ശരീരനൌശ് ചര്മനിബദ്ധബന്ധാ ഭവാമ്ബുധാവ് ആലുലിതാ ഭ്രമന്തീ । പ്രവ്രോഡ്യതേ പഞ്ചഭിര് ഇന്ദ്രിയാഖ്യൈര് അധോ വഹന്തീ മകരൈര് അധീനാ
ചർമ്മത്തിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ശരീരനൗക, ഭവസമുദ്രത്തിൽ അലഞ്ഞു തിരിയുന്നു; അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന मगरങ്ങൾ അതിനെ കീഴടക്കി താഴേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
തൃഷ്ണാലതാകാനനചാരിണോ ഽമീ ശാഖാശതം കാമമഹീരുഹേഷു । പരിഭ്രമന്തഃ ക്ഷപയന്തി കാമമ് മനോമൃഗാ നോ ഫലമ് ആപ്നുവന്തി
തൃശ്യാവള്ളികളുടെ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ മനസ്സെന്ന മാൻമാർ, ആഗ്രഹവൃക്ഷങ്ങളിൽ നൂറുകൈകളിൽ അലഞ്ഞു നടക്കുന്നു; ആനന്ദം തേടി ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു, പക്ഷേ ഫലം ഒരിക്കലും ലഭിക്കുന്നില്ല.
കൃച്ഛ്രേഷു ദൂരാസ്തവിഷാദമോഹാസ് സ്വാമ്യേഷ്വ് അനുത്സിക്തമനോഽഭിരാമാഃ । സുദുര്ലഭാസ് സമ്പ്രതി സുന്ദരീഭിര് അനാഹതാന്തഃകരണാ മഹാന്തഃ
കഷ്ടകാലങ്ങളിൽ ദു:ഖവും മായയും വിട്ടു, മനസ്സു ചിതറാതെ സ്വാധീനത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവരും, ഇപ്പോൾ മനോഹരികളിൽ വളരെ അപൂർവരായവരും, ഉള്ളിൽ ഒരു തൊടലുമില്ലാതെ വലിയവരും, ഇവരാണ് മഹാന്മാർ.
തരന്തി മാതങ്ഗഘടാതരങ്ഗം രണാമ്ബുധിം യേ മയി തേ ന ശൂരാഃ । ശൂരാസ് ത ഏവേഹ മനസ്തരങ്ഗം യേ ഹീന്ദ്രിയാമ്ഭോധിമ് ഇമം തരന്തി
ആനകളുടെ കൂട്ടം പോലെ വരുന്ന തിരമാലകളും യുദ്ധസമുദ്രവും കടക്കുന്നവരാണ് വീരന്മാർ എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; മനസ്സിന്റെ തിരമാലകളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സമുദ്രവും കടക്കുന്നവരാണ് ഇവിടെ സത്യമായ വീരന്മാർ.
അക്ലിഷ്ടപര്യന്തഫലാഭിരാമാ ന ദൃശ്യതേ കസ്യചിദ് ഏവ കാചിത് । ക്രിയാ ദുരാശാഹതചിത്തവൃത്തേര് യാമ് ഏത്യ വിശ്രാന്തിമ് ഉപൈതി ലോകഃ
എളുപ്പത്തിൽ ഫലം ലഭിക്കുന്ന, കഷ്ടതയില്ലാത്ത സുഖകരമായ പ്രവർത്തി ആര്ക്കും എവിടെയും കാണാറില്ല; വ്യർത്ഥമായ ആസകളാൽ മനസ്സു അലഞ്ഞു പോകുന്നവർക്കു, അത്തരം നിലയിലേക്കെത്തുമ്പോഴാണ് ലോകം വിശ്രമം നേടുന്നത്.
കീര്ത്യാ ജഗദ് ദിക്കുഹരം പ്രതാപൈശ് ശ്രിയാ ഗൃഹം സത്ത്വബലേന ലക്ഷ്മീമ് । യേ പൂരയന്ത്യ് അക്ഷതധര്മബന്ധാ ന തേ ജഗത്യാം സുലഭാ മനുഷ്യാഃ
കീർത്തിയാൽ ലോകം നിറയ്ക്കുന്നവരും, തേജസാൽ ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നവരും, സമ്പത്താൽ വീടും ധർമ്മബലത്താൽ ലക്ഷ്മിയും സംരക്ഷിക്കുന്നവരും, അക്ഷതമായ ധർമ്മബന്ധമുള്ളവരും, ഇവർ മനുഷ്യരിൽ വളരെ അപൂർവരാണ്.
അപ്യ് അന്തരസ്ഥം ഗിരിശൈലഭിത്തേര് വജ്രാലയാഭ്യന്തരസംസ്ഥിതം വാ । സര്വം സമായാന്തി സമിദ്ധവേഗാസ് സര്വാശ് ശ്രിയസ് സന്തതമ് ആപദശ് ച
പർവ്വതത്തിന്റെ ഉള്ളിലോ വജ്രക്കോട്ടയുടെ അകത്തോ ഒളിച്ചിട്ടുള്ളതും, ഭാഗ്യവും ദുർഭാഗ്യവും എന്നപോലെ ശക്തമായ പ്രവാഹത്തിൽ എല്ലാം എപ്പോഴും എത്തിച്ചേരും.
പുത്രാശ് ച ദാരാശ് ച ധനം ച ബുദ്ധ്യാ പ്രകല്പ്യതേ താത രസായനം വ । സര്വം തു തന് നോപകരോത്യ് അഥാന്തേ യത്രാതിരമ്യാ വിഷമൂര്ഛനൈവ
മകനും ഭാര്യയും സമ്പത്തും മനസ്സിൽ രസായനമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, പ്രിയനേ; എന്നാൽ ജീവിതാവസാനത്ത് അത്യന്തം ആകർഷകമായ വിഷം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ, അവയൊന്നും സഹായകരമല്ല.
വിഷാദയുക്തോ വിഷമാമ് അവസ്ഥാമ് ഉപാഗതഃ കായവയോഽവസാനേ । ഭാവാന് സ്മരന് സ്വാന് അഭിധര്മരിക്താഞ് ജനോ ജരാവാന് അഭിദഹ്യതേ ഽന്തഃ
വ്യസനത്തിൽ ആകുലനായ്, ശരീരത്തിന്റെ അന്ത്യാവസ്ഥയിൽ വിഷംപോലെയുള്ള അവസ്ഥയിൽ എത്തുമ്പോൾ, തന്റെ തന്നെ അനുഭവങ്ങൾ — യഥാർത്ഥത്തിൽ ശൂന്യമായവ — ഓർത്തു, മനുഷ്യൻ അകത്തുതന്നെ വയസ്സിന്റെ തീയിൽ ദഹിക്കപ്പെടുന്നു.
കാമാര്ഥധര്മാപ്തികൃശാന്തരാഭിഃ ക്രിയാഭിര് ആദൌ ദിവസാനി നീത്വാ । ചേതശ് ചലദ് ബര്ഹിണപിഞ്ഛലോലം വിശ്രാന്തിമ് ആഗച്ഛതു കേന പുംസഃ
ആദിയിൽ ആനന്ദം, സമ്പത്ത്, ധർമ്മം എന്നിവ നേടാൻ ശ്രമിച്ചുള്ള പ്രവർത്തികളിൽ, ഫലങ്ങൾ ക്ഷീണിക്കുകയും അനിശ്ചിതവും ആയതുകൊണ്ട്, മനസ്സ് മയിൽപക്ഷിയുടെ ഇരുണ്ടപക്ഷിപോലെ ചഞ്ചലമായ്, മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ വിശ്രമം കണ്ടെത്തും?
പുരോഗതൈര് അപ്യ് അനവാപ്തരൂപൈസ് തരങ്ഗിണീതുങ്ഗതരങ്ഗകല്പൈഃ । ക്രിയാഫലൈര് ദൈവവശാദ് ഉപേതൈര് വിഡമ്ബ്യതേ ഭിന്നരുചിര് ഹി ലോകഃ
നദിയുടെ ഉയർന്ന തിരകളെപ്പോലെ വ്യത്യസ്തമായ പ്രവർത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ, പലപ്പോഴും ശ്രമിച്ചിട്ടും ലഭിക്കാതെ, ഭാഗ്യത്തിന്റെ അനുസരണയാൽ സംഭവിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, വിവിധ ഇഷ്ടങ്ങളുള്ള ലോകം പരിഹസിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇമാന്യ് അമൂനീതി വിഭാവിതാനി കാര്യാണ്യ് അപര്യന്തമനോരമാണി । ജനസ്യ ജായാജനരഞ്ജനേന ജടാജരാന്തം ജരയന്തി ചേതഃ
ഇതും അതും എന്ന് endlessly ആസ്വാദ്യമായെന്ന് കരുതുന്ന പ്രവൃത്തികൾ, ജനനമരണങ്ങളുടെ സുഖദുഃഖങ്ങൾകൊണ്ട്, ഒടുവിൽ വയസ്സിന്റെ ക്ഷയത്തിൽ, മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു.
പര്ണാനി ശീര്ണാനി യഥാ തരൂണാം സമേത്യ ജന്മാശു ലയം പ്രയാന്തി । തഥൈവ ലോകാസ് സ്വവിവേകഹീനാസ് സമേത്യ ഗച്ഛന്തി കുതോ ഽപ്യ് അഹോഭിഃ
മരങ്ങളുടെ ഇലകൾ ഒന്നിച്ചു ചേരുകയും ഉടൻ തന്നെ വീണുപോകുന്നതുപോലെ, വിവേകമില്ലാത്ത ആളുകൾ ഏതോ സ്ഥലത്ത് ചേരുകയും, കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്കുശേഷം എവിടെയോ നിന്ന് പിരിഞ്ഞുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇതസ് തതോ ദൂരതരം വിഹൃത്യ പ്രവിശ്യ ഗേഹം ദിവസാവസാനേ । വിവേകിലോകാശ്രയിസാധുകര്മരിക്തേ ഽഹ്നി യാതേ ക ഉപൈതി നിദ്രാമ്
ഇവിടെയും അവിടെയും ദൂരങ്ങളിലായി സഞ്ചരിച്ച്, ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ വീട്ടിൽ തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ, വിവേകമുള്ളവരുടെ സാന്നിധ്യവും നല്ല പ്രവൃത്തികളും ഇല്ലാതെ, ആ ദിവസം കഴിഞ്ഞാൽ ആരാണ് സുഖമായി ഉറങ്ങാൻ കഴിയുക?
വിദ്രാവിതേ ശത്രുജനേ സമസ്തേ സമാഗതായാമ് അഭിതശ് ച ലക്ഷ്മ്യാമ് । സേവ്യന്ത ഏതാനി സുഖാനി യാവത് താവത് സമായാതി കുതോ ഽപി മൃത്യുഃ
എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും അകറ്റി, സമൃദ്ധി ചുറ്റും നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോള് മനുഷ്യര് ഈ സുഖങ്ങള് ആസ്വദിക്കുന്നു; എന്നാല് എവിടെയോ നിന്നോ മരണവും ഒടുവില് എത്തിച്ചേരും.
കുതോ ഽപി സംവര്ധിതതുച്ഛരൂപൈര് ഭാവൈര് അമീഭിഃ ക്ഷണദൃഷ്ടനഷ്ടൈഃ । വിലോഭ്യമാനാ ജനതാ ജഗത്യാം ന വേത്ത്യ് ഉപായാതമ് അഹോ ന യാതമ്
ഈ ലോകത്തിലെ ആളുകള് എവിടെയും നിന്നുമില്ലാതെ പെട്ടെന്ന് വരികയും ഉടന് അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്യുന്ന തുല്യഹീനമായ മനോഭാവങ്ങളില് ആകര്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് യഥാര്ത്ഥത്തില് എന്താണ് ലഭിച്ചത്, എന്താണ് നഷ്ടമായത് എന്നതും അവര്ക്ക് അറിയില്ല.
യിയാസുഭിഃ കാലമുഖം ക്രിയന്തേ ജനൈഡകൈസ് തേ ഹതകര്മബന്ധാഃ । യേ പീനതാമ് ഏവ ബലാദ് ഉപേത്യ ശരീരബന്ധേ നനു തേ ഭവന്തി
കാലത്തിന്റെ പിടിയില് നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാന് ആഗ്രഹിച്ച് ശ്രമപൂര്വ്വം കര്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നവര് ദുർഭാഗ്യകരമായ കര്മബന്ധത്തില് കുടുങ്ങുന്നു; അവര് ബലവന്തമായി ശരീരബലം നേടുമ്പോഴും ശരീരബന്ധത്തില് തന്നെ കുടുങ്ങി നില്ക്കുന്നു.
അജസ്രമ് ആഗച്ഛതി സത്വരേയമ് അനാരതം ഗച്ഛതി സത്വരൈവ । കുതോ ഽപി ലോലാ ജനതാ ജഗത്യാം തരങ്ഗമാലാ ക്ഷണഭങ്ഗുരേവ
ഈ ലോകത്തിലെ ജനസമൂഹം ഒരു നിമിഷം പോലും ശാന്തിയില്ലാതെ വേഗത്തില് വരികയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു; ഒരു തിരമാലപോലെ, ഒരുപാട് ചഞ്ചലവും നിമിഷംകൊണ്ട് തകരുന്നതുമാണ്.
പ്രാണാപഹാരൈകപരാ നരാണാമ് മനോ മനോഹാരിതയാ ഹരന്തി । രക്തച്ഛദാഷ് ഷട്പദചഞ്ചലാക്ഷ്യോ വിഷദ്രുമാ ലോലലതാസ് സ്ത്രിയശ് ച
മനുഷ്യരുടെ പ്രാണന് എടുത്തെടുക്കാന് മാത്രം ഉദ്ദേശിക്കുന്നവയാണ് മനസ്സും, ആനന്ദം കവര്ന്നെടുക്കുന്ന മനസ്സും, ചുവപ്പു പൂവിലെ തേനീച്ചപോലെ ചഞ്ചലമായ കണ്ണുകളുള്ള സ്ത്രീകളും, വിഷവൃക്ഷത്തിലെ ചഞ്ചലമായ വിഷലതകളും.
ഇതോ ഽന്യതശ് ചോപഗതാ മുധൈവ സമാനസങ്കേതനിബദ്ധഭാവാ । യാത്രാസമാസങ്ഗസമാ നരാണാം കലത്രമിത്രവ്യവഹാരമായാ
ഇവിടെയും അവിടെയും നിന്നുമുള്ള ബന്ധങ്ങള്—ഭാര്യ, സുഹൃത്ത്, വ്യാപാരം—ഒക്കെ ഒരേപോലെയുള്ള മനോഭാവത്തില് ചേര്ന്ന് രൂപപ്പെടുന്നു; എന്നാല് അവ മനുഷ്യരുടെ ഇടയിലെ വ്യവഹാരത്തിന്റെ മായ മാത്രമാണ്.
പ്രദീപകാന്തിഷ്വ് ഇവ ഭുക്തഭൂരിദശാസ്വ് അതിസ്നേഹനിബന്ധനീഷു । സംസാരമായാസു ചലാചലാസു ന ജ്ഞായതേ തത്ത്വമ് അതാത്ത്വികീഷു
ദീപത്തിന്റെ പ്രകാശം കുലുങ്ങുമ്പോഴും സ്ഥിരമായിരിക്കുമ്പോഴും, അതുപോലെ അതിയായ ആസക്തിയോടെ ഭക്ഷണം കഴിച്ച ശേഷമുള്ള അവസ്ഥകളിലും, വസ്തുതയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാകുന്നില്ല. അതുപോലെ തന്നെയാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലമായതുമായ ഈ ലോകമോഹങ്ങളിൽ യാഥാർത്ഥ്യം മനസ്സിലാകാറില്ല.
സംസാരസംരമ്ഭകുചക്രികേയമ് പ്രാവൃട്പയോബുദ്ബുദഭങ്ഗുരാപി । അസാവധാനസ്യ ജനസ്യ ബുദ്ധൌ ചിരസ്ഥിരപ്രത്യയമ് ആതനോതി
മഴക്കാലത്ത് വെള്ളബുധ്ബുദങ്ങൾപോലെ എളുപ്പത്തിൽ പൊട്ടിപ്പോകുന്ന ഈ ലോകചക്രം, ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവരുടെ മനസ്സിൽ ദീർഘകാലം ഉറച്ച വിശ്വാസം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ശോഭോജ്ജ്വലാ ദൈന്യവശാദ് വിനഷ്ടാ ഗുണാസ് സ്ഥിതാസ് സമ്പ്രതി ജര്ജരത്വേ । ആശ്വാസനാ ദൂരതരം പ്രയാതാ ജനസ്യ ഹേമന്ത ഇവാബ്ജിനീഷു
ഭാരത്വം മൂലം ഭംഗിയും പ്രകാശവും നഷ്ടപ്പെട്ടു; ഗുണങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ക്ഷയിച്ച നിലയിലാണ്; ആശ്വാസം ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരെയായി പോയിരിക്കുന്നു, ശീതകാലത്ത് താമരപ്പൂക്കൾ അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ.
പുനഃ പുനര് ദൈവവശാദ് ഉപേത്യ സ്വദേഹഭാരേണ കൃതാപകാരഃ । വിലൂയതേ യത്ര തരുഃ കുഠാരൈര് ആശ്വാസനേ തത്ര ഹി കഃ പ്രസങ്ഗഃ
വീണ്ടും വീണ്ടും വിധിയുടെ ബലത്തിൽ, സ്വന്തം ശരീരത്തിന് തന്നെ ദോഷം സംഭവിക്കുന്നു; ഒരു വൃക്ഷം വീണ്ടും വീണ്ടും കുരുവാളി കൊണ്ട് വെട്ടപ്പെടുന്നിടത്ത് ആശ്വാസത്തിന് എവിടെയാണ് സ്ഥാനം?
മനോരമസ്യാപ്യ് അതിദോഷവൃത്തേര് അന്തര് വിഘാതായ സമുത്ഥിതസ്യ । വിഷദ്രുമസ്യേവ ജനസ്യ സങ്ഗാദ് ആസാദ്യതേ സമ്പ്രതി മൂര്ഛനൈവ
ആകർഷകനായവർക്കും, അതിയായ ദോഷങ്ങൾ ഉള്ളിൽ ഉയർന്നാൽ, മനസ്സിൽ കലഹം ഉണ്ടാകുന്നു; വിഷവൃക്ഷത്തോടുള്ള സമ്പർക്കം മനുഷ്യനിൽ ഇപ്പോൾ മയക്കം ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ.
കാസ് താ ദൃശോ യാസു ന സന്തി ദോഷാഃ കാസ് താ ദിശോ യാസു ന ദുഃഖദാഹഃ । കാസ് താഃ പ്രജാ യാസു ന ഭങ്ഗുരത്വം കാസ് താഃ ക്രിയാ യാസു ന നാമ മായാ
എന്താണ് അത്തരത്തിലുള്ള രൂപങ്ങൾ, അവയിൽ ദോഷങ്ങൾ ഇല്ലാത്തത്? എവിടെയാണ് അത്തരം ദിശകൾ, അവയിൽ വേദനയില്ലാത്തത്? ആരാണ് അത്തരം മനുഷ്യർ, അവരിൽ ഭംഗുരത്വം ഇല്ലാത്തത്? എന്താണ് അത്തരം പ്രവൃത്തികൾ, അവയിൽ മായ എന്നതല്ലാത്തത്?
കല്പാഭിധാനക്ഷണജീവിനോ ഽപി കല്പൌഘസങ്ഖ്യാകലനേ വിരിഞ്ചാഃ । അതഃ കലാശാലിനി കാലജാലേ ലഘുത്വദീര്ഘത്വധിയോ ഽപ്യ് അസത്യാഃ
കല്പം എന്ന പേരിൽ ജീവിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാദികളും അനേകം കല്പങ്ങളെ എണ്ണാൻ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട്, ഈ കാലത്തിന്റെ അളവുകളും വിഭജനങ്ങളും നിറഞ്ഞ വലയിൽ, ദീർഘമോ ചെറുതോ എന്ന ചിന്തകൾക്ക് യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല.
സര്വത്ര പാഷാണമയാ മഹീധ്രാ മൃദാ മഹീ ദാരുഭിര് ഏവ വൃക്ഷാഃ । മാംസൈര് ജനാഃ പൌരുഷബദ്ധഭാവാ നാപൂര്വമ് അസ്തീഹ വികാരഹീനമ്
എവിടെയും മലകൾ കല്ലിൽ നിന്നാണ്, ഭൂമി മണ്ണിൽ നിന്നാണ്, മരങ്ങൾ കാട്ടിൽ നിന്നാണ്. മനുഷ്യർ മാംസത്തിൽ നിന്നാണ്, പുരുഷഭാവത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒന്നും പുതിയത് അല്ല, ഒന്നും മാറ്റമില്ലാത്തതുമല്ല.
ആലോക്യതേ ചേതനയാനുവിദ്ധഃ പയോനിബദ്ധോ ഽണുചയോ നഭസ്സ്ഥഃ । പൃഥഗ്വിഭാഗേന പദാര്ഥലക്ഷ്മ്യാ ഏതജ് ജഗന് നേതരദ് അസ്തി കിഞ്ചിത്
ചേതനയാൽ നിറഞ്ഞ് കാണപ്പെടുന്നതെല്ലാം വെള്ളത്തിൽ ബന്ധിച്ച ഘടകങ്ങളാണ്, ആകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. വ്യത്യസ്ത വിഭജനങ്ങളിലൂടെയും വസ്തുക്കളുടെ ഭാഗ്യത്തിലൂടെയും ഈ ലോകം ഉണ്ടാകുന്നു—ഇതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല.
ചമത്കൃതിശ് ചേഹ മനസ്വിലോകേ ചേതശ്ചമത്കാരകരീ നരാണാമ് । സ്വപ്നേ ഽപി സാധോ വിഷയം കദാചിത് കേഷാഞ്ചിദ് അപ്യ് ഏതി ന ചിത്രരൂപാ
ഇവിടെ മനസ്സിന്റെ ലോകത്ത് അത്ഭുതം ഉണ്ടാകുന്നു; അത് മനുഷ്യരുടെ മനസ്സിൽ ഉണരുന്ന അത്ഭുതമാണ്. സദോ, സ്വപ്നത്തിൽ പോലും ചിലർക്കു് ഏതെങ്കിലും വസ്തുവിൽ ഈ വിചിത്രമായ രൂപം ഒരിക്കലും അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല.