കപോലതലസംലീനപാണിഃ പദ്മാസനസ്ഥിതഃ । ചിന്താപരവശസ് തൂഷ്ണീമ് അവ്യാപാരോ ബഭൂവ സഃ
അവൻ കയ്യെ കപോളത്തിൽ വച്ച്, പദ്മാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ആലോചനയിൽ മുഴുകി, നിശബ്ദനായി, ഒന്നും ചെയ്യാതെ ഇരുന്നു.
കൃശാങ്ഗശ് ചിന്തയാ യുക്തഃ ഖേദീ പരമദുര്മനാഃ । നോവാച കസ്യചിത് കിഞ്ചില് ലിപികര്മാര്പിതോപമഃ
ദേഹത്തിൽ ക്ഷീണം നിറഞ്ഞ്, ചിന്തയിൽ മുഴുകി, തളർന്ന മനസ്സോടെ, ആഴമായ ദുഃഖത്തിൽ, ആരോടും ഒരു വാക്കും പറയാതെ, ചിത്രത്തിൽ വരച്ചിരിക്കുന്ന ഒരാളുപോലെ അവൻ ഇരുന്നു.
ഖേദാത് പരിജനേനാസൌ പ്രാര്ഥ്യമാനഃ പുനഃ പുനഃ । ചകാരാഹ്നികമ് ആചാരം പരിമ്ലാനമുഖാമ്ബുജഃ
അവന്റെ അനുയായികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കരുതലോടെ അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, അവൻ ഉണർന്നില്ലാത്ത, ചുരുങ്ങിയ കമലപൂവുപോലെയുള്ള മുഖത്തോടെ, ദിവസേന ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
ഏവം മുനിവിശിഷ്ടം തം രാമം ഗുണഗണാകരമ് । ആലോക്യ ഭ്രാതരാവ് അസ്യ താമ് ഏവായയതുര് ദശാമ്
മഹർഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സകല ഗുണങ്ങളുടെയും ആകൃതിയായ രാമനെ അങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ കാണുമ്പോൾ, അവന്റെ ഇരുവൻ സഹോദരന്മാരും അതേ അവസ്ഥയിലായി.
തഥാ തേഷു തനൂജേഷു ഖേദവത്സു കൃശേഷു ച । സപത്നീകോ മഹീപാലശ് ചിന്താവിവശതാം യയൌ
അങ്ങനെ, മക്കൾ ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ, രാജാവും ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ആലോചനയുടെ പിടിയിൽ അകപ്പെട്ടു.
കാ തേ പുത്ര ഘനാ ചിന്തേത്യ് ഏവം രാമം പുനഃ പുനഃ । അപൃച്ഛത് സ്നിഗ്ധയാ വാചാ ന ചാകഥയദ് അസ്യ സഃ
'എന്താണ് ഈ വലിയ ചിന്ത, മകനേ?' എന്ന് രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നേഹപൂർവ്വം രാമനോടു ചോദിച്ചു. പക്ഷേ, രാമൻ അതിന് ഒരു ഉത്തരം പറഞ്ഞില്ല.
ന കിഞ്ചിത് താത മേ ദുഃഖമ് ഇത്യ് ഉക്ത്വാ പിതുര് അങ്കഗഃ । രാമോ രാജീവപത്രാക്ഷസ് തൂഷ്ണീമ് ഏവ സ്മ തിഷ്ഠതി
അപ്പാ, എനിക്ക് യാതൊരു ദുഃഖവും ഇല്ലെന്ന് പറഞ്ഞ്, താമരപ്പൂവിന്റെ ഇലപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള രാമൻ അച്ഛന്റെ മടിയിൽ ശാന്തമായി ഇരുന്നു.
തതോ ദശരഥോ രാജാ രാമഃ കിം ഖേദവാന് ഇതി । അപൃച്ഛത് സര്വകാര്യജ്ഞം വസിഷ്ഠം വദതാം വരമ്
അതിനുശേഷം ദശരഥമഹാരാജാവ്, രാമന് എന്ത് ദുഃഖമാണെന്ന് ആശ്ചര്യപ്പെട്ട്, എല്ലാകാര്യങ്ങളിലും പരിചയമുള്ളവനും വാക്കുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വസിഷ്ഠനെ ചോദിച്ചു.
അസ്ത്യ് അത്ര കാരണം ശ്രീമന് മാ രാജന് ദുഃഖമ് അസ്തു തേ । ഇത്യ് ഉക്തശ് ചിന്തയാ യുക്തോ വസിഷ്ഠമുനിനാ നൃപഃ
ശ്രീമാനേ, ഇതിന് ഒരു കാരണം ഉണ്ട്; രാജാവേ, ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല എന്നു വസിഷ്ഠമുനി പറഞ്ഞു. ഇത് കേട്ട രാജാവ് ആഴമായി ചിന്തിച്ചു.
കോപം വിഷാദകലനാം വിതതം ച ഹര്ഷം നാല്പേന കാരണവശേന വഹന്തി സന്തഃ । സര്ഗേണ സംഹതിജവേന വിനാ ജഗത്യാം ഭൂതാനി ഭൂപ ന മഹാന്തി വികാരയന്തി
രാജാവേ, ജ്ഞാനികൾ ചെറുതായ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടു ക്രോധം, വിഷാദം, അതിയായ സന്തോഷം എന്നിവക്ക് വഴങ്ങാറില്ല. ഈ ലോകത്ത് സൃഷ്ടിയുടെ ശക്തിയും സാഹചര്യങ്ങളുടെ പ്രഭാവവും കൂടാതെ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകാറില്ല.
ഇത്യ് ഉക്തേ മുനിനാഥേന സന്ദേഹവതി പാര്ഥിവേ । ഖേദവത്യ് ആസ്ഥിതേ മൌനം കഞ്ചിത് കാലം പ്രതീക്ഷിണി
മഹാമുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, സംശയത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ആയിരുന്ന രാജാവ് കുറേ നേരം മൗനത്തിൽ കാത്തുനിന്നു.
പരിഖിന്നാസു സര്വാസു രാജ്ഞീഷു നൃപസദ്മസു । സ്ഥിതാസു സാവധാനാസു രാമചേഷ്ടാസു സര്വതഃ
രാജധാനിയിലെ എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും വിഷമത്തിൽ ആകുകയും, എല്ലാവരും രാമന്റെ പെരുമാറ്റം ശ്രദ്ധയോടെ എല്ലായിടത്തും നിരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു.
ഏതസ്മിന്ന് ഏവ കാലേ തു വിശ്വാമിത്ര ഇതി ശ്രുതഃ । മഹര്ഷിര് ആഗമദ് ദ്രഷ്ടും തമ് അയോധ്യാം നരാധിപമ്
അത് തന്നെയായ സമയത്ത് പ്രശസ്തനായ വിഷ്വാമിത്രമഹർഷി അയോധ്യയുടെ രാജാവിനെ കാണാനായി എത്തി.
തസ്യ യജ്ഞോ ഽഥ രക്ഷോഭിസ് തദാ വിലുലുപേ കില । മായാവീര്യബലോന്മത്തൈര് ധര്മകാമസ്യ ധീമതഃ
അന്നേരം, ധർമ്മത്തിലും ജ്ഞാനത്തിലും സ്ഥിരനായ ആ മഹർഷിയുടെ യജ്ഞം മായാവീ, ശക്തിയാൽ മദിച്ച അസുരന്മാർ നശിപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
രക്ഷാര്ഥം തസ്യ യജ്ഞസ്യ ദ്രഷ്ടുമ് ഐച്ഛത് സ പാര്ഥിവമ് । ന ഹി ശക്തോ ഹ്യ് അവിഘ്നേന തമ് ആപ്തും സ മുനിഃ ക്രതുമ്
ആ യജ്ഞത്തിന് സംരക്ഷണം ലഭിക്കാനായി മഹർഷി രാജാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; കാരണം, തടസ്സമില്ലാതെ ആ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിയില്ലായിരുന്നു.
തതസ് തേഷാം വിനാശാര്ഥമ് ഉദ്യതസ് തപസാം നിധിഃ । വിശ്വാമിത്രോ മഹാതേജാ അയോധ്യാമ് അഭ്യയാത് പുരീമ്
അവരെ നശിപ്പിക്കാനായി തപസ്സിന്റെ സമ്പത്തായ മഹാതേജസ്സുള്ള വിഷ്വാമിത്രൻ അയോധ്യ നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
സ രാജ്ഞോ ദര്ശനാകാങ്ക്ഷീ ദ്വാരാധ്യക്ഷാന് ഉവാച ഹ । ശീഘ്രമ് ആഖ്യാത മാം പ്രാപ്തം കൌശികം ഗാധിനസ് സുതമ്
രാജാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഗദ്യപാലകരോട് വിഷ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഗാധിയുടെ മകനായ കൗശികൻ എത്തിയതായി ഉടൻ അറിയിക്കൂ.'
തസ്യ തദ് വചനം ശ്രുത്വാ ദ്വാസ്സ്ഥാ രാജഗൃഹം യയുഃ । സമ്ഭ്രാന്തമനസസ് സര്വേ തേന വാക്യേന ചോദിതാഃ
അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഗദ്യപാലകർ ആ ആജ്ഞയാൽ മനസ്സിൽ ആശങ്കയോടെ രാജധാനിയിലേക്ക് ഓടി.
തേ ഗത്വാ രാജഭവനം വിശ്വാമിത്രമ് ഋഷിം തതഃ । പ്രാപ്തമ് ആവേദയാമ് ആസുഃ പ്രതീഹാരപതിം തദാ
അവരാണ് രാജധാനിയിലെത്തിയ ശേഷം, വിശ്വാമിത്രമഹർഷി എത്തിയതായി അന്നത്തെ പ്രധാന വാതിൽപാലകനോട് അറിയിച്ചു.
അഥാസ്ഥാനഗതം ഭൂപം രാജമണ്ഡലമാലിതമ് । സമുപേത്യ ത്വരായുക്തോ യാഷ്ടീകോ ഽസൌ വ്യജിജ്ഞപത്
അതിനുശേഷം, രാജസഭയിൽ ഇരുന്ന് രാജാവിനെയും രാജവൃത്തങ്ങളെയും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്ന രാജാവിനടുത്തേക്ക് വാതിൽപാലകൻ വേഗത്തിൽ ചെന്നു വിവരം അറിയിച്ചു.
ദേവ ദ്വാരി മഹാതേജാ ബാലഭാസ്കരഭാസ്വരഃ । ജ്വാലാരുണജടാജൂടഃ പുമാഞ് ശ്രീമാന് അവസ്ഥിതഃ
പ്രഭുവേ, വാതിലിന് പുറത്ത് ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള, ജ്വാലപോലെ ചുവന്ന ജടാമുടിയുള്ള മഹാശക്തിയുള്ള ഒരു മഹാത്മാവ് നില്ക്കുന്നു.
സചാമരപതാകാഢ്യം സാശ്വേഭപുരുഷായുധമ് । കൃതവാംസ് തം പ്രദേശം യസ് തേജോഭിഃ കീര്ണകാഞ്ചനമ്
അവൻ ചാമരങ്ങളും പതാകകളും കുതിരകളും ആനകളും ആളുകളും ആയുധങ്ങളുംകൊണ്ട് ആ സ്ഥലം അലങ്കരിച്ച്, തന്റെ തേജസ്സാൽ പൊന്നുപോലെ പ്രകാശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
വക്ത്യ് അസ്മാന് ആശു യാഷ്ടീകാ നിവേദയത രാജനി । വിശ്വാമിത്രോ മുനിഃ പ്രാപ്ത ഇത്യ് അനുദ്ധതയാ ഗിരാ
നീ വേഗത്തിൽ പോയി വിനയപൂർവ്വം രാജാവിനോട് വിശ്വാമിത്രമുനി എത്തിയതായി അറിയിക്കണം.
ഇതി യാഷ്ടീകവചനമ് ആകര്ണ്യ നൃപസത്തമഃ । സ സമന്ത്രീ സസാമന്തഃ പ്രോത്തസ്ഥേ ഹേമവിഷ്ടരാത്
ഇങ്ങനെ വാതിൽപാലകൻ പറഞ്ഞത് കേട്ട രാജാവും മന്ത്രിമാരും സാമന്തന്മാരും പൊൻസിംഹാസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.
പദാതിര് ഏവ മഹതാം രാജ്ഞാം വൃന്ദേന പാലിതഃ । വസിഷ്ഠവാമദേവാഭ്യാം സഹ സാമന്തസംസ്തുതഃ
അവൻ വലിയ രാജാക്കന്മാരുടെ കൂട്ടത്തോടെ, പദാതികളായി, വസിഷ്ഠനും വാമദേവനും കൂടെ, സാമന്തന്മാർ പ്രശംസിച്ചു കൊണ്ട് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ജഗാമ തത്ര യത്രാസൌ വിശ്വാമിത്രോ മഹാമുനിഃ । ദദര്ശ മുനിശാര്ദൂലം ദ്വാരഭൂമാവ് അധിഷ്ഠിതമ്
അവൻ മഹർഷിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി, അപ്പോൾ മഹർഷിമാരിൽ സിംഹംപോലെയുള്ള ആ മഹാൻ ദ്വാരത്തിങ്കൽ നില്ക്കുന്നത് കണ്ടു.
കേനാപി കാരണേനോര്വീതലമ് അര്കമ് ഇവാഗതമ് । ബ്രാഹ്മേണ തേജസാക്രാന്തം ക്ഷാത്രേണ ച മഹൌജസാ
ഏതോ കാരണവശാൽ, സൂര്യനുപോലെ ഭൂമിയിൽ എത്തിയ, ബ്രാഹ്മണശക്തിയും ക്ഷത്രശക്തിയും നിറഞ്ഞ മഹത്വം അവനിൽ തെളിഞ്ഞു.
ജരാജരഢയാ നിത്യം തപഃപ്രസരരൂക്ഷയാ । ജടാവല്ല്യാ വൃതസ്കന്ധം സസന്ധ്യാഭ്രമ് ഇവാചലമ്
കാലത്തിന്റെ ബാധയാൽ വൃദ്ധനായ, തപസ്സിന്റെ കഠിനതയിൽ കരിഞ്ഞ, ചുരുളുകളായി ചുറ്റിയ ജടകളാൽ ഭുജങ്ങൾ മൂടപ്പെട്ട, സന്ധ്യാമേഘങ്ങൾ ചുറ്റിയ മലപോലെയാണ് അവന്റെ രൂപം.
ഉപശാന്തം ച കാന്തം ച ദീപ്തമ് അപ്രതിഘം തഥാ । നിഭൃതം ചോര്ജിതാകാരം ദധാനം ഭാസ്വരം വപുഃ
അവൻ സമാധാനവും സൗന്ദര്യവും നിറഞ്ഞവൻ, പ്രകാശവും തടസ്സമില്ലാത്ത തേജസ്സും, ശാന്തതയും മഹത്വവും ചേർന്ന, ദീപ്തമായ ശരീരമുള്ളവൻ.
പേശലേനാതിഭീമേന പ്രസന്നേനാകുലേന ച । ഗമ്ഭീരേണാതിപൂര്ണേന തേജസാ രഞ്ജിതപ്രജമ്
സൗമ്യമായതും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും, സന്തോഷവും ശക്തിയും ഒരുമിച്ചുള്ള, ആഴമുള്ളതും നിറഞ്ഞതും ആയ തേജസ്സാൽ ജനങ്ങളെ ആകർഷിച്ചവൻ.