പുരോഗതൈര് അപ്യ് അനവാപ്തരൂപൈസ് തരങ്ഗിണീതുങ്ഗതരങ്ഗകല്പൈഃ । ക്രിയാഫലൈര് ദൈവവശാദ് ഉപേതൈര് വിഡമ്ബ്യതേ ഭിന്നരുചിര് ഹി ലോകഃ
നദിയുടെ ഉയർന്ന തിരകളെപ്പോലെ വ്യത്യസ്തമായ പ്രവർത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ, പലപ്പോഴും ശ്രമിച്ചിട്ടും ലഭിക്കാതെ, ഭാഗ്യത്തിന്റെ അനുസരണയാൽ സംഭവിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, വിവിധ ഇഷ്ടങ്ങളുള്ള ലോകം പരിഹസിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇമാന്യ് അമൂനീതി വിഭാവിതാനി കാര്യാണ്യ് അപര്യന്തമനോരമാണി । ജനസ്യ ജായാജനരഞ്ജനേന ജടാജരാന്തം ജരയന്തി ചേതഃ
ഇതും അതും എന്ന് endlessly ആസ്വാദ്യമായെന്ന് കരുതുന്ന പ്രവൃത്തികൾ, ജനനമരണങ്ങളുടെ സുഖദുഃഖങ്ങൾകൊണ്ട്, ഒടുവിൽ വയസ്സിന്റെ ക്ഷയത്തിൽ, മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു.
പര്ണാനി ശീര്ണാനി യഥാ തരൂണാം സമേത്യ ജന്മാശു ലയം പ്രയാന്തി । തഥൈവ ലോകാസ് സ്വവിവേകഹീനാസ് സമേത്യ ഗച്ഛന്തി കുതോ ഽപ്യ് അഹോഭിഃ
മരങ്ങളുടെ ഇലകൾ ഒന്നിച്ചു ചേരുകയും ഉടൻ തന്നെ വീണുപോകുന്നതുപോലെ, വിവേകമില്ലാത്ത ആളുകൾ ഏതോ സ്ഥലത്ത് ചേരുകയും, കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്കുശേഷം എവിടെയോ നിന്ന് പിരിഞ്ഞുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇതസ് തതോ ദൂരതരം വിഹൃത്യ പ്രവിശ്യ ഗേഹം ദിവസാവസാനേ । വിവേകിലോകാശ്രയിസാധുകര്മരിക്തേ ഽഹ്നി യാതേ ക ഉപൈതി നിദ്രാമ്
ഇവിടെയും അവിടെയും ദൂരങ്ങളിലായി സഞ്ചരിച്ച്, ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ വീട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ, വിവേകമുള്ളവരുടെ സാന്നിധ്യവും നല്ല പ്രവൃത്തികളും ഇല്ലാതെ, ആ ദിവസം കഴിഞ്ഞാൽ ആരാണ് സുഖമായി ഉറങ്ങാൻ കഴിയുക?
വിദ്രാവിതേ ശത്രുജനേ സമസ്തേ സമാഗതായാമ് അഭിതശ് ച ലക്ഷ്മ്യാമ് । സേവ്യന്ത ഏതാനി സുഖാനി യാവത് താവത് സമായാതി കുതോ ഽപി മൃത്യുഃ
എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും അകറ്റി, സമൃദ്ധി ചുറ്റും നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോള് മനുഷ്യര് ഈ സുഖങ്ങള് ആസ്വദിക്കുന്നു; എന്നാല് എവിടെയോ നിന്നോ മരണവും ഒടുവില് എത്തിച്ചേരും.
കുതോ ഽപി സംവര്ധിതതുച്ഛരൂപൈര് ഭാവൈര് അമീഭിഃ ക്ഷണദൃഷ്ടനഷ്ടൈഃ । വിലോഭ്യമാനാ ജനതാ ജഗത്യാം ന വേത്ത്യ് ഉപായാതമ് അഹോ ന യാതമ്
ഈ ലോകത്തിലെ ആളുകള് എവിടെയും നിന്നുമില്ലാതെ പെട്ടെന്ന് വരികയും ഉടന് അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്യുന്ന തുല്യഹീനമായ മനോഭാവങ്ങളില് ആകര്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് യഥാര്ത്ഥത്തില് എന്താണ് ലഭിച്ചത്, എന്താണ് നഷ്ടമായത് എന്നതും അവര്ക്ക് അറിയില്ല.
യിയാസുഭിഃ കാലമുഖം ക്രിയന്തേ ജനൈഡകൈസ് തേ ഹതകര്മബന്ധാഃ । യേ പീനതാമ് ഏവ ബലാദ് ഉപേത്യ ശരീരബന്ധേ നനു തേ ഭവന്തി
കാലത്തിന്റെ പിടിയില് നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാന് ആഗ്രഹിച്ച് ശ്രമപൂര്വ്വം കര്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നവര് ദുർഭാഗ്യകരമായ കര്മബന്ധത്തില് കുടുങ്ങുന്നു; അവര് ബലവന്തമായി ശരീരബലം നേടുമ്പോഴും ശരീരബന്ധത്തില് തന്നെ കുടുങ്ങി നില്ക്കുന്നു.
അജസ്രമ് ആഗച്ഛതി സത്വരേയമ് അനാരതം ഗച്ഛതി സത്വരൈവ । കുതോ ഽപി ലോലാ ജനതാ ജഗത്യാം തരങ്ഗമാലാ ക്ഷണഭങ്ഗുരേവ
ഈ ലോകത്തിലെ ജനസമൂഹം ഒരു നിമിഷം പോലും ശാന്തിയില്ലാതെ വേഗത്തില് വരികയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു; ഒരു തിരമാലപോലെ, ഒരുപാട് ചഞ്ചലവും നിമിഷംകൊണ്ട് തകരുന്നതുമാണ്.
പ്രാണാപഹാരൈകപരാ നരാണാമ് മനോ മനോഹാരിതയാ ഹരന്തി । രക്തച്ഛദാഷ് ഷട്പദചഞ്ചലാക്ഷ്യോ വിഷദ്രുമാ ലോലലതാസ് സ്ത്രിയശ് ച
മനുഷ്യരുടെ പ്രാണന് എടുത്തെടുക്കാന് മാത്രം ഉദ്ദേശിക്കുന്നവയാണ് മനസ്സും, ആനന്ദം കവര്ന്നെടുക്കുന്ന മനസ്സും, ചുവപ്പു പൂവിലെ തേനീച്ചപോലെ ചഞ്ചലമായ കണ്ണുകളുള്ള സ്ത്രീകളും, വിഷവൃക്ഷത്തിലെ ചഞ്ചലമായ വിഷലതകളും.
ഇതോ ഽന്യതശ് ചോപഗതാ മുധൈവ സമാനസങ്കേതനിബദ്ധഭാവാ । യാത്രാസമാസങ്ഗസമാ നരാണാം കലത്രമിത്രവ്യവഹാരമായാ
ഇവിടെയും അവിടെയും നിന്നുമുള്ള ബന്ധങ്ങള്—ഭാര്യ, സുഹൃത്ത്, വ്യാപാരം—ഒക്കെ ഒരേപോലെയുള്ള മനോഭാവത്തില് ചേര്ന്ന് രൂപപ്പെടുന്നു; എന്നാല് അവ മനുഷ്യരുടെ ഇടയിലെ വ്യവഹാരത്തിന്റെ മായ മാത്രമാണ്.
പ്രദീപകാന്തിഷ്വ് ഇവ ഭുക്തഭൂരിദശാസ്വ് അതിസ്നേഹനിബന്ധനീഷു । സംസാരമായാസു ചലാചലാസു ന ജ്ഞായതേ തത്ത്വമ് അതാത്ത്വികീഷു
ദീപത്തിന്റെ പ്രകാശം കുലുങ്ങുമ്പോഴും സ്ഥിരമായിരിക്കുമ്പോഴും, അതുപോലെ അതിയായ ആസക്തിയോടെ ഭക്ഷണം കഴിച്ച ശേഷമുള്ള അവസ്ഥകളിലും, വസ്തുതയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാകുന്നില്ല. അതുപോലെ തന്നെയാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലമായതുമായ ഈ ലോകമോഹങ്ങളിൽ യാഥാർത്ഥ്യം മനസ്സിലാകാറില്ല.
സംസാരസംരമ്ഭകുചക്രികേയമ് പ്രാവൃട്പയോബുദ്ബുദഭങ്ഗുരാപി । അസാവധാനസ്യ ജനസ്യ ബുദ്ധൌ ചിരസ്ഥിരപ്രത്യയമ് ആതനോതി
മഴക്കാലത്ത് വെള്ളബുധ്ബുദങ്ങൾപോലെ എളുപ്പത്തിൽ പൊട്ടിപ്പോകുന്ന ഈ ലോകചക്രം, ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവരുടെ മനസ്സിൽ ദീർഘകാലം ഉറച്ച വിശ്വാസം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ശോഭോജ്ജ്വലാ ദൈന്യവശാദ് വിനഷ്ടാ ഗുണാസ് സ്ഥിതാസ് സമ്പ്രതി ജര്ജരത്വേ । ആശ്വാസനാ ദൂരതരം പ്രയാതാ ജനസ്യ ഹേമന്ത ഇവാബ്ജിനീഷു
ഭാരത്വം മൂലം ഭംഗിയും പ്രകാശവും നഷ്ടപ്പെട്ടു; ഗുണങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ക്ഷയിച്ച നിലയിലാണ്; ആശ്വാസം ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരെയായി പോയിരിക്കുന്നു, ശീതകാലത്ത് താമരപ്പൂക്കൾ അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ.
പുനഃ പുനര് ദൈവവശാദ് ഉപേത്യ സ്വദേഹഭാരേണ കൃതാപകാരഃ । വിലൂയതേ യത്ര തരുഃ കുഠാരൈര് ആശ്വാസനേ തത്ര ഹി കഃ പ്രസങ്ഗഃ
വീണ്ടും വീണ്ടും വിധിയുടെ ബലത്തിൽ, സ്വന്തം ശരീരത്തിന് തന്നെ ദോഷം സംഭവിക്കുന്നു; ഒരു വൃക്ഷം വീണ്ടും വീണ്ടും കുരുവാളി കൊണ്ട് വെട്ടപ്പെടുന്നിടത്ത് ആശ്വാസത്തിന് എവിടെയാണ് സ്ഥാനം?
മനോരമസ്യാപ്യ് അതിദോഷവൃത്തേര് അന്തര് വിഘാതായ സമുത്ഥിതസ്യ । വിഷദ്രുമസ്യേവ ജനസ്യ സങ്ഗാദ് ആസാദ്യതേ സമ്പ്രതി മൂര്ഛനൈവ
ആകർഷകനായവർക്കും, അതിയായ ദോഷങ്ങൾ ഉള്ളിൽ ഉയർന്നാൽ, മനസ്സിൽ കലഹം ഉണ്ടാകുന്നു; വിഷവൃക്ഷത്തോടുള്ള സമ്പർക്കം മനുഷ്യനിൽ ഇപ്പോൾ മയക്കം ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ.
കാസ് താ ദൃശോ യാസു ന സന്തി ദോഷാഃ കാസ് താ ദിശോ യാസു ന ദുഃഖദാഹഃ । കാസ് താഃ പ്രജാ യാസു ന ഭങ്ഗുരത്വം കാസ് താഃ ക്രിയാ യാസു ന നാമ മായാ
എന്താണ് അത്തരത്തിലുള്ള രൂപങ്ങൾ, അവയിൽ ദോഷങ്ങൾ ഇല്ലാത്തത്? എവിടെയാണ് അത്തരം ദിശകൾ, അവയിൽ വേദനയില്ലാത്തത്? ആരാണ് അത്തരം മനുഷ്യർ, അവരിൽ ഭംഗുരത്വം ഇല്ലാത്തത്? എന്താണ് അത്തരം പ്രവൃത്തികൾ, അവയിൽ മായ എന്നതല്ലാത്തത്?
കല്പാഭിധാനക്ഷണജീവിനോ ഽപി കല്പൌഘസങ്ഖ്യാകലനേ വിരിഞ്ചാഃ । അതഃ കലാശാലിനി കാലജാലേ ലഘുത്വദീര്ഘത്വധിയോ ഽപ്യ് അസത്യാഃ
കല്പം എന്ന പേരിൽ ജീവിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാദികളും അനേകം കല്പങ്ങളെ എണ്ണാൻ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട്, ഈ കാലത്തിന്റെ അളവുകളും വിഭജനങ്ങളും നിറഞ്ഞ വലയിൽ, ദീർഘമോ ചെറുതോ എന്ന ചിന്തകൾക്ക് യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല.
സര്വത്ര പാഷാണമയാ മഹീധ്രാ മൃദാ മഹീ ദാരുഭിര് ഏവ വൃക്ഷാഃ । മാംസൈര് ജനാഃ പൌരുഷബദ്ധഭാവാ നാപൂര്വമ് അസ്തീഹ വികാരഹീനമ്
എവിടെയും മലകൾ കല്ലിൽ നിന്നാണ്, ഭൂമി മണ്ണിൽ നിന്നാണ്, മരങ്ങൾ കാട്ടിൽ നിന്നാണ്. മനുഷ്യർ മാംസത്തിൽ നിന്നാണ്, പുരുഷഭാവത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒന്നും പുതിയത് അല്ല, ഒന്നും മാറ്റമില്ലാത്തതുമല്ല.
ആലോക്യതേ ചേതനയാനുവിദ്ധഃ പയോനിബദ്ധോ ഽണുചയോ നഭസ്സ്ഥഃ । പൃഥഗ്വിഭാഗേന പദാര്ഥലക്ഷ്മ്യാ ഏതജ് ജഗന് നേതരദ് അസ്തി കിഞ്ചിത്
ചേതനയാൽ നിറഞ്ഞ് കാണപ്പെടുന്നതെല്ലാം വെള്ളത്തിൽ ബന്ധിച്ച ഘടകങ്ങളാണ്, ആകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. വ്യത്യസ്ത വിഭജനങ്ങളിലൂടെയും വസ്തുക്കളുടെ ഭാഗ്യത്തിലൂടെയും ഈ ലോകം ഉണ്ടാകുന്നു—ഇതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല.
ചമത്കൃതിശ് ചേഹ മനസ്വിലോകേ ചേതശ്ചമത്കാരകരീ നരാണാമ് । സ്വപ്നേ ഽപി സാധോ വിഷയം കദാചിത് കേഷാഞ്ചിദ് അപ്യ് ഏതി ന ചിത്രരൂപാ
ഇവിടെ മനസ്സിന്റെ ലോകത്ത് അത്ഭുതം ഉണ്ടാകുന്നു; അത് മനുഷ്യരുടെ മനസ്സിൽ ഉണരുന്ന അത്ഭുതമാണ്. സദോ, സ്വപ്നത്തിൽ പോലും ചിലർക്കു് ഏതെങ്കിലും വസ്തുവിൽ ഈ വിചിത്രമായ രൂപം ഒരിക്കലും അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല.
അദ്യാപയാതേ ത്വ് അപി കല്പനായാ ആകാശവല്ലീഫലവന്മഹത്ത്വേ । ഉദേതി നോ ഽലോഭലവാഹതാനാമ് ഉദാരവൃത്താന്തമയീ കഥൈവ
ഇന്നും, ഒരു തുള്ളി ലാഭം പോലും തൊടാത്തവർക്കു്, ആകാശവള്ളിക്ക് വലിയ ഫലം ഉണ്ടാകാത്തതുപോലെ, മഹത്തായ കാര്യങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ കഥ ഒരിക്കലും ഉദയിക്കുന്നില്ല.
ആദാതുമ് ഇച്ഛന് പദമ് ഉത്തമാനാം സ്വചേതസൈവോപഹതോ ഽദ്യ ലോകഃ । പതത്യ് അശങ്കം പശുര് അദ്രികൂടാദ് ആനീലവല്ലീദലവാഞ്ഛയേവ
ഉത്തമരുടെ നിലയിലേക്കു് എത്താൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും, സ്വന്തം മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള തടസ്സം കൊണ്ടു മാത്രം, ലോകം ഇന്നത് ഭയമില്ലാതെ വീഴുന്നു—നീലവള്ളിയുടെ ഇല തേടി ഒരു മൃഗം മലശിഖരത്തിൽ നിന്നു ചാടുന്നതുപോലെ.
അവാന്തരന്യസ്തനിരര്ഥകാംസച്ഛായാലതാപത്ത്രഫലപ്രസൂനാഃ । ശരീര ഏവ ക്ഷതസമ്പദശ് ച ശ്വഭ്രദ്രുമാ അദ്യതനാ നരാശ് ച
കുഴിയിലുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾക്കുള്ളിലെ ശാഖകളും, ഉപയോഗം ഇല്ലാത്ത നിഴലും ഇലകളും പഴങ്ങളും പൂക്കളും എല്ലാം അകത്തേയ്ക്ക് ഒതുങ്ങിയതുപോലെ, ഇന്നത്തെ ശരീരത്തിലെ സമ്പത്തും അതുപോലെയാണ്; ഇന്നത്തെ മനുഷ്യരും അതുപോലെ തന്നെ.
ക്വചിജ് ജനാ മാര്ദവസുന്ദരേഷു ക്വചിത് കരാലേഷു ച സഞ്ചരന്തി । ദശാന്തരാലേഷു നിരന്തരേഷു വനാന്തഷണ്ഡേഷ്വ് ഇവ കൃഷ്ണശാരാഃ
മനുഷ്യർ ചിലപ്പോൾ സുന്ദരവും മൃദുവുമായവരോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നു, ചിലപ്പോൾ ഭയങ്കരരോടൊപ്പം; കാട്ടിലെ കറുത്ത മാൻമരങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായ വനശേഖരങ്ങൾക്കിടയിലായി ഇടവേളകളിലൂടെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതുപോലെ.
ധാതുര് നവാനി ദിവസം പ്രതി ഭീഷണാനി രമ്യാണി ചാവലുലിതാഖിലമാനവാനി । കാര്യാണി കഷ്ടഫലപാകഹതോദയാനി വിസ്മാപയന്തി ന ശഠസ്യ മനാംസി കേഷാമ്
പ്രതി ദിവസം പുതിയതും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായോ ആഹ്ലാദകരമായോ പ്രവർത്തികൾ, എല്ലാം മനുഷ്യരെ അലട്ടുന്നു; കഠിനഫലങ്ങൾ പാകമായതിന്റെ ഫലമായി ഇവ ഉയരുന്നു. എന്നാല് വഞ്ചകരുടെ മനസ്സിന് ഇതൊന്നും അതിശയമില്ല.
ജനഃ കാമാസക്തോ വിവിധകുകലാവേദനപരസ് സമസ് സ്വപ്നേ ഽപ്യ് അസ്മിഞ് ജഗതി സുലഭോ നാദ്യ സുജനഃ । ക്രിയാ ദുഃഖാസങ്ഗാദ് വിധുരവിധുരാ നൂനമ് അഖിലാ ന ജാനേ നേതവ്യാ കഥമ് ഇവ ദശാ ജീവിതമയീ
മനുഷ്യർ ആഗ്രഹങ്ങളിൽ ആസ്വദിച്ച്, പലവിധ ദുഷ്ടകലകളിൽ താൽപര്യം കാണിക്കുന്നു; ഈ ലോകത്ത് നല്ലവൻ സ്വപ്നത്തിലും ഇന്ന് ദുർലഭൻ. ദു:ഖസംബന്ധം കൊണ്ടു എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും അനിശ്ചിതവും വിഷമവുമാണ്; ഈ ജീവിതം എങ്ങനെ നയിക്കണമെന്ന് എനിക്ക് അറിയില്ല.
യച് ചേദം ദൃശ്യതേ കിഞ്ചിജ് ജഗത് സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । തത് സര്വമ് അസ്ഥിരം ബ്രഹ്മന് സ്വപ്നസങ്ഗമസന്നിഭമ്
ഈ ലോകത്ത് കാണുന്ന എല്ലാം—ചലിക്കുന്നതോ അചലമോ ആയതൊക്കെയും, ബ്രഹ്മനേ, എല്ലാം അസ്ഥിരമാണ്; സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടുമുട്ടുന്നതുപോലെ.
ശുഷ്കസാഗരസങ്കാശോ നിഖാതോ യോ ഽദ്യ ദൃശ്യതേ । സ പ്രാതര് അഭ്രസംവീതോ നഗസ് സമ്പദ്യതേ മുനേ
ഇന്ന് കാണുന്ന ഉണങ്ങിയ സമുദ്രം, താഴ്ന്നതും വ്യക്തമായതും, രാവിലെ ആകുമ്പോൾ, മഹർഷേ, മേഘങ്ങൾ മൂടിയ പർവതമായിത്തീരുന്നു.
യോ വനവ്യൂഹവിസ്തീര്ണോ വിലീഢഗഗനോ ഽചലഃ । ദിനൈര് ഏവ സ യാത്യ് ഉര്വീസമതാം കൂപതാം ച വാ
കാടുകളും ആകാശത്തോളം ഉയരവും ഉള്ള അചഞ്ചലമായ ആ പർവ്വതം, കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കകം ഭൂമിയോടൊപ്പമാകുകയോ കിണറുപോലെയുള്ള താഴ്വരയാകുകയോ ചെയ്യുന്നു.
യദ് അങ്ഗമ് അദ്യ സംവീതം കൌശേയസ്രഗ്വിലേപനൈഃ । ദിഗമ്ബരം തദ് ഏവ ശ്വോ ദൂരേ വിശരിതാവടേ
ഇന്ന് പാവാടകളും സുഗന്ധതൈലവും അണിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ ശരീരം, നാളെ അതേ ശരീരം ദൂരെയുള്ള ശൂന്യപ്രദേശത്ത് വസ്ത്രരഹിതമായി കിടക്കുന്നു.