കചത്കുസുമഗുച്ഛാച്ഛഫണാമണിഗണാവൃതമ് । പാതാലാദ് ഉത്ഥിതം ശേഷമ് ഇവ വ്യോമദിദൃക്ഷയാ
തിളങ്ങുന്ന പൂക്കളെ പാമ്പിന്റെ മാണിക്യങ്ങളുള്ള ഫണപോലെ അലങ്കരിച്ച്, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന്, ആകാശം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ശേഷനുപോലെ ആ വൃക്ഷം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
രജസോദ്ധൂലിതാകാരം ദ്വിതീയമ് ഇവ ശങ്കരമ് । ഛായയാ ഫലശാലിന്യാ സമസ്തമുനിശങ്കരമ്
അത് പൊടിപടർന്ന രൂപത്തോടെ, രണ്ടാമത്തെ ശങ്കരനെപ്പോലെയായിരുന്നു. അതിന്റെ പഴം നിറഞ്ഞ തണലിൽ മുഴുവൻ മുനികളെയും ഭയഭക്തിയോടെ നോക്കിപ്പിടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതുപോലെയായിരുന്നു.
നിബിഡദലനിബദ്ധഭിത്തിഭാഗൈഃ കുസുമലതാനവമണ്ഡപൈര് ഉപേതമ് । പുരമ് ഇവ ഗഗനേ കദമ്ബവൃക്ഷം ഖഗകുലനാഗരസങ്കടം ദദര്ശ
തടിച്ച ഇലയുള്ള കൊമ്പുകൾ മതിലുപോലെയും, പൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞ വള്ളികൾ മന്ദപംപോലെയും ചേർന്ന്, ആ കദമ്പമരം ആകാശത്ത് ഒരു നഗരമെന്നപോലെ, പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ അതിന്റെ നിവാസികൾപോലെ നിറഞ്ഞു നിൽക്കുന്നതായി അവൻ കണ്ടു.
തമ് അഥാസൌ മഹാബുദ്ധിഃ ഫലപല്ലവശാലിനമ് । ആനന്ദമന്ഥരമനാഃ പുഷ്പരൂപാചലോപമമ്
ശ്രേഷ്ഠബുദ്ധിയുള്ള ആ മനുഷ്യൻ, ആനന്ദത്തിൽ മനസ്സ് മന്ദമായ്, പഴവും ഇളയിലയും നിറഞ്ഞ, പൂക്കളാൽ കൂറ്റനായി കിടക്കുന്ന ഒരു പർവതത്തെപ്പോലെയുള്ള ആ വൃക്ഷത്തെ നോക്കി.
കദമ്ബം രോദസീസ്തമ്ഭമ് ആരുരോഹ വനസ്ഥിതമ് । ഏകാര്ണവഗതം ശൌരിഃ കല്പവൃക്ഷമ് ഇവോന്നതമ്
കദമ്പമരം, വനത്തിൽ നിലകൊണ്ടു നിലം തൊടുന്ന ഒരു തൂണുപോലെ, അവൻ കയറിപ്പോയി. അതുപോലെ തന്നെ, ഒരുപാട് കടലിനകത്ത് ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന കല്പവൃക്ഷത്തിലേക്ക് വിഷ്ണു കയറുന്നതുപോലെയായിരുന്നു.
തത്രാസൌ വ്യോമലഗ്നായാശ് ശാഖായാഃ പ്രാന്തപല്ലവേ । വിവേശാധിഗതാകാശമ് ഐഡൂകപ്രാന്തബുദ്ധവത്
അവിടെ ആകാശത്തേക്കുയർന്ന ശാഖയുടെ അറ്റത്തുള്ള ഇളനീറിൽ, കുരങ്ങിന്റെ മനസ്സ് ശാഖയുടെ അറ്റത്തിൽ എത്തുന്നതുപോലെ, അവൾ ആകാശത്തേക്കു കടന്നു.
അഥോപവിശ്യ മൃദുനി നവപല്ലവവിഷ്ടരേ । ക്ഷണമ് ആലോകിതാസ് തേന ദിശഃ കൌതുകമന്ഥരമ്
പുതിയ ഇലകളാൽ വിരിഞ്ഞ മൃദുവായ ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്ന്, അവൾ ആശ്ചര്യത്തോടെ ചുറ്റുമുള്ള ദിക്കുകൾ കുറച്ച് നേരം നോക്കി.
സരിദേകാവലീരമ്യാശ് ശൈലേന്ദ്രസ്തനകുട്മലാഃ । നിര്മലാകാശകവരാ ലോലനീലാമ്ബുദാലകാഃ
അവൾ മനോഹരമായ തീരങ്ങളുള്ള നദികളുടെ നിരകളും, വലിയ പർവ്വതങ്ങളുടെ കുന്തങ്ങളുപോലെയുള്ള മലശിഖരങ്ങളും, വൃത്തിയുള്ള ആകാശം മേഘങ്ങൾകൊണ്ടു മൂടിയതും, നീലനിറത്തിലുള്ള താമരകൾ കാറ്റിൽ ആലയിക്കുന്നതും കണ്ടു.
നീലശാദ്വലവസനാഃ പുഷ്പഗൌരവനാങ്ഗികാഃ । ഗൃഹീതസാഗരാപൂര്ണകലശാഃ പുരഭൂഷണാഃ
നീലപച്ച പുല്ല് ധരിച്ചും, പുഷ്പംപോലെ വെളുത്ത അവയവങ്ങളുമായി, സമുദ്രജലം നിറച്ച കലശങ്ങൾ കൈവശം വച്ചും, അവർ നഗരം അലങ്കരിച്ചു.
ധൃതപ്രഫുല്ലപദ്മിന്യസ് സുഗന്ധിമുഖമാരുതാഃ । ഗ്രാമഘുങ്ഘുമകാകല്യോ നിര്ഝരാരവനൂപുരാഃ
പുഷ്പിച്ച താമരകൾ കൈവശം വെച്ചും സുഗന്ധമുള്ള മന്ദമാരുതങ്ങൾ മുഖമായി വീശിയും, ഗ്രാമങ്ങൾ കാക്കകളുടെ ഗൂഢഗാനത്താൽ മുഴങ്ങിയും, വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ കാൽക്കാപ്പു പോലെ മുഴങ്ങിയും നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ദ്യുമൂര്ധാനോ മഹീപാദാ വനാലീരോമരാജയഃ । ജങ്ഗലോരുനിതമ്ബിന്യശ് ചന്ദ്രാര്കകൃതകുണ്ഡലാഃ
ആകാശം മുടിയുമായി, ഭൂമി കാൽപാദമായി, കാടുകൾ രോമരേഖയായി, വനങ്ങൾ വിശാലമായ നിതംബമായി, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും കാത് അലങ്കാരമായി അവൾ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.
ശാലിസഞ്ചാരകേദാരചന്ദനസ്ഥാസകാങ്കിതാഃ । ശിഖരോരസിജാലഗ്നഹിമശുഭ്രാമ്ബുദാംശുകാഃ
അവിടം നെല്ലിൻപാടുകളും ചന്ദനവനങ്ങളും കൊണ്ട് അടയാളപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു; കുന്നിൻചൂടുകൾ ഹിമവും മേഘവും പോലെ വെള്ളയുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
മഹാര്ണവപയഃപൂരനവമണ്ഡനദര്പണാഃ । വൃക്ഷൌഘഘര്മപുലകാ ഭുവനാന്തഃപുരാന്തരാഃ
മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ ശുദ്ധജലത്തിന്റെ പുതുമയുള്ള പ്രതിഫലനമായി, കാടുകൾ മരങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തോടെ കിടക്കുന്നു; അവ ലോകത്തിന്റെ അകത്തളങ്ങളായിരുന്നു.
ആര്തവസ്നാനധാരിണ്യോ ലഗ്നസൂര്യാംശുകുങ്കുമാഃ । വിചിത്രകുസുമോപേതാശ് ചന്ദ്രാംശുസിതചന്ദനാഃ
വസന്തകാലത്തിലെ വെള്ളത്തിൽ കഴുകിയ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, സൂര്യന്റെ കുങ്കുമകിരണങ്ങൾ അലങ്കരിച്ചും, വിവിധതരം പുഷ്പങ്ങൾ ചാര്ത്തിയും, ചന്ദ്രപ്രഭയേറിയ ചന്ദനം പുരട്ടിയും അവർ നിന്നു.
ഗഗനതലലതാദലോപവിഷ്ടഃ പ്രസൃതവനാവലിവാരിവാഹവേഷാഃ । ത്രിഭുവനവനിതാ ദദര്ശ ഹൃഷ്ടഃ കുസുമനിരന്തരമണ്ഡിതാ ദശാശാഃ
ആകാശത്തിലെ ഒരു വള്ളിയുടെ വീതിയുള്ള ഇലയിൽ ഇരുന്നു, ചുറ്റും കാട്ടുവള്ളികളുടെ നീരുറവുകളും കാറ്റും നിറഞ്ഞു, അവൻ സന്തോഷത്തോടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ സ്ത്രീകളെയും നോക്കി; ദിശകളൊക്കെയും പുഷ്പങ്ങളാൽ എപ്പോഴും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
തതഃ പ്രഭൃതി തത്രാസൌ പ്രസിദ്ധസ് താപസാശ്രമേ । കദമ്ബദാശൂര ഇതി ശൂരസ് തപസി ദാരുണേ
അതിനുശേഷം, ആ തപസ്വികളുടെ ആശ്രമത്തിൽ അവൻ കഠിനമായ തപസ്സിൽ സ്ഥിരനായി, കടമ്പദാശൂരൻ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനായി.
തസ്മിംല് ലതാദലേ സ്ഥിത്വാ വിലോക്യ കകുഭഃ ക്ഷണമ് । ദൃഢം പദ്മാസനം ബദ്ധ്വാ ദിഗ്ഭ്യഃ പ്രത്യാഹൃതാത്മനാ
അവിടെ, വള്ളിയുടെ ഇലയിൽ ഇരുന്ന്, ഒരു നിമിഷം ദിശകളെ നോക്കി, പിന്നെ ഉറപ്പോടെ പദ്മാസനം ഇരുന്നു, മനസ്സ് എല്ലാ ദിശകളിൽ നിന്നും പിൻവലിച്ചു.
അജ്ഞാതപരമാര്ഥേന ക്രിയാമാത്രേ ച തിഷ്ഠതാ । ഫലകാര്പണ്യയുക്തേന മനസാ സോ ഽകരോന് മഖമ്
പരമാർത്ഥം അറിയാതെയും, വെറും കർമ്മങ്ങൾ മാത്രം ചെയ്യുന്നതുമായ മനസ്സോടെ, ഫലങ്ങൾ സമർപ്പിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ, അവൻ ഒരു യാഗം നടത്തി.
നഭോഗതലതാപത്ത്രസംസ്ഥിതേന വനാന്തരേ । സര്വാസ് സ്വമനസാ തേന കൃതാ യജ്ഞക്രിയാഃ ക്രമാത്
ആകാശത്തിലെ ഒരു വള്ളിയുടെ ഇലയിലിരുത്തി, കാട്ടിനുള്ളിൽ താമസിച്ചുകൊണ്ട്, അവൻ മനസ്സിൽ മാത്രം എല്ലായാഗകർമ്മങ്ങളും ക്രമമായി നിർവഹിച്ചു.
തത്രാസൌ ദശ വര്ഷാണി മനസൈവായജത് സുരാന് । ഗവാശ്വനരമേധാദ്യൈര് യജ്ഞൈര് വിപുലദക്ഷിണൈഃ
അവിടെ, പത്ത് വർഷം അവൻ മനസ്സിൽ മാത്രം ദേവന്മാരെ പൂജിച്ചു; പശു, കുതിര, മനുഷ്യൻ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വലിയ ദാനങ്ങളുള്ള യാഗങ്ങൾ അവൻ ചെയ്തു.
കാലേനാമലതാം യാതേ വിതതേ തസ്യ ചേതസി । ബലാദ് അവതതാരാന്തര് ജ്ഞാനമ് ആത്മപ്രസാദജമ്
സമയത്തിനൊപ്പം അവന്റെ മനസ്സ് നിർമലമായപ്പോൾ, ആത്മാവിന്റെ കൃപയിൽ നിന്നുള്ള ജ്ഞാനം ബലമായി അവന്റെ ഉള്ളിലേക്ക് കടന്നു.
തതോ വിശീര്ണാവരണോ വിഗലദ്വാസനാമലഃ । അവസത് പല്ലവേ തസ്മിന് മുനിര് വിഗതകല്മഷഃ
അതിനുശേഷം, അവന്റെ മറവുകൾ എല്ലാം അകറ്റപ്പെട്ടു, മനസ്സിലെ പഴയ ചിന്തകളുടെ മലിനതയും ഒടുവിൽ ഇല്ലാതായി, പാപമുക്തനായ ആ മുനി ആ ഇലയിൽ തന്നെ താമസിച്ചു.
സ ദദര്ശൈകദാ തസ്യാം ലതായാമ് അഗ്രതസ് സ്ഥിതാമ് । വനദേവീം വിശാലാക്ഷീമ് ആലോലകുസുമാമ്ബരാമ്
ഒരു ദിവസം, അതേ വള്ളിയിൽ മുന്നിൽ തന്നെ, വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ള, പൂക്കൾ കൊണ്ടുള്ള വസ്ത്രം കാറ്റിൽ ആലയിക്കുന്ന ഒരു വനദേവിയെ അവൻ കണ്ടു.
കാമിനീകാന്തവദനാം മദഘൂര്ണിതലോചനാമ് । നീലോത്പലാമോദവതീമ് അതീവ സുമനോഹരാമ്
ആവളുടെ മുഖം പ്രണയിനിയുടെ മുഖംപോലെയും, കണ്ണുകൾ മദത്തിൽ കറങ്ങുന്നതുപോലെയും, നീലനീർമ്മലരുകളുടെ സുഗന്ധം പരക്കുന്നതുപോലെയും, അതീവ ആകർഷകവുമായിരുന്നു.
താമ് ഉവാചാനവദ്യാങ്ഗീം സ മുനിര് വിനതാനനാമ് । കോകിലഃ കുസുമാപൂരനതാം വനലതാമ് ഇവ
ശരീരത്തിൽ ഒരു ദോഷവും ഇല്ലാത്ത, തല താഴ്ത്തിയ അവളോട്, പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ വള്ളിയെ കാണുമ്പോൾ കുയിൽ സംസാരിക്കുന്നതുപോലെ, ആ മുനി അവളോട് പറഞ്ഞു.
കാ ത്വമ് ഉത്പലപത്ത്രാക്ഷി പരിവിക്ഷോഭിതസ്മരാ । വയസ്യാമ് ഇവ പുഷ്പാഢ്യാം ലതാം കിമ് അധിതിഷ്ഠസി
കമലനയനേ, പ്രേമം കൊണ്ടു മനസ്സ് ഉണർന്നിരിക്കുന്ന നീ ആരാണ്? പൂക്കൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന നീ, ഈ വള്ളിയിൽ കൂട്ടുകാരിയെപ്പോലെ എന്തിന് ഇരിക്കുന്നു?
ഇത്യ് ഉക്താ മൃഗശാവാക്ഷീ ഗൌരീ പീനപയോധരാ । മുനിമ് ആഹ മനോഹാരി മുഗ്ധാക്ഷരമ് ഇദം വചഃ
ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, മൃഗശാവാക്ഷിയായ, ഗൗരിയായ, പുഷ്ടമായ മുലകളുള്ള ആ സ്ത്രീ, ആ മുനിക്കു മനോഹരവും നിർമലവുമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
യാനി യാനി ദുരാപാനി വാഞ്ഛിതാനി മഹീതലേ । പ്രാപ്യന്തേ താനി താന്യ് ആശു മഹതാമ് ഏവ യാച്ഞയാ
ഭൂമിയിൽ അപൂർവമായതും പ്രിയപ്പെട്ടതുമായ എന്തും വലിയവരുടെ അപേക്ഷയാൽ എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കാം.
അഹമ് അസ്മിംല് ലതാകീര്ണേ ത്വത്കദമ്ബാഭ്യലങ്കൃതേ । ലതാലീലാലയാ ബ്രഹ്മന് വിപിനേ വനദേവതാ
ബ്രഹ്മനേ, ഈ വള്ളികൾ നിറഞ്ഞ കാടിൽ, നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, വള്ളികളുടെ കളിയിൽ വസിക്കുന്ന ഞാൻ ഈ കാട്ടിലെ ദേവതയാണ്.
ഹ്യശ് ചൈത്രസിതപക്ഷസ്യ ത്രയോദശ്യാം സ്മരോത്സവേ । ബഭൂവ വനദേവീനാം സമാജോ നന്ദനേ വനേ
ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം, സ്മാരോത്സവം നടക്കുമ്പോള്, നന്ദനവനത്തില് വനദേവതകള് ഒത്തുചേര്ന്നിരുന്നു.