അദൃശ്യമ് അപി ശൈലേന്ദ്രസമഭാരഭരാവഹമ് । ജരാമരണശാഖാഢ്യം സംസാരവിഷദുര്ദ്രുമമ്
കാണാനാവാത്തതെങ്കിലും വലിയ പർവതത്തിന്റെ ഭാരമോലം ചുമക്കുന്നതും, വൃദ്ധാവസ്ഥയും മരണവും ശാഖകളായി വിരിഞ്ഞതും, ഭയങ്കരമായ വിഷമുള്ള ഈ സാംസാരിക വൃക്ഷമാണ്.
ഇമം സംസാരമ് അഖിലമ് ആശാപാശവിധായകമ് । ദധദ് അന്തഃ ഫലൈര് ഹീനം വടധാനാ വടം യഥാ
ഈ മുഴുവൻ ലോകജീവിതം, പ്രതീക്ഷയുടെ കെട്ടുകളാൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു, ഉള്ളിൽ ഫലമില്ലാത്തതും, ഒരു വറ്റിയ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ വിത്തുപോലെയാണ്.
ചിന്താനലശിഖാദഗ്ധം കോപാജഗരചര്വിതമ് । കാമാബ്ധികല്ലോലഹതം വിസ്മൃതാത്മപിതാമഹമ്
ചിന്തയുടെ തീക്കനലിൽ കത്തിപ്പോയതും, കോപം എന്ന പാമ്പ് ചവച്ചതും, ആഗ്രഹത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ തിരകളാൽ അടിച്ചുതകർന്നതും, സ്വന്തം മൂലവും ഉത്ഭവവും മറന്നതുമാണ്.
മൃഗം യൂഥാദ് ഇവ ഭ്രഷ്ടം ശോകോപഹതചേതനമ് । പതങ്ഗകമ് ഇവോജ്ജ്വാലേ ദഗ്ധം വിഷയപാവകേ
കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട മാൻപോലെ, ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സ് തളർന്നതും, കത്തുന്ന അഗ്നിയിൽ ചിതലായ ചിറകൻപോലെ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളുടെ തീയിൽ കത്തിപ്പോകുന്നവനാണ്.
ഛിന്നമൂലമ് ഇവാമ്ഭോജം പരമാം മ്ലാനിമ് ആഗതമ് । ഛിന്നാശമ് ആത്മനസ് സ്ഥാനാദ് വിദേശാസങ്ഗദുസ്സ്ഥിതമ്
വേരുമുറിഞ്ഞ താമരപൂവുപോലെ, പൂർണ്ണമായും വാടിപ്പോയതും, പ്രതീക്ഷ നഷ്ടപ്പെട്ടും, സ്വന്തം സ്ഥലം വിട്ട് അന്യദേശത്തിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്നവനാണ്.
വിഷയാഹിഷു മധ്യസ്ഥം മിത്രരൂപേഷു ശത്രുഷു । ദശാഖദാസ്വ് അനന്താസു ലുഠിതം സങ്കടാസ്വ് അതി
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ മധ്യസ്ഥനായി, സുഹൃത്തുക്കളായോ ശത്രുക്കളായോ തോന്നുന്നവരുടെ ഇടയിൽ, അനന്തമായ അവസ്ഥകളിൽ ഇട്ടുമാറ്റപ്പെടുകയും, വലിയ കഷ്ടതകളിൽ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
ദുഃഖേ നിപതിതം ഘോരേ വിഹഗം വാഗുരേ യഥാ । ആബദ്ധാസ്ഥം ജഗജ്ജാലേ ശൂന്യേ ഗന്ധര്വപത്തനേ
ഭയങ്കരമായ ദുഃഖത്തിൽ വീണുപോയ പക്ഷിയെപ്പോലെ, ലോകത്തിന്റെ വലയിൽ കുടുങ്ങി, ഗന്ധർവനഗരത്തിലെ ശൂന്യതയിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഉഹ്യമാനമ് അനര്ഥാബ്ധൌ മനോ വിഷയവിദ്രുതമ് । ഉദ്ധരാമരസങ്കാശ മാതങ്ഗമ് ഇവ കര്ദമാത്
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾക്കു കീഴടങ്ങിയ മനസ്സ് അനർത്ഥങ്ങളുടെ സമുദ്രത്തിൽ ഒഴുകിപ്പോകുന്നു. അമൃതശക്തിയാൽ ആനയെ ചതിയിൽ നിന്ന് ഉയർത്തുന്നതുപോലെ, രാമാ, അതിനെ ഉയർത്തണം.
ബലീവര്ദവദ് ആമഗ്നം മനോ മനനപല്വലേ । ആലൂനശീര്ണാവയവം ബലാദ് രാമ സമുദ്ധര
ആലോചനകളുടെ ചതിയിൽ കാളയെപ്പോലെ മുങ്ങിപ്പോയ മനസ്സ്, അവയവങ്ങൾ മുറിഞ്ഞു ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമാ, അതിനെ ശക്തിയായി ഉയർത്തണം.
ശുഭാശുഭപ്രസരപരാഹതാകൃതൌ ജ്വലജ്ജരാമരണവിഷാദമൂര്ഛിതേ । ദയേഹ ന സ്വമനസി യസ്യ ജായതേ നരാകൃതിസ് സ ജഗതി രാമ രാക്ഷസഃ
ശുഭവും അശുഭവും അനുഭവിച്ച്, വയസ്സിന്റെ തീയിൽ ചുട്ടു, മരണവും ദുഃഖവും കൊണ്ട് ബുദ്ധിമുട്ടിയിട്ടും, മനസ്സിൽ കരുണയില്ലാത്തവൻ, രാമ, ഈ ലോകത്ത് മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു അസുരനാണ്.
ഏവം ജീവാശ് ചിതോ ഭാവാദ് ഭവഭാവനയാ ഹതാഃ । ബ്രഹ്മണോ ഽകലിതാകാരാല് ലക്ഷശോ ഽപി ച കോടിശഃ
ഇങ്ങനെ, മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള ലോകചിന്തകളാൽ നശിച്ച ജീവികൾ, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം അറിയാതെ, ലക്ഷക്കണക്കിന്, കോടിക്കണക്കിന് എണ്ണാനാവാത്തത്രയാളുകളാണ്.
സങ്ഖ്യാതീതാഃ പുരാ ജാതാ ജായന്തേ ഽദ്യാപി ചാഭിതഃ । ഉത്പതിഷ്യന്തി ചൈവാന്യേ കണൌഘാ ഇവ നിര്ഝരാത്
അവരിൽ അനേകം പണ്ടേ ജനിച്ചു, ഇന്നും എല്ലായിടത്തും ജനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, ഇനിയും മറ്റുള്ളവർ ജനിക്കും, ഒരു വെള്ളച്ചാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പൊങ്ങുന്ന പൊടിപടലങ്ങൾപോലെ.
സ്വവാസനാവശാവേശാദ് ആശാവിവശതാം ഗതാഃ । ദശാസ്വ് അതിവിചിത്രാസു സ്വയം നിഗഡിതാശയാഃ
സ്വന്തം വാസനകളുടെ ബലത്തിൽ, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ അടിമകളായി, അത്യന്തം വൈവിധ്യമാർന്ന അവസ്ഥകളിൽ, സ്വന്തം ചിന്തകളാൽ തന്നെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവരായി അവർ മാറുന്നു.
അനാരതം പ്രതിദിശം പ്രതിദേശം ജലേ സ്ഥലേ । ജായന്തേ ച മ്രിയന്തേ ച ബുദ്ബുദാ ഇവ വാരിണി
എല്ലാ ദിക്കുകളിലും, വെള്ളത്തിലും കരയിലും, ജീവികൾ തുടർച്ചയായി ജനിച്ചും മരിച്ചും കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. വെള്ളത്തിൽ ബുധ്ബുദങ്ങൾ ഉയർന്ന് പൊട്ടുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇവരുടെ ജനനവും മരണവും.
കേചിത് പ്രഥമജന്മാനഃ കേചിജ് ജന്മവശാതിഗാഃ । കേചിച് ചാസങ്ഖ്യജന്മാനഃ കേചിജ് ജന്മശതാന്തരാഃ
ചിലർക്കിത് ആദ്യ ജന്മമാണ്, ചിലർ ജന്മചക്രം കടന്ന് മുന്നേറിക്കഴിഞ്ഞവരാണ്, ചിലർക്ക് അനവധി ജന്മങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്, ചിലർക്ക് നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം മാത്രമാണ് വേർപാട് സംഭവിക്കുന്നത്.
ഭവിഷ്യജ്ജാതയഃ കേചിത് കേചിദ് ഭൂതമഹാഭവാഃ । വര്തമാനഭവാഃ കേചിത് കേചിച് ചാഭവതാം ഗതാഃ
ചിലർ ഇനിയും ജനിക്കാനുണ്ട്, ചിലർ കഴിഞ്ഞ കാലത്തിലെ മഹാന്മാരാണ്, ചിലർ ഇപ്പോൾ ജീവിക്കുന്നു, ചിലർ ഇതിനകം ഇല്ലാതായിരിക്കുന്നു.
കേചിത് കല്പസഹസ്രാണി ജായമാനാഃ പുനഃ പുനഃ । ഏകാമ് ഏവാശ്രിതാ യോനിം കേചിദ് യോന്യന്തരം ശ്രിതാഃ
ചിലർ ആയിരക്കണക്കിന് കാലഘട്ടങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് ഒരേ ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കുന്നു, ചിലർ പല ഗർഭങ്ങളിലും ജനനം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
കേചിന് മഹാദുഃഖഹതാഃ കേചിദ് അല്പവയസ്സ്ഥിതാഃ । കേചിദ് അത്യന്തമ് ഉദിതാഃ കേചിദ് അര്കാ ഇവോദിതാഃ
ചിലര് വലിയ ദു:ഖത്തില് ആകുന്നു, ചിലര് ബാല്യത്തില് തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു, ചിലര് വളരെ ഉയരത്തില് എത്തുന്നു, ചിലര് സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
കേചിത് കിന്നരഗന്ധര്വവിദ്യാധരമഹോരഗാഃ । കേചിദ് അര്കേന്ദ്രവരുണത്ര്യക്ഷാധോഽക്ഷജപദ്മജാഃ
ചിലര് കിന്നരന്മാര്, ഗന്ധര്വന്മാര്, വിദ്യാധരന്മാര്, മഹാസര്പ്പങ്ങള് എന്നിവരാണ്; ചിലര് സൂര്യനില്നിന്നോ, ഇന്ദ്രനില്നിന്നോ, വരുണനില്നിന്നോ, മൂന്നുകണ്ണുള്ളവനില്നിന്നോ, അടിഭാഗത്തിലെ ദേവനില്നിന്നോ, ബ്രഹ്മാവില്നിന്നോ ജനിച്ചവരാണ്.
കേചിത് കുമ്ഭാണ്ഡവേതാലയക്ഷരക്ഷഃപിശാചകാഃ । കേചിദ് ബ്രാഹ്മണഭൂപാലവൈശ്യശൂദ്രഗണാസ് സ്മൃതാഃ
ചിലര് കുംഭാണ്ഡന്മാര്, പ്രേതങ്ങള്, യക്ഷന്മാര്, രാക്ഷസന്മാര്, പിശാചുകള് എന്നിവരാണ്; ചിലര് ബ്രാഹ്മണര്, രാജാക്കന്മാര്, വ്യാപാരികള്, ശൂദ്രര് എന്നിങ്ങനെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
കേചിച് ഛ്വപചചണ്ഡാലകിരാതഖശപുക്കസാഃ । കേചിത് തൃണൌഷധീപത്ത്രഫലമൂലപദം ഗതാഃ
ചിലര് നായ് ഭക്ഷിക്കുന്നവരും, ചണ്ഡാളരും, കിരാതരും, ഖശന്മാരും, പുക്കസന്മാരുമാണ്; ചിലര് പുല്ല്, ഔഷധി, ഇല, പഴം, മൂലങ്ങള് എന്നിവയുടെ സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് എത്തിയത്.
കേചിദ് വനലതാഗുല്മതൃണോപലദശോഷിതാഃ । കേചിത് കദമ്ബജമ്ബീരസാലതാലതമാലകാഃ
ചിലര് കാട്ടിലെ വള്ളികളും പുഴുക്കളും പുല്ലും തണലും കൊണ്ടു ഉണങ്ങിയവരാണ്; ചിലര് കടമ്പം, ഞാവല്, ശാല, താള, താമര എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളാണ്.
കേചിദ് വിഭവസമ്ഭാരമത്തസാമന്തഭൂമിപാഃ । കേചിച് ചീരാമ്ബരച്ഛന്നാ മുനിമൌനമ് ഉപാശ്രിതാഃ
ചിലര് ധനസമ്പത്തുകൊണ്ട് മദം പിടിച്ച രാജാക്കന്മാരാണ്; ചിലര് വസ്ത്രം പോലെ ചീന്തുപിടിച്ച്, മൗനത്തില് കഴിയുന്ന സന്യാസിമാരാണ്.
കേചിദ് ഭുജഗഗോനാസക്രിമികീടപിപീലകാഃ । കേചിന് മൃഗേന്ദ്രമഹിഷമൃഗര്ക്ഷചമരൈണകാഃ
ചിലര് പാമ്പ്, പശു, ആന, പുഴു, കീടം, ഉറുമ്പ് എന്നിവയാണ്; ചിലര് സിംഹം, കാള, മാന്, കരടി, ചമരി, കാട്ടുപോത്ത് എന്നിവയാണ്.
കേചിത് സാരസചക്രാഹ്വബലാകാബകകോകിലാഃ । കേചിത് കമലകല്ഹാരകുമുദോത്പലതാം ഗതാഃ
ചിലര് നെരളി, ചക്രവാകം, കുരുവി, കാക്ക, കുയില് എന്നിവയാണ്; ചിലര് താമര, കല്ലാര്, കുമുദം, നീലതാമര എന്നിവയായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
കേചിത് കരഭമാതങ്ഗപതങ്ഗവൃഷഗര്ദഭാഃ । കേചിദ് ദ്വിരേഫമഷകപുത്തികാദംശവംശജാഃ
ചിലർ ഒട്ടകങ്ങൾ, ആനകൾ, ചിരകുള്ള പുഴുക്കൾ, കാളകൾ, കഴുതകൾ എന്നിവയായി ജനിക്കുന്നു; ചിലർ തേൻചീറ്റികൾ, കൊതുകുകൾ, ഈച്ചകൾ, ചെറുപുഴുക്കൾ, കടിയുള്ള പുഴുക്കളുടെ വംശത്തിൽ പിറന്നവരും ആകുന്നു.
കേചിദ് ആപദ്ബലാക്രാന്താഃ കേചിത് സമ്പദമ് ആഗതാഃ । കേചിത് സ്ഥിതാസ് സ്വര്ഗപുരേ കേചിന് നരകമ് ആസ്ഥിതാഃ
ചിലർ ദുരിതത്തിൽ പെട്ടിരിക്കുന്നു, ചിലർ സമൃദ്ധി നേടിയിരിക്കുന്നു; ചിലർ സ്വർഗ്ഗനഗരത്തിൽ താമസിക്കുന്നു, ചിലർ നരകത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു.
ഋക്ഷചക്രഗതാഃ കേചിദ് വൃക്ഷരന്ധ്രഗതാഃ പരേ । വാതരൂപേ സ്ഥിതാഃ കേചിത് കേചിദ് വ്യോമപദേ സ്ഥിതാഃ
ചിലർ നക്ഷത്രചക്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, മറ്റുചിലർ മരങ്ങളുടെ പൊക്കിലുകളിലും; ചിലർ കാറ്റായി നിലകൊള്ളുന്നു, ചിലർ ആകാശത്തിലെ സ്ഥിതിയിലും.
സൂര്യാംശുഷു സ്ഥിതാഃ കേചിത് കേചിദ് ഇന്ദ്വംശുഷു സ്ഥിതാഃ । കേചിത് തൃണലതാഗുല്മരസസ്വാദുഷ്വ് അവസ്ഥിതാഃ
ചിലർ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ, ചിലർ ചന്ദ്രന്റെ കിരണങ്ങളിൽ; ചിലർ പുല്ലിന്റെയും വളരുന്ന ചെടികളുടെയും കൊടികളുടെയും മധുരരസത്തിൽ പാർക്കുന്നു.
ജീവന്മുക്താ ഭ്രമന്തീഹ കേചിത് കല്യാണഭാജനമ് । ചിരമുക്താസ് സ്ഥിതാഃ കേചിന് നൂനം പരിണതാഃ പരേ
ജീവനോടെ മോക്ഷം നേടിയ ചിലർ ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, അവർ നല്ലതിന്റെ പാത്രങ്ങളാണ്. ചിലർ ദീർഘകാലമായി മോചിതരായി, പരമാവസ്ഥയിൽ പൂർണ്ണമായവരാണ്.