ക്ഷണം സ്ഫുരന്തീ സാ ദേവീ സര്വശക്തിതയാ തയാ । ചിനോതി സ്വാം സ്വയം ശക്തിം കലേന്ദോശ് ശീതതാമ് ഇവ
ഒരു നിമിഷം മുഴുവൻ ശക്തിയായി തെളിഞ്ഞ്, ആ ദേവി തനിക്കുള്ള ശക്തി തന്നെ സ്വയം സമ്പാദിക്കുന്നു; ചന്ദ്രൻ തനിക്കുള്ള തണുപ്പു സ്വയം സമ്പാദിക്കുന്നതുപോലെ.
ഉദിതൈഷാ പ്രകാശാഖ്യാ ചിച്ഛക്തിഃ പരമാത്മനഃ । ദേശകാലക്രിയാശക്തീര് വയസ്യാസ് സമ്പ്രകര്ഷതി
പരമാത്മാവിൽ നിന്ന് ഉദിച്ച ഈ പ്രകാശമെന്ന ചൈതന്യശക്തി, ദിശ, കാലം, പ്രവർത്തനം എന്നിവയുടെ ശക്തികളെ, അതിന്റെ കൂട്ടുകാരെ, ഒരുമിച്ച് ആകർഷിക്കുന്നു.
അവിദിത്വാ സ്വഭാവം സ്വം വ്യാപ്യാനന്തപദം സ്ഥിതാ । രൂപം പരിമിതേവാസൌ ഭാവയത്യ് അവിഭാവിതാ
സ്വന്തം സ്വഭാവം അറിയാതെ, അനന്തമായ ലോകം മുഴുവനും വ്യാപിച്ചിട്ടും, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം തിരിച്ചറിയാതെ, അതു തന്നെ പരിമിതമായ രൂപംകൂടി ആലോചിക്കുന്നു.
യദൈവ ഭാവിതം രൂപം തയാ പരമകാന്തയാ । തദൈവൈനാമ് അനുഗതാ നാമസങ്ഖ്യാദികാ ദൃശഃ
ആ പരമപ്രിയങ്കരിയായ ദേവി ഒരു രൂപം ചിന്തിച്ചുതുടങ്ങിയ ഉടനെ, അവളെ അനുഗമിച്ച് പേരും എണ്ണവും മറ്റും ഉള്ള അനുഭവങ്ങൾ ഉടൻതന്നെ ഉണ്ടാകുന്നു.
ചിദ് അഥൈതദവസ്ഥൈവ വ്യതിരിക്താ സ്ഥിതാത്മനഃ । അനന്താ തദ്ഗതൈവാശു ലഹരീവ മഹാര്ണവാത്
ചൈതന്യം ഈ അവസ്ഥയിൽ ശരീരധാരിയുമായി വേറിട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്; എന്നിരുന്നാലും അതു അനന്തമായതിനാൽ, വലിയ കടലിൽ നിന്നുള്ള തിരയുപോലെ അതിൽ വേഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
യഥാ കടകകേയൂരൈര് ഭേദോ ഹേമ്നോ വിലക്ഷണഃ । തഥാത്മനശ് ചിതാ രൂപം ഭാവയന്ത്യാ സ്വമ് ആംശികമ്
കങ്കണവും കയ്യണിയും സ്വർണ്ണത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ലാത്തതുപോലെ, ചൈതന്യം ചിന്തിക്കുന്ന രൂപം ആത്മാവിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്.
യഥാ ദീപേന ദീപാനാം ജാതാനാമ് ആത്മനാ തഥാ । ദേശകാലകലാമാത്രഭേദസ് സ്വോ ഭാവിതശ് ചിതാ
ഒരു വിളക്ക് മറ്റൊരു വിളക്കിനെ അതിന്റെ തന്നെ അഗ്നിയാൽ തെളിയിക്കുന്നതുപോലെ, ചൈതന്യം ചിന്തിക്കുന്ന രൂപം ദേശം, കാലം, അളവ് എന്നിവയുടെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടുള്ള മാറ്റം മാത്രമാണ്.
ദേശകാലപരിസ്പന്ദശക്തിസന്ദീപിതാഥ ചിത് । സങ്കല്പമ് അനുധാവന്തീ പ്രയാതി കലനാപദമ്
അപ്പോൾ ദേശവും കാലവും ചേർന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ചലനശക്തിയാൽ ഉണർന്നു, മനസ്സിന്റെ ചിന്തകളെ പിന്തുടർന്ന്, അവബോധം എണ്ണലിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
വികല്പകല്പിതാകാരം ദേശകാലക്രിയാസ്പദമ് । ചിതോ രൂപം മഹാബാഹോ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇതി കഥ്യതേ
മഹാബാഹുവേ, മനസ്സിന്റെ കല്പനയാൽ രൂപം കൊണ്ടു, ദേശം, കാലം, പ്രവർത്തി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന അവബോധത്തിന്റെ ഈ രൂപം 'ക്ഷേത്രജ്ഞൻ' എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
ക്ഷേത്രം ശരീരമ് ഇത്യ് ആഹുസ് തദ് അസൌ വേത്ത്യ് അഖണ്ഡിതമ് । സബാഹ്യാഭ്യന്തരം തേന ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇതി കഥ്യതേ
ക്ഷേത്രം എന്നത് ശരീരമാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു. ആ ശരീരത്തെ അകത്തും പുറത്തും വിഭജിക്കാതെ അറിയുന്നവനാണ് 'ക്ഷേത്രജ്ഞൻ' എന്നു പറയുന്നത്.
വാസനാഃ കല്പയന് സോ ഽപി യാത്യ് അഹങ്കാരതാം പുനഃ । അഹങ്കാരോ വിനിര്ണീതാ കാലികീ ബുദ്ധിര് ഉച്യതേ
അവനും വാസനകൾ സൃഷ്ടിച്ച് വീണ്ടും അഹങ്കാരത്തിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു. അഹങ്കാരം ഉറപ്പു വരുമ്പോൾ അതിനെ കാലവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ബുദ്ധി എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
ബുദ്ധിസ് സങ്കല്പകലിതാ പ്രയാതാ മനനാസ്പദമ് । മനോ ഘനവികല്പം തു ഗച്ഛതീന്ദ്രിയതാം ശനൈഃ
ബുദ്ധി ആഗ്രഹം കൊണ്ടു രൂപംകൊള്ളുമ്പോൾ, അതു ചിന്തയുടെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. എന്നാൽ, പലവിധ കൽപ്പനകളാൽ നിറഞ്ഞ മനസ്സ്, ക്രമേണ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
പാണിപാദമയം ദേഹമ് ഇന്ദ്രിയാണി വിദുര് ബുധാഃ । ദേഹോ ഽസൌ ജായതേ ലോകേ മ്രിയതേ ഽപി ച ജീവതി
ഹസ്തങ്ങളും കാലുകളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചേർന്ന് ശരീരം ഉണ്ടാകുന്നു എന്നു ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു. ഈ ശരീരം ലോകത്ത് ജനിക്കുന്നു, മരിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിനൊപ്പം ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഏവം ജീവോ ഹി സങ്കല്പോ വാസനാരജ്ജുവേഷ്ടിതഃ । ദുഃഖജാലപരീതാത്മാ ക്രമാദ് ആയാതി ചിത്തതാമ്
ഇങ്ങനെ, ജീവൻ എന്നത് ആഗ്രഹങ്ങളാണ്; വാസനയുടെ കയറിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടത്. ദുഃഖത്തിന്റെ വലയാൽ പീഡിതനായ മനസ്സ്, ക്രമേണ ചിത്താവസ്ഥയിലേക്കു എത്തുന്നു.
ക്രമേണ പാകവശതഃ ഫലമ് ഏതി യഥാന്യതാമ് । അവസ്ഥയൈവ നാകൃത്യാ ജീവോ മലവശാത് തഥാ
പഴം പാകംവരുമ്പോൾ മറ്റൊരു അവസ്ഥയിലേക്കു മാറുന്നതുപോലെ, ജീവനും മലത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ, പ്രവൃത്തിയാൽ അല്ല, അവസ്ഥയാൽ തന്നെയാണ് മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത്.
ജീവോ ഽഹങ്കാരതാം പ്രാപ്തസ് ത്വ് അഹങ്കാരശ് ച ബുദ്ധിതാമ് । സങ്കല്പജാലവലിതാ മനസ്താം ബുദ്ധിര് ആഗതാ
ജീവൻ അഹങ്കാരമായ് മാറുന്നു; അഹങ്കാരം ബുദ്ധിയാകുന്നു; ആ ബുദ്ധി, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ വലയത്തിൽ പെട്ട്, മനസ്സായി മാറുന്നു.
മനോ ഹി സങ്കല്പമയം സംസ്ഥാഗ്രഹണതത്പരമ് । പ്രതിയോഗിവ്യവച്ഛിന്നം പ്രാപ്തമ് അന്യൈര് അപീഹിതൈഃ
മനസ്സ് ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; അതിന് രൂപങ്ങൾ പിടിക്കാനാണ് എല്ലാം. എതിര്തലങ്ങളാൽ അതിന് അർത്ഥം കിട്ടുന്നു; മറ്റുള്ളവരുടെ ബാധകളും അതിനെ ബാധിക്കുന്നു.
ഇച്ഛാദ്യാശ് ശക്തയോ മത്താം ഗാവോ വൃഷമ് ഇവോന്മദമ് । അനുധാവന്തി ദോഷായ സരിതസ് സാഗരം യഥാ
ആഗ്രഹങ്ങളും മറ്റു ശക്തികളും, കാളയെ പിന്തുടരുന്ന പശുക്കളെപ്പോലെയും നദികൾ കടലിനെ തേടുന്നതുപോലെയും, മയങ്ങിയ മനസ്സിനെ ദോഷത്തിനായി പിന്തുടരുന്നു.
ഇതിശക്തിമയം ചേതോ ഘനാഹങ്കാരതാം ഗതമ് । കോശകാരക്രിമികവദ് ഇച്ഛയാ യാതി ബന്ധനമ്
ഇങ്ങനെ, ശക്തികളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ മനസ്സ്, കനത്ത അഹങ്കാരമായ് മാറി, താനേ തനിക്കു ചുറ്റുന്ന നൂലിൽ കൂന്പുപുഴുവിനെപ്പോലെ, ഇച്ഛയാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു.
സ്വസങ്കല്പാനുസന്ധാനാത് പാശൈര് ആവലയദ് വപുഃ । കഷ്ടമ് അസ്മി സ്വയം ബദ്ധമ് ഇത്യ് ആര്ത്യാ പരിതപ്യതേ
സ്വന്തം ഭാവനകളെ തുടരെ പിന്തുടരുന്നതിലൂടെ, മനസ്സ് തന്നെ തന്നെ ശരീരത്തിൽ ബന്ധിച്ച് കെട്ടിയിടുന്നു. പിന്നെ, വലിയ വേദനയോടെ, 'അയ്യോ, ഞാൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു!' എന്ന് ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുന്നു.
ബദ്ധമ് അസ്മീതി കലയദ് വിദ്യാതത്ത്വം ജഹച് ഛനൈഃ । അവിദ്യാം ജനയത്യ് അന്തര് ജഗജ്ജങ്ഗലരാക്ഷസീമ്
'ഞാൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു' എന്ന തോന്നലിൽ, മനസ്സ് ക്രമേണ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനത്തിന്റെ സാരം വിട്ട്, അകത്തുള്ള അജ്ഞാനത്തെ — ലോകത്തിന്റെ കാടിൽ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഭൂതത്തെ — ഉണർത്തുന്നു.
സ്വസങ്കല്പിതതന്മാത്രജാലാഭ്യന്തരവര്തി ച । പരാം വിവശതാമ് ഏതി ശൃങ്ഖലാബദ്ധസിംഹവത്
സ്വന്തം ഭാവനയിൽ സൃഷ്ടിച്ച സൂക്ഷ്മതത്വങ്ങളുടെ വലയത്തിനുള്ളിൽ കഴിയുന്ന മനസ്സ്, കെട്ടിയ സിംഹംപോലെ പൂർണ്ണമായും അശക്തനാകുന്നു.
വിചിത്രകാര്യകര്തൃത്വമ് ആഹരദ് വാസനാവശാത് । സ്വേച്ഛാമാത്രാനുരചിതാ ദശാശ് ചാനുപതന് നവാഃ
മനസ്സിലുള്ള പഴയ പ്രവണതകളാൽ, അതു പലവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കർത്താവായി മാറുന്നു. സ്വന്തം ഇച്ഛ പ്രകാരം പുതിയ അവസ്ഥകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉണ്ടാകുന്നു.
ക്വചിന് മനഃ ക്വചിദ് ബുദ്ധിഃ ക്വചിജ് ജ്ഞാനം ക്വചിത് ക്രിയാ । ക്വചിദ് ഏതദ് അഹങ്കാരഃ ക്വചിത് പുര്യഷ്ടകം സ്മൃതമ്
ഒരിടത്ത് അതിനെ മനസ്സ് എന്നു വിളിക്കുന്നു, മറ്റിടത്ത് ബുദ്ധി എന്നും, ചിലപ്പോള് അറിവ് എന്നും, വേറിടത്ത് പ്രവൃത്തി എന്നും പറയുന്നു. ചിലപ്പോള് അതിനെ അഹങ്കാരം എന്നും, മറ്റിടത്ത് സൂക്ഷ്മശരീരം എന്നും പറയുന്നു.
ക്വചിത് പ്രകൃതിര് ഇത്യ് ഉക്തം ക്വചിന് മായേതി കല്പിതമ് । ക്വചിന് മന ഇതി പ്രോക്തം ക്വചിത് കര്മേതി സംസ്ഥിതമ്
ചിലപ്പോള് അതിനെ പ്രകൃതി എന്നു പറയുന്നു, ചിലപ്പോള് മായ എന്നു കരുതുന്നു. വേറിടത്ത് മനസ്സ് എന്നും, മറ്റിടത്ത് കര്മ്മം എന്നും പറയുന്നു.
ക്വചിദ് ബന്ധ ഇതി ഖ്യാതം ക്വചിച് ചിത്തമ് ഇതി സ്ഫുടമ് । പ്രോക്തം ക്വചിദ് അവിദ്യേതി ക്വചിദ് ഇച്ഛേതി സങ്ഗതമ്
ചിലപ്പോള് അതിനെ ബന്ധം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു, ചിലപ്പോള് വ്യക്തമായി ചിത്തം എന്നും പറയുന്നു. വേറിടത്ത് അവിദ്യ എന്നു വിളിക്കുന്നു, മറ്റിടത്ത് ആഗ്രഹം എന്നും ചേര്ന്നിരിക്കുന്നു.
തദ് ഏതദ് ആബദ്ധമ് ഇഹ ചിത്തം രാഘവ ദുഃഖിതമ് । തൃഷ്ണാശോകസമാവിഷ്ടം രോഗായതനമ് ആതുരമ്
രാഘവാ, ഇതാണ് ഇവിടെ ബന്ധിച്ച മനസ്സ്, ദുഃഖം നിറഞ്ഞത്, തൃഷ്ണയും ദുഃഖവും പിടിച്ചെടുത്തത്, രോഗങ്ങളുടെ ആധാരവും എപ്പോഴും വേദനയിലുമാണ്.
ജരാമരണമോഹാര്തം ഭവഭാവനയാ ഹതമ് । ഈഹിതാനീഹിതൈര് ഗ്രസ്തമ് അവിദ്യാരാഗരഞ്ജിതമ്
വൃദ്ധാവസ്ഥയുടെയും മരണത്തിന്റെയും മായയിൽ പെടുകയും, ജന്മമരണങ്ങളുടെ ഭാവന കൊണ്ട് തകർന്നുപോകുകയും, ചെയ്തതും ചെയ്യാത്തതുമായ പ്രവൃത്തികളിൽ കുടുങ്ങുകയും, അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ട ഗുഹയിൽ മങ്ങിയതുമാണ്.
ഇച്ഛാസങ്കുചിതാകാരം കര്മവൃക്ഷനവാങ്കുരമ് । സുവിസ്മൃതോത്പത്തിപദം കല്പിതാനര്ഥകല്പനമ്
ആഗ്രഹം കൊണ്ടു ചുരുങ്ങിയ രൂപം, പ്രവൃത്തിയുടെ വൃക്ഷത്തിൽ പുതിയ മുളപോലെ, ജനനത്തിന്റെ വഴിയും പൂർണ്ണമായി മറന്നതും, സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ദുരിതങ്ങൾക്കു കാരണമാവുന്നതുമാണ്.
കോശകാരവദ് ആബദ്ധം കോശകാരപദം ഗതമ് । തന്മാത്രവൃന്ദാവയവമ് അനന്തനരകാതപമ്
കീടം തനിക്കു ചുറ്റുന്ന കോശംപോലെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതും, അതിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്കു എത്തിയതും, സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽപ്പെട്ടതും, അനവധി നരകങ്ങളുടെ ചൂടിൽ കത്തിപ്പോകുന്നതുമാണ്.