ദൃഷ്ട്വാത്മാനമ് അസത് ത്യക്ത്വാ സത്യാമ് ആസാദ്യ സംവിദമ് । കാലേന പദമ് ആഗത്യ ജായന്തേ നേഹ തേ പുനഃ
സ്വന്തം ആത്മാവിനെ കണ്ടു, അസത്യത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച്, സത്യം കണ്ടെത്തിയാൽ, സമയത്തിനുശേഷം അവർ പരമാവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നു; പിന്നെ ഇവിടെയൊരിക്കലും ജനിക്കേണ്ടതില്ല.
ഭുക്ത്വാ ജന്മസഹസ്രാണി ജ്ഞാനേന തപസാഥ വാ । പരമേഷ്ഠിപദം പ്രാപ്യ കേചിദ് യാന്തി പരം പദമ്
ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങൾ അനുഭവിച്ചശേഷം, അറിവിലൂടെയോ കഠിനമായ തപസ്സിലൂടെയോ ചിലർ പരമേശ്വരന്റെ ഉന്നത സ്ഥിതിയിൽ എത്തി, അതിനുശേഷം പരമാവധി ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
കേചിച് ഛക്രത്വമ് അപ്യ് ഉച്ചൈഃ പ്രാപ്യ തുച്ഛതയാ ധിയഃ । പുനസ് തിര്യക്ത്വമ് ആയാന്തി തിര്യക്ത്വാന് നരതാമ് അപി
ചിലർ, ഇന്ദ്രന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്ഥാനത്തേക്കു പോലും എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, അതിന് വലിയ വിലയില്ലെന്നു കരുതി വീണ്ടും മൃഗജന്മത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു; അതിൽനിന്ന് മനുഷ്യജന്മത്തിലേക്കും വരുന്നു.
കേചിന് മഹാധിയസ് സന്ത ഉത്പദ്യ ബ്രഹ്മണഃ പദാത് । തദൈവ ജന്മനൈകേന തത്രൈവ പ്രവിശന്ത്യ് അലമ്
ചിലർ വലിയ ബുദ്ധിശക്തിയുള്ളവരായി, ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥിതിയിൽ ജനിച്ച്, ആ ജന്മത്തിൽ തന്നെ അതിൽ പൂർണ്ണമായി ലയിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാണ്ഡേഷ്വ് ഇതരേഷ്വ് അന്യേ തേനൈതേ ജീവരാശയഃ । പ്രയാന്തി പദ്മോദ്ഭവതാമ് അന്യേ ച ഹരതാമ് അപി
മറ്റുള്ളവർ മറ്റു ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളിൽ, ചിലർ താമരയിൽ ജനിച്ചവരായി, ചിലർ ഹരിയുടെ സ്ഥിതിയിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു; ഇങ്ങനെ ഈ ജീവികൾ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ വഴിയിൽ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
അന്യേ പ്രയാന്തി തിര്യക്ത്വമ് അന്യേ ച സുരതാമ് അപി । അന്യേ ഽപി നാഗതാം രാമ യഥൈവേഹ തഥൈവ ഹി
ചിലര് മൃഗരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു, ചിലര് ദേവതകളുടെ നിലയിലേക്കും പോകുന്നു. മറ്റുചിലര്ക്ക് യാതൊരു നിലയും ലഭിക്കാറില്ല, രാമാ, ഇവിടെ എങ്ങനെയോ അതുപോലെ തന്നെ അവിടെയും.
യഥേദം ഹി ജഗത് സ്ഫാരം തഥാന്യാനി ജഗന്തി ഹി । വിദ്യന്തേ സമതീതാനി ഭവിഷ്യന്തി ച ഭൂരിശഃ
ഈ ലോകം എത്ര വിശാലമാണോ, അതുപോലെ അനേകം ലോകങ്ങള് ഉണ്ട്; പലതും കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്, അനേകം പുതിയതും ഉണ്ടാകാനുണ്ട്.
അന്യേനാന്യേന ചിത്രേണ ക്രമേണാന്യേന ഹേതുനാ । വിചിത്രാസ് സൃഷ്ടയസ് തേഷാമ് ആപതന്തി പതന്തി ച
വിവിധ കാരണങ്ങളാല് പലവിധങ്ങളിലായി, അവര്ക്കു വേണ്ടി അന്യാന്യമായ അത്ഭുതജനകമായ സൃഷ്ടികള് ഉണ്ടാകുകയും അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
കാശ്ചിദ് ഗന്ധര്വതാം യാന്തി കാശ്ചിദ് ഗച്ഛന്തി യക്ഷതാമ് । കാശ്ചിത് പ്രയാന്തി സുരതാം കാശ്ചിദ് ആയാന്തി ദൈത്യതാമ്
ചിലര് ഗന്ധര്വരായി ജനിക്കുന്നു, ചിലര് യക്ഷരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു, ചിലര് ദേവസ്ത്രീകളുടെ നിലയിലേക്കും ചിലര് ദാനവരൂപത്തിലേക്കും എത്തുന്നു.
യേനൈവ വ്യവഹാരേണ ബ്രഹ്മാണ്ഡേ ഽസ്മിഞ് ജനാസ് സ്ഥിതാഃ । തേനൈവാന്യേഷു തിഷ്ഠന്തി സന്നിവേശാവിലക്ഷണാഃ
ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ മനുഷ്യർ എങ്ങനെയാണോ ജീവിക്കുന്നത്, അതേ രീതിയിലാണ് മറ്റു ലോകങ്ങളിലുമുള്ളവർ ജീവിക്കുന്നത്, ഭേദം വെറും ക്രമീകരണങ്ങളിൽ മാത്രം.
സ്വസ്വഭാവവശാവേശാദ് അന്യോഽന്യപരിഘട്ടനൈഃ । സൃഷ്ടയഃ പരിവര്തന്തേ തരങ്ഗിണ്യാ ഇവോര്മയഃ
ഓരോരുത്തരുടെയും സ്വഭാവം കൊണ്ടും പരസ്പര ഇടപെടലുകൾ കൊണ്ടും സൃഷ്ടികൾ നദിയിലെ തിരകളെപ്പോലെ മാറി മാറി വരുന്നു.
ആവിര്ഭാവതിരോഭാവൈര് ഉന്മജ്ജനനിമജ്ജനൈഃ । സൃഷ്ടയഃ പരിവര്തന്തേ തരങ്ഗിണ്യാ ഇവോര്മയഃ
ഉദയം, അസ്തം, ഉയിർപ്പ്, മുങ്ങൽ എന്നിവയിലൂടെ സൃഷ്ടികൾ നദിയിലെ തിരകളെപ്പോലെ മാറി മാറി വരുന്നു.
നിര്യാന്ത്യ് അവിരതം തസ്മാത് പരസ്മാജ് ജീവരാശയഃ । അനിര്ദേശ്യാത് സ്വസംവേദ്യാത് തത്രൈവാശു സ്ഫുരന്തി ച
വ്യക്തമാക്കാൻ കഴിയാത്ത, സ്വയം അനുഭവപ്പെടുന്ന ആ ഉറവിടത്തിൽ നിന്നാണ് ജീവജാലങ്ങൾ തുടർച്ചയായി പുറത്ത് വരുന്നത്, അവിടെത്തന്നെ ഉടൻ പ്രകാശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ദീപാദ് ഇവാലോകദൃശസ് സൂര്യാദ് ഇവ മരീചയഃ । കണാസ് തപ്തായസ ഇവ സ്ഫുലിങ്ഗാ ഇവ പാവകാത്
ദീപത്തിൽ നിന്ന് പ്രകാശം ഉയരുന്നതുപോലെയും, സൂര്യനിൽ നിന്ന് കിരണങ്ങൾ പടർന്നുപോകുന്നതുപോലെയും, ചൂടേറ്റ ഇരുമ്പിൽ നിന്ന് പൊടി കണങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നതുപോലെയും, അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ചിന്നിത്തുള്ളുന്ന ചിങ്ങങ്ങൾപോലെയും—
കാലാദ് ഇവര്തവശ് ചിത്രാ ആമോദാഃ കുസുമാദ് ഇവ । ശീകരാ ഇവ പാതാമ്ബുപൂരാദ് അബ്ധേര് ഇവോര്മയഃ
കാലത്തിൽ നിന്ന് ঋതുക്കൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെയും, പൂവിൽ നിന്ന് സുഗന്ധം പരക്കുന്നതുപോലെയും, വീണൊഴുകുന്ന വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് തുള്ളികൾ തുള്ളിപ്പടരുന്നതുപോലെയും, സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് തിരകൾ ഉയരുന്നതുപോലെയും—
ഉത്പത്യോത്പത്യ കാലേന ത്യക്ത്വാ ദേഹപരമ്പരാഃ । സ്വക ഏവ പദേ യാന്തി വിലയം ജീവരാശയഃ
ഇങ്ങനെ, വീണ്ടും വീണ്ടും, കാലക്രമത്തിൽ ജീവികളുടെ പ്രവാഹങ്ങൾ ശരീരങ്ങളുടെ പരമ്പര ഉപേക്ഷിച്ച്, തങ്ങളുടെ സ്വസ്ഥിതിയിലേക്ക് ലയിച്ചുപോകുന്നു.
അവിരലമ് ഇയമ് ആതതാ സ്ഥിതോച്ചൈര് ഭവതി വിനശ്യതി വര്ധതേ മുധൈവ । ത്രിഭുവനരചനാവിമോഹമായാ പരമപദേ ലഹരീവ വാരിരാശൌ
ഇങ്ങനെയാണ് ഈ സൃഷ്ടി, തടസ്സമില്ലാതെ വ്യാപിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു, ഉയരുന്നു, നശിക്കുന്നു, വളരുന്നു — എല്ലാം വ്യർത്ഥമായിത്തന്നെ. സമുദ്രത്തിലെ തിരപോലെ, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിയിലെ മോഹമയമായ മായയാണ്, പരമാവസ്ഥയിൽ.
ക്രമേണാനേന യേനാപ്താ ജീവേന സ്ഥിതിര് ആത്മനഃ । സ കഥം ഭഗവന് ദേഹം സമാദത്തേ ഽസ്ഥിപഞ്ജരമ്
ഭഗവനേ, ഈ വഴി ജീവൻ ആത്മാവിൽ സ്ഥിരത നേടുമ്പോൾ, എങ്ങനെ അസ്ഥികളാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ ശരീരം സ്വീകരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
പൂര്വമ് ഏവ മയാ പ്രോക്തം രാമ കിം നാവബുധ്യസേ । പൂര്വാപരവിചാരാര്ഹാ ശേമുഷീ ക്വ ഗതാ തവ
രാമാ, ഞാൻ ഇതു മുമ്പേ തന്നെ വിശദീകരിച്ചിരുന്നു, നീ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ലേ? മുൻപും ശേഷവും പരിശോധിക്കാൻ ഉചിതമായ നിന്റെ വിവേകം എവിടെയായി പോയി?
യദ് ഇദം ഹി ശരീരാദി ജഗത് സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ആഭാസമാത്രമ് ഏവൈതദ് അസത് സ്വപ്ന ഇവോത്ഥിതമ്
ഈ ശരീരവും, ജഡവും ചലനവുമുള്ള ഈ ലോകവും എല്ലാം വെറും ഭ്രമം മാത്രമാണ്; സ്വപ്നത്തിൽ ഉദിക്കുന്നതുപോലെ, യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
ദീര്ഘസ്വപ്നോ ഹ്യ് അയം രാമ മിഥ്യൈവാനഘ ദൃശ്യതേ । ദ്വിചന്ദ്രവിഭ്രമാകാരോ ഭ്രമാര്തഭ്രാന്തശൈലവത്
രാമാ, ഈ ലോകം ദീർഘമായ ഒരു സ്വപ്നം പോലെയാണ്, അപ്രത്യക്ഷമായും ഭ്രമയോടെയും കാണപ്പെടുന്നത്. രണ്ടുചന്ദ്രന്മാർ കാണുന്ന ഭ്രമം പോലെയും, മനസ്സിൽ ആശയക്കുഴപ്പം ഉള്ളവൻ കുന്ന് വളഞ്ഞ് കാണുന്നതുപോലെയും.
പ്രശാന്താജ്ഞാനനിദ്രസ് സന് നൂനം ഗലിതഭാവനഃ । പ്രബുദ്ധചേതാസ് സംസാരസ്വപ്നം പശ്യന് ന പശ്യതി
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറക്കം പൂര്ണമായി ശമിച്ചപ്പോള് എല്ലാ ഭാവനകളും വിട്ടുപോകുമ്പോള്, ഉണര്ന്ന മനസ്സുള്ളവന് ഈ ലോകജീവിതം ഒരു സ്വപ്നംപോലെ കാണാം, പക്ഷേ അതിനെ യാഥാര്ത്ഥ്യമായി കാണുന്നില്ല.
സ്വഭാവകല്പിതോ രാമ ജീവാനാം സര്വദൈവ ഹി । ആമോക്ഷപദസമ്പ്രാപ്തി സംസാരോ ഽസ്ത്യ് ആത്മനോ ഽന്തരേ
സ്വഭാവം കൊണ്ടുതന്നെ, രാമാ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉള്ളിലായി ഈ ജനനമരണചക്രം എല്ലായ്പ്പോഴും നിലനില്ക്കുന്നു, മോക്ഷാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നതുവരെ.
സ്വഭാവകല്പിതോ നിത്യം സര്വസ്യാസ്ത്യ് ആത്മനോ ഽന്തരേ । ജീവസ്യ തരലഃ കായ ആവര്തഃ പയസോ യഥാ
സ്വഭാവം കൊണ്ടുണ്ടാകുന്നതെല്ലാം എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാവരുടെയും ഉള്ളിലുണ്ട്; ജീവിയുടെ ശരീരം വെള്ളത്തില് ഒരു ചുഴലിപോലെ ക്ഷണികമാണ്.
ബീജേ യഥാങ്കുരസ് സ്ഫാരഃ പല്ലവശ് ചാങ്കുരേ യഥാ । പല്ലവേ ച യഥാ പുഷ്പം പുഷ്പകോശേ ഫലം യഥാ
ഒരു വിത്തില്നിന്ന് മുള വരുന്നതുപോലെയും, മുളയില്നിന്ന് ഇലയും, ഇലയില്നിന്ന് പൂവും, പൂവിന്റെ മുളയില്നിന്ന് ഫലവും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെയും.
യതശ് ച കല്പനാരൂപോ ദേഹോ ഽസ്തി മനസോ ഽന്തരേ । ബഹീരൂപതയാ രാമ തതോ ഽസ്ത്യ് ഏവേഹ സ സ്ഫുടഃ
രാമാ, ഈ ശരീരം മനസ്സിന്റെ ഭാവനയാൽ ഉള്ളതാണല്ലോ. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, അതു മനസ്സിനകത്ത് ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ പുറത്തും വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
യ ഏവ പ്രതിഭാസോ ഽസ്യ മനസഃ കില ജായതേ । സ ഏവാശു ഭവത്യ് ഏതന് മൃത്പിണ്ഡോ ഘടകോ യഥാ
മനസ്സിൽ ഏതൊരു രൂപവും ഉദിച്ചാൽ, അതേ രൂപം വളരെ വേഗം പുറത്തും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു — മണ്ണ് ഒരു കുപ്പിയായി മാറുന്നതുപോലെ.
പ്രതിഭാസത ഏവേദം മനസ്സങ്കല്പമാത്രകമ് । ജഗദ് രാഘവ നോ സത്യം മൃഗതൃഷ്ണാജലം യഥാ
രാഘവാ, ഈ ലോകം മനസ്സിന്റെ ചിന്തകളുടെ പ്രതിഫലനമാത്രമാണ്; അതു യാഥാർത്ഥ്യമല്ല, മൃഗതൃഷ്ണയിൽ കാണുന്ന വെള്ളംപോലെയാണ്.
പ്രതിഭാസേന ചൈതേന ദേഹോ ഽയം ദൃശ്യതേ പുരഃ । ഭീതിഭ്രാന്തേന ബാലേന വേതാലോ ഽഗ്രഗതോ യഥാ
ഈ പ്രത്യക്ഷത കൊണ്ടാണ് ഈ ശരീരം മുന്നിൽ കാണപ്പെടുന്നത്; ഭയത്താൽ ഭ്രമിച്ച കുട്ടി മുന്നിൽ ഒരു ഭൂതം കാണുന്നതുപോലെ.
ആദിസര്ഗേ പുരാ കായപ്രതിഭാസോ ഽസ്യ ചേതസഃ । യസ് സ ഏവ വിഭുര് ബ്രഹ്മാ പദ്മകോശഗൃഹേ സ്ഥിതഃ
ആദികാലത്തിലെ സൃഷ്ടിയിൽ, ആദ്യം ശരീരത്തിന്റെ രൂപം അവന്റെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ചു. ആ ഒരാളാണ് സർവ്വവ്യാപിയായ ബ്രഹ്മാവ്, ഇപ്പൊഴും താമരപ്പൂവിന്റെ ഉള്ളിലായി നിലകൊള്ളുന്നത്.