അസക്തബുദ്ധിഭിര് നിത്യം ഹതാന്യൈര് അപ്യ് അഹന്തൃഭിഃ । വാസനാജാലനിര്മുക്തൈഃ കൃതകാര്യൈര് അകര്തൃഭിഃ
അനുരാഗമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള, ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഭാവമില്ലാത്ത മറ്റുള്ളവരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടാലും, വാസനകളുടെ കുടയിലുനിന്ന് മോചിതരായ, ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം പൂർത്തിയാക്കിയ, കർമ്മബോധം ഇല്ലാത്തവരായ അവർ അങ്ങനെ ആയിരുന്നു.
പ്രഭോഃ കാര്യമ് ഇദം കാര്യമ് ഇതി സങ്ഗരതത്പരൈഃ । വീതരാഗൈര് ഗതദ്വേഷൈസ് സതതം സമദൃഷ്ടിഭിഃ
പ്രഭുവിന്റെ ജോലി എന്നറിയിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകി, ആസക്തിയും വൈരവും ഇല്ലാതെ, എല്ലായ്പ്പോഴും സമദർശനത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരാണ് ഇവർ.
സാ ദൈവീ ദാനവൈസ് സേനാ ഭീമഭാസദ്രുടാദിഭിഃ । ഹതാ ഭുക്താ ക്ഷതാ പ്ലുഷ്ടാ സ്വാന്ത്രശ്രീര് ഇവ ഭോക്തൃഭിഃ
അപ്രമേഹമായ അസുരന്മാരാൽ ദൈവസേന ഭയാനകമായി ആക്രമിക്കപ്പെട്ടു, നശിച്ചു, ദഹിച്ചു, പരിക്കേറ്റു, അകത്തുള്ള സമ്പത്ത് ആസ്വാദകരാൽ നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.
ഭീമഭാസദ്രുടക്ഷുണ്ണാ തതോ ഗീര്വാണവാഹിനീ । പരിദുദ്രാവ വേഗേന ഗങ്ഗേവ ഹിമവച്ച്യുതാ
ഭയങ്കരമായ അസുരന്മാരാൽ തകർന്ന ദേവസേന, ഹിമാലയത്തിൽ നിന്നു വീണു ഒഴുകുന്ന ഗംഗപോലെ വേഗത്തിൽ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു.
സാ സുരാനീകിനീ ദേവം ക്ഷീരോദാര്ണവശായിനമ് । ജഗാമ ശരണം ശൈലം വാതാന്തേവാബ്ദമാലികാ
ആ ദൈവസേന, ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്ന ദൈവത്തിൻറെ ശരണം തേടി, കാറ്റ് അവസാനിക്കുമ്പോൾ മേഘമാല പർവ്വതത്തെ അഭയമാകുന്നത് പോലെ ഓടി.
വിഷ്ണുര് ആശ്വാസയാമ് ആസ താം ഭീതാം ദേവവാഹിനീമ് । ഭുജഗാഭിദ്രുതാമ് ഏകാം രമണീമ് ഇവ നായകഃ
ഭയപ്പെട്ട ദേവനദിയെ, പാമ്പുകൾ പിന്തുടർന്നതിനെ, ഒരു നായകൻ തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, വിഷ്ണു ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
അഥ ക്ഷീരോദകുഹരേ താവത് സാ സുരവാഹിനീ । ഉവാസ യാവദ് ഭഗവാന് അരിനാശാര്ഥമ് ഉദ്യയൌ
പിന്നീട്, ക്ഷീരസമുദ്രത്തിലെ ഗുഹയിൽ ആ ദേവനദി തങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു, ഭഗവാൻ ശത്രുവിനെ നശിപ്പിക്കാൻ ഉയർന്ന് വരുന്നതുവരെ.
ബഭൂവ ദാരുണം യുദ്ധം ശൌരിശമ്ബരയോസ് തതഃ । അകാല ഇവ കല്പാന്തസ് സമുഡ്ഡീനകുലാചലഃ
ശൗരിയും ശംബരനും തമ്മിൽ അതിവിശേഷമായ ഒരു യുദ്ധം ഉണ്ടായി; അകാലത്തിൽ കല്പാന്തം സംഭവിക്കുന്നതുപോലെ, പർവ്വതങ്ങളും കുടുംബങ്ങളും ഉണർന്നുയർന്നതുപോലെ.
ശശാമ സമരേ തസ്മിന് ദൈത്യസ് സബലവാഹനഃ । നാരായണഹതോ യാതശ് ശമ്ബരോ വൈഷ്ണവീം പുരീമ്
ആ യുദ്ധത്തിൽ, ദാനവനും അവന്റെ സൈന്യവും രഥങ്ങളും അടങ്ങിയവയും കീഴടക്കപ്പെട്ടു; നാരായണൻ വധിച്ചതിനാൽ ശംബരൻ വിഷ്ണുവിന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.
ഭീമഭാസദ്രുടാസ് തേ തു തസ്മിന് വിഷമസങ്ഗരേ । വിഷ്ണുനൈവ ശമം നീതാഃ പവനേനേവ ദീപകാഃ
അത് ഭയാനകമായ യുദ്ധത്തിൽ നിന്നു ഭയപ്പെടുത്തി ഓടിപ്പോയവർ, കാറ്റിൽ ദീപങ്ങൾ അണയുന്നതുപോലെ, വിഷ്ണു തന്നെ അവരെ ശാന്തനാക്കുകയായിരുന്നു.
തേ ഹി നിര്വാസനാ ഏവ യദാ ശാന്തിമ് ഉപാഗതാഃ । തദൈതേഷാം ഗതിര് ജാതാ ദീപാനാമ് ഇവ ശാമ്യതാമ്
അവർക്കു മനസ്സിലെ ആസ്വാദനങ്ങൾ ഇല്ലാതാവുമ്പോൾ, അവർ സമാധാനത്തിലേക്ക് എത്തി; അപ്പോൾ അവരുടെ അന്ത്യം അണയുന്ന ദീപങ്ങൾ പോലെ ആയിരുന്നു.
തസ്മാദ് വാസനയാ ബദ്ധം മുക്തം നിര്വാസനം മനഃ । രാമ നിര്വാസനീഭാവമ് ആഹരാശു വിവേകതഃ
രാമാ, മനസ്സിനെ ആസ്വാദനങ്ങൾ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; ആസ്വാദനങ്ങൾ ഇല്ലാതായാൽ മനസ്സ് മോചിതമാകും. അതിനാൽ, വിവേകത്തോടെ ആസ്വാദനരഹിതമായ അവസ്ഥയെ നീ വേഗത്തിൽ നേടുക.
സമ്യഗാലോകനാത് സത്യാദ് വാസനാ പ്രവിലീയതേ । വാസനാവിലയേ ചേതശ് ശമമ് ആയാതി ദീപവത്
സത്യത്തെ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ആസ്വാദനങ്ങൾ അകറ്റപ്പെടുന്നു; ആസ്വാദനങ്ങൾ അകന്നാൽ, മനസ്സ് ദീപം പോലെ സമാധാനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു.
ന സത്യം കിഞ്ചിദ് ഏവേഹ യദ്ഭാവോ ഭാവയത്യ് അലമ് । നാസ്ത്യ് ഏവ ഭാവനാ തസ്മാദ് ഇത്യ് ഏതത് സമ്യഗീക്ഷണമ്
ഇവിടെ യാഥാര്ഥ്യത്തില് ഒന്നുമില്ല; കാണുന്നതെല്ലാം മനസ്സിന്റെ ഭാവനയാല് മാത്രമാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഭാവനയ്ക്കു പോലും യഥാര്ഥം ഇല്ലെന്നു മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് ശരിയായ ബോധം.
വാസനാചിത്തനാമാനൌ ശബ്ദാവ് അര്ഥസമന്വിതൌ । സത്യാവലോകനാദ് യത്ര വിലീനൌ തത് പരം പദമ്
വാസനയും മനസ്സും എന്നിങ്ങനെ പറയുന്ന രണ്ടു പേരുകളും അര്ത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങളാണ്. സത്യം കാണുന്നവനില് അവ രണ്ടും ലയിച്ചുപോകുന്നിടമാണ് പരമാവസ്ഥ.
ആത്മൈവേദം ജഗത് സര്വം കഃ കിം ഭാവയതു ക്വ വാ । ഭാവനാ നാമ നാസ്ത്യ് ഏവ ഏതത് തത് സമ്യഗീക്ഷണമ്
ഈ ലോകം മുഴുവന് ആത്മാവാണ്; ആര് ആരെ എവിടെ ഭാവിക്കാനാണ്? ഭാവന എന്നതൊന്നും യാഥാര്ഥ്യത്തില് ഇല്ല; ഇതാണ് ശരിയായ ദര്ശനം.
വാസനാവലിതം ചിത്തമ് ഇഹ സ്ഥിതിമ് ഉപാഗതമ് । തദ് ഏവ തദ്വിനിര്മുക്തം വിമുക്തമ് ഇതി കഥ്യതേ
വാസനകളാല് നിറഞ്ഞ മനസ്സ് ഇവിടെ ഒരു നിലയിലേക്കെത്തുന്നു; ആ വാസനകളില് നിന്നു പൂര്ണമായി മോചിതമായാല് അതാണ് മോക്ഷം എന്നു പറയുന്നു.
നാനാഘടപടാകാരൈശ് ചേതസ് സ്ഥിതിമ് ഉപാഗതമ് । തദ് ഏവാശു ശമം നേയം മിഥ്യാ യക്ഷ ഇവോത്ഥിതഃ
ചിതം പലവിധ പാത്രങ്ങളോ വസ്ത്രങ്ങളോ പോലെ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് ശാന്തമായിരിക്കുമ്പോൾ, അതേ മനസ്സിനെ വേഗത്തിൽ സമാധാനത്തിലേക്ക് നയിക്കണം. അതിന്റെ രൂപങ്ങൾ എല്ലാം മിഥ്യയാണ്, ഉണർന്നൊരു ഭൂതംപോലെയാണ്.
ദാമവ്യാലകടാകാരൈശ് ചേതഃ പരിണതം യഥാ । ഭീമഭാസദ്രുടാകാരൈശ് ചേതഃ പരിണതം തഥാ
മാലയോ പാമ്പോ പോലെയുള്ള രൂപങ്ങൾ മനസ്സിന് എങ്ങനെ വരുമോ, അതുപോലെ ഭയാനകമായ പ്രകാശമുള്ള ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ രൂപവും മനസ്സിന് വരാം.
ഭീമഭാസദ്രുടന്യായോ രാഘവാസ്ത്വ് അചലസ് തവ । ദാമവ്യാലകടന്യായോ മാ തേ ഭവതു രാഘവ
രാഘവ, ഭയാനകമായ പ്രകാശമുള്ള വൃക്ഷത്തിന്റെ സങ്കൽപ്പം നിനക്കിൽ ഉറപ്പായിരിക്കട്ടെ; മാലയോ പാമ്പോ പോലെയുള്ള സങ്കൽപ്പം നിനക്കുണ്ടാകരുത്.
ഏതദ് രാമ പുരാ പ്രോക്തം പിത്രാ കമലജേന മേ । ഭവതേ ഽദ്യ മയാ പ്രോക്തം ശിഷ്യായാത്യന്തധീമതേ
രാമാ, ഇതു എനിക്ക് മുമ്പ് എന്റെ പിതാവായ കമലജനിൽ നിന്ന് കേട്ടതാണ്; ഇന്ന് അതേ ഉപദേശം ഞാൻ നിനക്കു, അത്യന്തം ബുദ്ധിമാനായ ശിഷ്യനായി, പറഞ്ഞു.
ദാമവ്യാലകടന്യായസ് തസ്മാന് മാ തേ ഽസ്തു രാഘവ । ഭീമഭാസദ്രുടന്യായോ നിത്യമ് അസ്തു തവാനഘ
രാഘവാ, കയറ്റത്തെയും പാമ്പിനെയും കുറിച്ചുള്ള തെറ്റായ ധാരണ നിന്നെ പിടിക്കരുത്. ഭയാനകമായി തോന്നുന്ന ഉണങ്ങിയ കശുവിന്റെ ഉദാഹരണം നീ എപ്പോഴും മനസ്സിൽ വയ്ക്കണം, പാപരഹിതനേ.
അവിരലസുഖദുഃഖസങ്കടേയം ഭവപദവീ ഭവഭാവനോപയാതാ । വ്യവഹരണവതോ ഽപി ഭൂതജാതൌ സതതമ് അസക്തതയാ വിനശ്യതീതി
ഇന്ത്യാനന്ദവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ ഈ ലോകജീവിതം ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭാവനയിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവർക്കും, ആസ്വാദനമില്ലാതെ ജീവിച്ചാൽ, ഇത് എല്ലായ്പ്പോഴും അപ്രത്യക്ഷമാവുന്നു.
ജയന്തി തേ സദാ ശൂരാസ് സാധവോ യൈര് വിനിര്ജിതമ് । അവിദ്യാമദിരോല്ലാസി സ്വമനോ വിഷയോന്മുഖമ്
അവിദ്യയും അഹങ്കാരവും കൊണ്ടു ഉന്മാദമായും വിഷയങ്ങളിൽ ആകർഷിതമായും ഉള്ള സ്വന്തം മനസ്സിനെ ജയിച്ചവരാണ് സദാ വിജയികളായ വീരരും സത്പുരുഷന്മാരും.
സംസാരസ്യാസ്യ ദുഃഖസ്യ സര്വോപദ്രവദായിനഃ । ഉപായ ഏക ഏവാസ്തി മനസസ് സ്വസ്യ നിഗ്രഹഃ
ഈ ലോകസഞ്ചാരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന എല്ലാ ദുഃഖങ്ങൾക്കും ഉപദ്രവങ്ങൾക്കും ഒരു വഴിയേ ഉണ്ട്: സ്വന്തം മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുക.
ശ്രൂയതാം ധര്മസര്വസ്വം ശ്രുത്വാ ചൈവാവധാര്യതാമ് । ഭോഗേച്ഛാമാത്രകോ ബന്ധസ് തത്ത്യാഗോ മോക്ഷ ഉച്യതേ
എല്ലാ ധർമ്മത്തിന്റെ സാരാംശം കേൾക്കൂ, മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യൂ: അനുഭവിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം തന്നെയാണ് ബന്ധനം; അതു ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ അതാണ് മോക്ഷം.
കിമ് അന്യൈശ് ശാസ്ത്രസന്ദര്ഭൈഃ ശ്രൂയതാമ് ഇദമ് ഏവ തത് । യദ് യത് സ്വാദ്വ് അങ്ഗ തത് സര്വം ദൃശ്യതാം വിഷവഹ്നിവത്
മറ്റു ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ചർച്ചകൾക്ക് എന്ത് ആവശ്യം? ഇതു മാത്രം കേൾക്കൂ: നിനക്ക് രുചികരമെന്നു തോന്നുന്ന എല്ലാം വിഷമോ അഗ്നിയോ പോലെ കാണണം.
വിഷയാ വിഷമാഭോഗാഃ പ്രവിചാര്യാഃ പുനഃ പുനഃ । തേ ഹ്യ് അനിഷ്ടാഃ പരിത്യാജ്യാസ് സേവ്യമാനാസ് സുഖാവഹാഃ
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ വിഷംപോലെയാണ്; അവയെ വീണ്ടും വീണ്ടും പരിശോധിക്കണം. അവ അനിഷ്ടവും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതുമാണ്, കാരണം അതിൽ ലീനരാകുമ്പോൾ ദു:ഖം മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
ദോഷാന് പ്രസൂതേ സസ്ഫാരാന് വാസനാവാസിതാ മതിഃ । കീര്ണകണ്ടകബീജാ ഭൂഃ കണ്ടകപ്രസരം യഥാ
വാസനകളാൽ നിറഞ്ഞ മനസ്സ് അനവധി ദോഷങ്ങൾ ജനിപ്പിക്കുന്നു, കുരുവുള്ള വിത്ത് വിതച്ച മണ്ണിൽ കുരു പടർന്നുവരുന്നതുപോലെ.
അലഗ്നവാസനാഗര്ഭാ മതിഃ പ്രസരവര്ജിതാ । അദൃഷ്ടരാഗദ്വേഷാ സാ ശമമ് ഏതി ശനൈഃ പരമ്
ബദ്ധതയുടെ വിത്തും ചിന്തകളുടെ ഒഴുക്കും ഇല്ലാത്ത മനസ്സ്, ആസക്തിയും ദ്വേഷവും കാണാതെ, പതിയെ പരമമായ ശാന്തിയിലേക്ക് എത്തുന്നു.