ കാണുന്ന സമയത്ത്, അതിനകം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
അസങ്കല്പനമാത്രേണ സ്വേനൈവാശു വിനശ്യതി । ശ്രേയസേ പരമായാസ്യ നാശസ് സ്വോ ന തു സമ്ഭവഃ
മനസ്സില് ആലോചനകള് നിര്ത്തിയാല് അതു താനെത്തന്നെ വേഗം അപ്രത്യക്ഷമാകും; ഏറ്റവും നല്ലതിനു വേണ്ടി അതിന്റെ നാശം വേണം, തുടർച്ചയല്ല.
സ്വയം സങ്കല്പനാമാത്രാജ് ജായതേ ബാലയക്ഷവത് । അനന്തായാത്മദുഃഖായ നാനന്ദായ കദാചന
ഇത് ഒരാളുടെ മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന കൽപ്പന മാത്രമാണ്, കുട്ടികൾ ഭയപ്പെടുന്ന ഭൂതംപോലെ. ഇതു ഒരിക്കലും സന്തോഷം നൽകുന്നില്ല, മറിച്ച് അനന്തമായ ദുഃഖം മാത്രം നൽകുന്നു.
ഇദം സ്ഫാരം ജഗദ്ദുഃഖം പ്രതനോത്യ് ആത്മസത്തയാ । അസത്തയാ നാശയതി ക്ഷണമ് ആന്ധ്യം യഥാ തമഃ
ഈ വിശാലമായ ലോകം ദുഃഖം നിറഞ്ഞതായിരിക്കുന്നത് ആത്മാവിന്റെ സത്യത്താൽ ആണ്; അതിന്റെ അസത്യത്താൽ, കാഴ്ചയില്ലായ്മയിൽ ഇരുണ്ടിരിപ്പ് നശിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അതെല്ലാം ഇല്ലാതാകും.
സ്വയൈവ ദുഃഖദായിന്യാ ചേഷ്ടയാ പരിരോദിതി । കാഷ്ഠാവഷ്ടബ്ധവൃഷണഃ കീലോത്പാടീ കപിര് യഥാ
തന്നെത്തന്നെ ദുഃഖിപ്പിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയാൽ, അത് വിലപിക്കുന്നു; തൂണിൽ കുടുങ്ങിയ കുരങ്ങിന്റെ വൃക്കകൾപോലെ മോചനം തേടി പാടുപെടുന്നു.
സങ്കല്പിതാനന്ദലവസ് തിഷ്ഠത്യ് ഉദ്ധുരകന്ധരമ് । അകസ്മാത് ഖച്യുതമധുബിന്ദുഭുക് കരഭോ യഥാ
കൽപ്പന ചെയ്ത സന്തോഷത്തിന്റെ ഒരു തുള്ളി മാത്രം അവശേഷിക്കുന്നു, കഴുത്ത് ഉയർത്തി നിൽക്കുന്ന ആന ആകാശത്തിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായി വീണ തേൻ തുള്ളി ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ.
സ്വയം വിരതിമ് ആയാതി ക്ഷണമ് ഏതി രതിം ക്ഷണമ് । ക്ഷണം വികാരമ് ആയാതി സങ്കല്പോ ഽഭവ്യബാലവത്
മനസ്സ് സ്വയം ഒരു നിമിഷം വിരക്തിയിലേക്കും, മറ്റൊരു നിമിഷം ആസക്തിയിലേക്കും തിരിയുന്നു; ഒരു നിമിഷം മാറ്റം വരുന്നു — അജ്ഞാനിയായ ബാലൻപോലെ, മനസ്സിലെ ഭാവങ്ങൾ ഉയർന്നും താഴ്ന്നും പോകുന്നു.
ഏനം സകലഭാവേഭ്യഃ കൃത്വാ നിര്മലമ് ആദരാത് । മതിമന്തഃ പദം യാതാ യഥാ പുത്ര തഥാ കുരു
മനസ്സിനെ എല്ലാ വസ്തുക്കളിൽ നിന്നും ശുദ്ധമാക്കി സൂക്ഷ്മതയോടെ സംരക്ഷിച്ചവർ, ജ്ഞാനികൾ, പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തി. എന്റെ മകനേ, നീയും അങ്ങനെ ചെയ്യണം.
ത്രയസ് ത്വ് അസ്യാ മതേര് ദേഹാ ഉത്തമാധമമധ്യമാഃ । തമസ്സത്ത്വരജസ്സഞ്ജ്ഞാഃ കാരണം ജഗതസ് സ്ഥിതേഃ
ഈ മനസ്സിന് മൂന്നു രൂപങ്ങളുണ്ട്: ഉത്തമം, മധ്യം, അധമം — ഇവയെ അന്ധകാരം, ശുദ്ധി, ചലനം എന്നിങ്ങനെയാണ് വിളിക്കുന്നത്. ലോകം നിലനിൽക്കുന്നതിന് ഇവയാണ് കാരണം.
തമോരൂപോ ഹി സങ്കല്പോ നിത്യം പ്രാകൃതചേഷ്ടയാ । പരാം കൃപണതാമ് ഏത്യ പ്രയാതി ക്രിമികീടതാമ്
അന്ധകാരസ്വഭാവമുള്ള ഭാവന എപ്പോഴും സ്വാഭാവികമായ പ്രവർത്തനമാണ് കാണിക്കുന്നത്. അതി ദു:ഖത്തിലേക്ക് വീണാൽ, അതു കീടങ്ങളുടെയും പുഴുക്കളുടെയും അവസ്ഥയിലേക്കാണ് താഴുന്നത്.
സത്ത്വരൂപോ ഹി സങ്കല്പോ ധര്മജ്ഞാനപരായണഃ । അദൂരകേവലീഭാവസ് സാമ്രാജ്യമ് അധിതിഷ്ഠതി
ശുദ്ധസ്വഭാവമുള്ള മനസ്സാക്ഷി ധർമ്മത്തിലും ജ്ഞാനത്തിലും അർപ്പിതമായിരിക്കുന്നു; അതിന് മോക്ഷത്തിന് അടുത്തുള്ള അവസ്ഥയും, രാജാധികാരവും ലഭിക്കുന്നു.
രജോരൂപോ ഹി സങ്കല്പോ ലോകസംവ്യവഹാരവാന് । പരിതിഷ്ഠതി സംസാരേ പുത്രദാരാനുരഞ്ജിതഃ
പ്രവർത്തനസ്വഭാവമുള്ള മനസ്സാക്ഷി ലോകകാര്യങ്ങളിൽ മുഴുകി, മക്കളിലും ഭാര്യയിലും ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തി, ജനനമരണചക്രത്തിൽ കുടുങ്ങി തുടരുന്നു.
ത്രിവിധം തു പരിത്യജ്യ രൂപമ് ഏതന് മഹാമതേ । സങ്കല്പഃ പരമ് ആയാതി പദമ് ആത്മപരിക്ഷയേ
മഹാമനസ്സേ, ഈ മൂന്ന് സ്വഭാവങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ആത്മാവിനെ പരിശോധിച്ച മനസ്സാക്ഷി പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു.
സര്വാ ദൃഷ്ടീഃ പരിത്യജ്യ നിയമ്യ മനസാ മനഃ । സബാഹ്യാഭ്യന്തരാര്ഥസ്യ സങ്കല്പസ്യ ക്ഷയം കുരു
എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സിനെ മനസ്സുകൊണ്ട് നിയന്ത്രിച്ച്, പുറത്തും ഉള്ളിലും ഉള്ള വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള മനസ്സാക്ഷിയെ അവസാനിപ്പിക്കണം.
യദി വര്ഷസഹസ്രാന്തം തപശ് ചരസി ദാരുണമ് । യദി വാ ലീലയാത്മാനം ശിലയാ ചൂര്ണയസ്യ് അലമ്
നീ ആയിരം വർഷം കടുത്ത തപസ്സു ചെയ്താലും, അല്ലെങ്കിൽ കളിയോടെ തന്നെ ശരീരം കല്ലുകൊണ്ട് പൊടിയാക്കി തല്ലിയാലും,
യദ്യ് അമ്ബുധിം പ്രവിശസി വഡവാഗ്നിമ് അഥാപി വാ । യദി വാ പതസി ശ്വഭ്രേ ഖഡ്ഗധാരാജലേ ഽഥ വാ
നീ സമുദ്രത്തിൽ ചാടിയാലും, അഗ്നിയിൽ കയറിയാലും, അല്ലെങ്കിൽ ആഴമുള്ള കുഴിയിൽ വീണാലും, വാൾമുനകളിൽ കിടന്നാലും,
ഹരോ യദ്യ് ഉപദേഷ്ടാ തേ ഹരിഃ കമലജോ ഽപി വാ । അത്യന്തകരുണാക്രാന്തോ ലോകനാഥോ ഽഥ വാക്പതിഃ
നിനക്ക് ശിവൻ ഗുരുവായാലും, വിഷ്ണുവോ ബ്രഹ്മാവോ വാക്കിന്റെ ദൈവമായ ബ്രഹസ്പതിയോ, അത്യന്തം കരുണയുള്ള ലോകനാഥനോ ഉപദേശിച്ചാലും,