ബദ്ധമ് അസ്മീതി കലയദ് വിദ്യാതത്ത്വം ജഹച് ഛനൈഃ । അവിദ്യാം ജനയത്യ് അന്തര് ജഗജ്ജങ്ഗലരാക്ഷസീമ്
'ഞാൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു' എന്ന തോന്നലിൽ, മനസ്സ് ക്രമേണ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനത്തിന്റെ സാരം വിട്ട്, അകത്തുള്ള അജ്ഞാനത്തെ — ലോകത്തിന്റെ കാടിൽ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഭൂതത്തെ — ഉണർത്തുന്നു.
സ്വസങ്കല്പിതതന്മാത്രജാലാഭ്യന്തരവര്തി ച । പരാം വിവശതാമ് ഏതി ശൃങ്ഖലാബദ്ധസിംഹവത്
സ്വന്തം ഭാവനയിൽ സൃഷ്ടിച്ച സൂക്ഷ്മതത്വങ്ങളുടെ വലയത്തിനുള്ളിൽ കഴിയുന്ന മനസ്സ്, കെട്ടിയ സിംഹംപോലെ പൂർണ്ണമായും അശക്തനാകുന്നു.
വിചിത്രകാര്യകര്തൃത്വമ് ആഹരദ് വാസനാവശാത് । സ്വേച്ഛാമാത്രാനുരചിതാ ദശാശ് ചാനുപതന് നവാഃ
മനസ്സിലുള്ള പഴയ പ്രവണതകളാൽ, അതു പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കർത്താവായി മാറുന്നു. സ്വന്തം ഇച്ഛ പ്രകാരം പുതിയ അവസ്ഥകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉണ്ടാകുന്നു.
ക്വചിന് മനഃ ക്വചിദ് ബുദ്ധിഃ ക്വചിജ് ജ്ഞാനം ക്വചിത് ക്രിയാ । ക്വചിദ് ഏതദ് അഹങ്കാരഃ ക്വചിത് പുര്യഷ്ടകം സ്മൃതമ്
ഒരിടത്ത് അതിനെ മനസ്സ് എന്നു വിളിക്കുന്നു, മറ്റിടത്ത് ബുദ്ധി എന്നും, ചിലപ്പോള് അറിവ് എന്നും, വേറിടത്ത് പ്രവൃത്തി എന്നും പറയുന്നു. ചിലപ്പോള് അതിനെ അഹങ്കാരം എന്നും, മറ്റിടത്ത് സൂക്ഷ്മശരീരം എന്നും പറയുന്നു.
ക്വചിത് പ്രകൃതിര് ഇത്യ് ഉക്തം ക്വചിന് മായേതി കല്പിതമ് । ക്വചിന് മന ഇതി പ്രോക്തം ക്വചിത് കര്മേതി സംസ്ഥിതമ്
ചിലപ്പോള് അതിനെ പ്രകൃതി എന്നു പറയുന്നു, ചിലപ്പോള് മായ എന്നു കരുതുന്നു. വേറിടത്ത് മനസ്സ് എന്നും, മറ്റിടത്ത് കര്മ്മം എന്നും പറയുന്നു.
ക്വചിദ് ബന്ധ ഇതി ഖ്യാതം ക്വചിച് ചിത്തമ് ഇതി സ്ഫുടമ് । പ്രോക്തം ക്വചിദ് അവിദ്യേതി ക്വചിദ് ഇച്ഛേതി സങ്ഗതമ്
ചിലപ്പോള് അതിനെ ബന്ധം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു, ചിലപ്പോള് വ്യക്തമായി ചിത്തം എന്നും പറയുന്നു. വേറിടത്ത് അവിദ്യ എന്നു വിളിക്കുന്നു, മറ്റിടത്ത് ആഗ്രഹം എന്നും ചേര്ന്നിരിക്കുന്നു.
തദ് ഏതദ് ആബദ്ധമ് ഇഹ ചിത്തം രാഘവ ദുഃഖിതമ് । തൃഷ്ണാശോകസമാവിഷ്ടം രോഗായതനമ് ആതുരമ്
രാഘവാ, ഇതാണ് ഇവിടെ ബന്ധിച്ച മനസ്സ്, ദുഃഖം നിറഞ്ഞത്, തൃഷ്ണയും ദുഃഖവും പിടിച്ചെടുത്തത്, രോഗങ്ങളുടെ ആധാരവും എപ്പോഴും വേദനയിലുമാണ്.
ജരാമരണമോഹാര്തം ഭവഭാവനയാ ഹതമ് । ഈഹിതാനീഹിതൈര് ഗ്രസ്തമ് അവിദ്യാരാഗരഞ്ജിതമ്
വൃദ്ധാവസ്ഥയുടെയും മരണത്തിന്റെയും മായയിൽ പെടുകയും, ജന്മമരണങ്ങളുടെ ഭാവന കൊണ്ട് തകർന്നുപോകുകയും, ചെയ്തതും ചെയ്യാത്തതുമായ പ്രവൃത്തികളിൽ കുടുങ്ങുകയും, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ട ഗുഹയിൽ മങ്ങിയതുമാണ്.
ഇച്ഛാസങ്കുചിതാകാരം കര്മവൃക്ഷനവാങ്കുരമ് । സുവിസ്മൃതോത്പത്തിപദം കല്പിതാനര്ഥകല്പനമ്
ആഗ്രഹം കൊണ്ടു ചുരുങ്ങിയ രൂപം, പ്രവൃത്തിയുടെ വൃക്ഷത്തിൽ പുതിയ മുളപോലെ, ജനനത്തിന്റെ വഴിയും പൂർണ്ണമായി മറന്നതും, സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ദുരിതങ്ങൾക്കു കാരണമാവുന്നതുമാണ്.
കോശകാരവദ് ആബദ്ധം കോശകാരപദം ഗതമ് । തന്മാത്രവൃന്ദാവയവമ് അനന്തനരകാതപമ്
കീടം തനിക്കു ചുറ്റുന്ന കോശംപോലെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതും, അതിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്തിയതും, സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽപ്പെട്ടതും, അനവധി നരകങ്ങളുടെ ചൂടിൽ കത്തിപ്പോകുന്നതുമാണ്.
അദൃശ്യമ് അപി ശൈലേന്ദ്രസമഭാരഭരാവഹമ് । ജരാമരണശാഖാഢ്യം സംസാരവിഷദുര്ദ്രുമമ്
കാണാനാവാത്തതെങ്കിലും വലിയ പർവതത്തിന്റെ ഭാരമോലം ചുമക്കുന്നതും, വൃദ്ധാവസ്ഥയും മരണവും ശാഖകളായി വിരിഞ്ഞതും, ഭയങ്കരമായ വിഷമുള്ള ഈ സാംസാരിക വൃക്ഷമാണ്.
ഇമം സംസാരമ് അഖിലമ് ആശാപാശവിധായകമ് । ദധദ് അന്തഃ ഫലൈര് ഹീനം വടധാനാ വടം യഥാ
ഈ മുഴുവൻ ലോകജീവിതം, പ്രതീക്ഷയുടെ കെട്ടുകളാൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു, ഉള്ളിൽ ഫലമില്ലാത്തതും, ഒരു വറ്റിയ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ വിത്തുപോലെയാണ്.
ചിന്താനലശിഖാദഗ്ധം കോപാജഗരചര്വിതമ് । കാമാബ്ധികല്ലോലഹതം വിസ്മൃതാത്മപിതാമഹമ്
ചിന്തയുടെ തീക്കനലിൽ കത്തിപ്പോയതും, കോപം എന്ന പാമ്പ് ചവച്ചതും, ആഗ്രഹത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ തിരകളാൽ അടിച്ചുതകർന്നതും, സ്വന്തം മൂലവും ഉത്ഭവവും മറന്നതുമാണ്.
മൃഗം യൂഥാദ് ഇവ ഭ്രഷ്ടം ശോകോപഹതചേതനമ് । പതങ്ഗകമ് ഇവോജ്ജ്വാലേ ദഗ്ധം വിഷയപാവകേ
കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട മാൻപോലെ, ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സ് തളർന്നതും, കത്തുന്ന അഗ്നിയിൽ ചിതലായ ചിറകൻപോലെ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളുടെ തീയിൽ കത്തിപ്പോകുന്നവനാണ്.
ഛിന്നമൂലമ് ഇവാമ്ഭോജം പരമാം മ്ലാനിമ് ആഗതമ് । ഛിന്നാശമ് ആത്മനസ് സ്ഥാനാദ് വിദേശാസങ്ഗദുസ്സ്ഥിതമ്
വേരുമുറിഞ്ഞ താമരപൂവുപോലെ, പൂർണ്ണമായും വാടിപ്പോയതും, പ്രതീക്ഷ നഷ്ടപ്പെട്ടും, സ്വന്തം സ്ഥലം വിട്ട് അന്യദേശത്തിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്നവനാണ്.
വിഷയാഹിഷു മധ്യസ്ഥം മിത്രരൂപേഷു ശത്രുഷു । ദശാഖദാസ്വ് അനന്താസു ലുഠിതം സങ്കടാസ്വ് അതി
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ മധ്യസ്ഥനായി, സുഹൃത്തുക്കളായോ ശത്രുക്കളായോ തോന്നുന്നവരുടെ ഇടയിൽ, അനന്തമായ അവസ്ഥകളിൽ ഇട്ടുമാറ്റപ്പെടുകയും, വലിയ കഷ്ടതകളിൽ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
ദുഃഖേ നിപതിതം ഘോരേ വിഹഗം വാഗുരേ യഥാ । ആബദ്ധാസ്ഥം ജഗജ്ജാലേ ശൂന്യേ ഗന്ധര്വപത്തനേ
ഭയങ്കരമായ ദുഃഖത്തിൽ വീണുപോയ പക്ഷിയെപ്പോലെ, ലോകത്തിന്റെ വലയിൽ കുടുങ്ങി, ഗന്ധർവനഗരത്തിലെ ശൂന്യതയിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഉഹ്യമാനമ് അനര്ഥാബ്ധൌ മനോ വിഷയവിദ്രുതമ് । ഉദ്ധരാമരസങ്കാശ മാതങ്ഗമ് ഇവ കര്ദമാത്
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾക്കു കീഴടങ്ങിയ മനസ്സ് അനർത്ഥങ്ങളുടെ സമുദ്രത്തിൽ ഒഴുകിപ്പോകുന്നു. അമൃതശക്തിയാൽ ആനയെ ചതിയിൽ നിന്ന് ഉയർത്തുന്നതുപോലെ, രാമാ, അതിനെ ഉയർത്തണം.
ബലീവര്ദവദ് ആമഗ്നം മനോ മനനപല്വലേ । ആലൂനശീര്ണാവയവം ബലാദ് രാമ സമുദ്ധര
ആലോചനകളുടെ ചതിയിൽ കാളയെപ്പോലെ മുങ്ങിപ്പോയ മനസ്സ്, അവയവങ്ങൾ മുറിഞ്ഞു ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമാ, അതിനെ ശക്തിയായി ഉയർത്തണം.
ശുഭാശുഭപ്രസരപരാഹതാകൃതൌ ജ്വലജ്ജരാമരണവിഷാദമൂര്ഛിതേ । ദയേഹ ന സ്വമനസി യസ്യ ജായതേ നരാകൃതിസ് സ ജഗതി രാമ രാക്ഷസഃ
ശുഭവും അശുഭവും അനുഭവിച്ച്, വയസ്സിന്റെ തീയിൽ ചുട്ടു, മരണവും ദുഃഖവും കൊണ്ട് ബുദ്ധിമുട്ടിയിട്ടും, മനസ്സിൽ കരുണയില്ലാത്തവൻ, രാമ, ഈ ലോകത്ത് മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു അസുരനാണ്.
ഏവം ജീവാശ് ചിതോ ഭാവാദ് ഭവഭാവനയാ ഹതാഃ । ബ്രഹ്മണോ ഽകലിതാകാരാല് ലക്ഷശോ ഽപി ച കോടിശഃ
ഇങ്ങനെ, മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള ലോകചിന്തകളാൽ നശിച്ച ജീവികൾ, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം അറിയാതെ, ലക്ഷക്കണക്കിന്, കോടിക്കണക്കിന് എണ്ണാനാവാത്തത്രയാളുകളാണ്.
സങ്ഖ്യാതീതാഃ പുരാ ജാതാ ജായന്തേ ഽദ്യാപി ചാഭിതഃ । ഉത്പതിഷ്യന്തി ചൈവാന്യേ കണൌഘാ ഇവ നിര്ഝരാത്
അവരിൽ അനേകം പണ്ടേ ജനിച്ചു, ഇന്നും എല്ലായിടത്തും ജനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, ഇനിയും മറ്റുള്ളവർ ജനിക്കും, ഒരു വെള്ളച്ചാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പൊങ്ങുന്ന പൊടിപടലങ്ങൾപോലെ.
സ്വവാസനാവശാവേശാദ് ആശാവിവശതാം ഗതാഃ । ദശാസ്വ് അതിവിചിത്രാസു സ്വയം നിഗഡിതാശയാഃ
സ്വന്തം വാസനകളുടെ ബലത്തിൽ, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ അടിമകളായി, അത്യന്തം വൈവിധ്യമാർന്ന അവസ്ഥകളിൽ, സ്വന്തം ചിന്തകളാൽ തന്നെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവരായി അവർ മാറുന്നു.
അനാരതം പ്രതിദിശം പ്രതിദേശം ജലേ സ്ഥലേ । ജായന്തേ ച മ്രിയന്തേ ച ബുദ്ബുദാ ഇവ വാരിണി
എല്ലാ ദിക്കുകളിലും, വെള്ളത്തിലും കരയിലും, ജീവികൾ തുടർച്ചയായി ജനിച്ചും മരിച്ചും കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. വെള്ളത്തിൽ ബുധ്ബുദങ്ങൾ ഉയർന്ന് പൊട്ടുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇവരുടെ ജനനവും മരണവും.
കേചിത് പ്രഥമജന്മാനഃ കേചിജ് ജന്മവശാതിഗാഃ । കേചിച് ചാസങ്ഖ്യജന്മാനഃ കേചിജ് ജന്മശതാന്തരാഃ
ചിലർക്കിത് ആദ്യ ജന്മമാണ്, ചിലർ ജന്മചക്രം കടന്ന് മുന്നേറിക്കഴിഞ്ഞവരാണ്, ചിലർക്ക് അനവധി ജന്മങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്, ചിലർക്ക് നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം മാത്രമാണ് വേർപാട് സംഭവിക്കുന്നത്.
ഭവിഷ്യജ്ജാതയഃ കേചിത് കേചിദ് ഭൂതമഹാഭവാഃ । വര്തമാനഭവാഃ കേചിത് കേചിച് ചാഭവതാം ഗതാഃ
ചിലർ ഇനിയും ജനിക്കാനുണ്ട്, ചിലർ കഴിഞ്ഞ കാലത്തിലെ മഹാന്മാരാണ്, ചിലർ ഇപ്പോൾ ജീവിക്കുന്നു, ചിലർ ഇതിനകം ഇല്ലാതായിരിക്കുന്നു.
കേചിത് കല്പസഹസ്രാണി ജായമാനാഃ പുനഃ പുനഃ । ഏകാമ് ഏവാശ്രിതാ യോനിം കേചിദ് യോന്യന്തരം ശ്രിതാഃ
ചിലർ ആയിരക്കണക്കിന് കാലഘട്ടങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് ഒരേ ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കുന്നു, ചിലർ പല ഗർഭങ്ങളിലും ജനനം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
കേചിന് മഹാദുഃഖഹതാഃ കേചിദ് അല്പവയസ്സ്ഥിതാഃ । കേചിദ് അത്യന്തമ് ഉദിതാഃ കേചിദ് അര്കാ ഇവോദിതാഃ
ചിലര് വലിയ ദു:ഖത്തില് ആകുന്നു, ചിലര് ബാല്യത്തില് തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു, ചിലര് വളരെ ഉയരത്തില് എത്തുന്നു, ചിലര് സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
കേചിത് കിന്നരഗന്ധര്വവിദ്യാധരമഹോരഗാഃ । കേചിദ് അര്കേന്ദ്രവരുണത്ര്യക്ഷാധോഽക്ഷജപദ്മജാഃ
ചിലര് കിന്നരന്മാര്, ഗന്ധര്വന്മാര്, വിദ്യാധരന്മാര്, മഹാസര്പ്പങ്ങള് എന്നിവരാണ്; ചിലര് സൂര്യനില്നിന്നോ, ഇന്ദ്രനില്നിന്നോ, വരുണനില്നിന്നോ, മൂന്നുകണ്ണുള്ളവനില്നിന്നോ, അടിഭാഗത്തിലെ ദേവനില്നിന്നോ, ബ്രഹ്മാവില്നിന്നോ ജനിച്ചവരാണ്.
കേചിത് കുമ്ഭാണ്ഡവേതാലയക്ഷരക്ഷഃപിശാചകാഃ । കേചിദ് ബ്രാഹ്മണഭൂപാലവൈശ്യശൂദ്രഗണാസ് സ്മൃതാഃ
ചിലര് കുംഭാണ്ഡന്മാര്, പ്രേതങ്ങള്, യക്ഷന്മാര്, രാക്ഷസന്മാര്, പിശാചുകള് എന്നിവരാണ്; ചിലര് ബ്രാഹ്മണര്, രാജാക്കന്മാര്, വ്യാപാരികള്, ശൂദ്രര് എന്നിങ്ങനെയാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.