അഹമ്ഭാവോ ഽങ്കുരോ ജന്മവൃക്ഷാണാമ് അക്ഷയാത്മനാമ് । മമേദമ് ഇതി വിസ്തീര്ണാസ് തേഷാമ് ശാഖാസ് സഹസ്രശഃ
'ഞാന്' എന്ന ഭാവം അക്ഷയമായ ജന്മവൃക്ഷങ്ങളുടെ മുളാണ്; 'ഇത് എന്റെതാണു' എന്ന ചിന്തകള് ആയിരക്കണക്കിന് ശാഖകളായി വ്യാപിക്കുന്നു.
കചടാ വാതവിസ്ഫോടാ ഭാന്ത്യ് അര്ഥാ വാസനോദയാഃ । വിദാര്യദാരുരവവത് തരങ്ഗാരവപങ്ക്തിവത്
വാസനകളുടെ ഉണര്വില് നിന്നു ഉരുത്തിരിയുന്ന വസ്തുക്കള് വരണ്ട മരം കാറ്റില് പൊട്ടുന്നതുപോലെയും, തിരമാലകള് ഒരുമിച്ച് മുഴങ്ങുന്നതുപോലെയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
അഹമ്ഭാവമഹാനാഭിം ത്വമ് അഹമ്ഭാവവര്ജിതഃ । സംസാരചക്രം വഹനാദ് ആത്മനഃ പരിരോധയ
'ഞാന്' എന്ന ഭാവം മഹാനാഭിയായ ഈ സാംസാരചക്രം നീ അഹങ്കാരമില്ലാതെ ഉള്ളവനായി, അതു നിന്നകത്ത് ചുറ്റിപ്പറയുന്നത് തടയണം.
അഹമ്ഭാവതമോ യാവത് പുമരണ്യേ വിജൃമ്ഭതേ । താവദ് ഏതാ വിവല്ഗന്തി ചിന്താമത്തപിശാചികാഃ
മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിന്റെ കാട്ടിൽ അഹംഭാവത്തിന്റെ ഇരുണ്ടത്വം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, ആകുലമായ ചിന്തകളെന്ന പിശാചുകൾ മദത്തിൽ മുങ്ങി അങ്ങോട്ട് ഇങ്ങോട്ട് അലയുന്നു.
അഹങ്കാരപിശാചേന ഗൃഹീതോ യോ നരാധമഃ । ന തന്ത്രാണി ന മന്ത്രാശ് ച തസ്യാനാഥസ്യ ശാന്തയേ
അഹങ്കാരപിശാച് പിടിച്ചുപറ്റിയ ദുർഭാഗ്യനായ മനുഷ്യനു, യാതൊരു ചടങ്ങുകളും മന്ത്രങ്ങളും ആശ്വാസം നൽകാൻ കഴിയില്ല.
ചിന്മാത്രേ ദര്പണാകാരേ നിര്മലേ സ്വാത്മനി സ്ഥിതേ । ബിമ്ബത്യ് അഹങ്കൃതിസ് തസ്മാത് പുംസഃ കേവാത്ര വാച്യതാ
നിറയെ തെളിഞ്ഞ കണ്ണാടിപോലുള്ള ശുദ്ധമായ ആത്മാവിൽ, അഹംഭാവത്തിന്റെ പ്രതിബിംബം മാത്രം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അതിനാൽ ആ വ്യക്തിയെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയാൻ കഴിയൂ?
അഹങ്കാരചമത്കാരോ വസ്തുധര്മോ ന രാഘവ । വാസനാകൃത ഏഷോ ഽര്ഥഃ പുമ്പ്രയത്നേന ശാമ്യതി
അഹംഭാവത്തിന്റെ അത്ഭുതം യഥാർത്ഥ സത്യത്തിന്റെ സ്വഭാവമല്ല, രാഘവാ; ഇത് മനസ്സിലെ പഴയ വാസനകൾ കൊണ്ടുണ്ടാകുന്നതാണ്, അതു മനസ്സോടെ പരിശ്രമിച്ചാൽ ശമനം നേടാം.
നാഹം ന ച മമാര്ഥശ്രീസ് സുഖദുഃഖേ കുതസ് സ്ഥിതേ । ഇതി ഭാവാനുസന്ധാനാദ് അഹങ്കാരോ ന ജായതേ
ഞാനില്ല, എനിക്ക് സമ്പത്തോ, സുഖമോ, ദു:ഖമോ ഇല്ല എന്നതുപോലെ ആലോചിച്ചാൽ അഹംഭാവം ഉണ്ടാകില്ല.
മിഥ്യേയമ് ഇന്ദ്രജാലശ്രീഃ കിം മേ സ്നേഹവിരാഗയോഃ । ഇത്യ് അന്തര് അനുസന്ധാനാദ് അഹങ്കാരോ ന ജായതേ
ഈ മായാജാലത്തിന്റെ ഭംഗി എല്ലാം പൊള്ളയാണെന്ന്, എനിക്ക് ആസക്തിയോടോ വിരക്തിയോടോ എന്ത് ബന്ധം എന്നതുപോലെ ഉള്ളിൽ ചിന്തിച്ചാൽ അഹംഭാവം ഉണ്ടാകില്ല.
നാഹമ് ആത്മനി നാപ്യ് അസ്യ ദൃശ്യശ്രിയ ഇതി സ്വയമ് । ശാന്തേന വ്യവഹാരേണ നാഹങ്കാരഃ പ്രവര്ധതേ
ഞാൻ ആത്മാവിലില്ല, ഈ ലോകത്തിന്റെ ദൃശ്യസൗന്ദര്യത്തിലും ഇല്ല എന്ന മനസ്സോടെ ശാന്തമായി പെരുമാറുമ്പോൾ അഹംഭാവം വളരുന്നില്ല.
അഹം ഹി ജഗദ് ഇത്യ് അന്തര് ഹേയാദേയദൃശോഃ ക്ഷയേ । സമതായാം പ്രസന്നായാം നാഹങ്കാരഃ പ്രവര്തതേ
ഞാനും ലോകവും എന്ന ഭാവങ്ങൾ ഉള്ളിൽ അകറ്റി സമതയും സുഖവും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അഹംഭാവം പ്രവർത്തിക്കില്ല.
കിമാകൃതിര് അഹങ്കാരഃ കഥം സന്ത്യജ്യതേ പ്രഭോ । സശരീരോ ഽശരീരശ് ച ത്യക്തേ തസ്മിന് കഥം ഭവേത്
പ്രഭോ, അഹങ്കാരത്തിന് എങ്ങനെയാണ് സ്വഭാവം? അതിനെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാം? ശരീരത്തോടെ ആയാലോ ശരീരമില്ലാതെ ആയാലോ, അഹങ്കാരം വിട്ടുവിട്ടാൽ ശേഷിക്കുന്നത് എന്താണ്?
ത്രിവിധോ രാഘവാസ്തീഹ ത്വ് അഹങ്കാരോ ജഗത്ത്രയേ । ദ്വൌ ശ്രേഷ്ഠാവ് ഇതരസ് ത്യാജ്യശ് ശൃണു ത്വം കഥയാമി തേ
രാഘവ, ഈ ലോകത്രയത്തിൽ മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള അഹങ്കാരമാണ് ഉള്ളത്. അതിൽ രണ്ടെണ്ണം ഉത്തമം, മറ്റൊന്ന് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ഞാൻ വിശദമായി പറയാം, നീ ശ്രദ്ധിക്കൂ.
അഹം സര്വമ് ഇദം വിശ്വം പരമാത്മാഹമ് അച്യുതഃ । നാന്യദ് അസ്തീതി സംവിദ് യാ പരമാ സാ ഹ്യ് അഹങ്കൃതിഃ
ഈ സർവ്വവിശ്വവും ഞാൻ തന്നെയാണ്, ഞാൻ പരമാത്മാവാണ്, അക്ഷരൻ; ഇതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നുമില്ല എന്നു ബോധം വരുമ്പോൾ, അതാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ അഹങ്കാരം.
മോക്ഷായൈഷാ ന ബന്ധായ ജീവന്മുക്തസ്യ വിദ്യതേ । അഹങ്കാരാഭിധാ ത്വ് അസ്യാഃ കല്പിതാ ന തു വാസ്തവീ
ഇത് മോക്ഷത്തിനായാണ്, ബന്ധത്തിനല്ല; ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ മോക്ഷം നേടിയവർക്കാണ് ഇത് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇതിനെ അഹങ്കാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത് വെറും പേരിനുവേണ്ടിയാണ്, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അങ്ങനെ ഒന്നുമില്ല.
സര്വസ്മാദ് വ്യതിരിക്തോ ഽഹം വാലാഗ്രശതകല്പിതഃ । യദി വാ സംവിദ് ഏഷാസൌ ദ്വിതീയാഹങ്കൃതിഃ പരാ
എനിക്ക് എല്ലാത്തിലും നിന്ന് വേറിട്ട ഒരു സത്തയുണ്ട്, ഒരു നൂലിന്റെ നൂറിലൊന്ന് ഭാഗത്തേക്കാൾ സൂക്ഷ്മം. അല്ലെങ്കിൽ, ഈ ബോധം തന്നെ പരമമായ രണ്ടാം അഹംഭാവം ആകാം.
മോക്ഷായൈഷാ ന ബന്ധായ ജീവന്മുക്തസ്യ വിദ്യതേ । അഹങ്കാരാഭിധാ ത്വ് അസ്യാഃ കല്പിതാ ന തു വാസ്തവീ
ഇത് മോക്ഷത്തിനായാണ്, ബന്ധനത്തിനല്ല; ജീവൻമുക്തനിൽ ഇത് നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതിനെ അഹംഭാവം എന്ന് വിളിക്കുന്നത് മനസ്സിൽ ഉണ്ടാക്കിയത് മാത്രമാണ്, യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
പാണിപാദാദിമാത്രോ ഽയമ് അഹമ് ഇത്യ് ഏവ നിശ്ചയഃ । അഹങ്കാരസ് തൃതീയോ ഽസൌ ലൌകികസ് തുച്ഛ ഏവ സഃ
"ഞാൻ കൈയും കാലും മുതലായവ മാത്രം" എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം ഇതാണ്. ഈ മൂന്നാമത്തെ അഹംഭാവം ലോകീയവും അപ്രധാനവുമാണ്.
വര്ജ്യ ഏഷ ദുരാത്മാസൌ ശത്രുര് ഏഷ പരസ് സ്മൃതഃ । അനേനാഭിഹതോ ജന്തുര് ന ഭൂയഃ പരിരോഹതി
ഈ ദുഷ്ടാത്മാവായ അഹംഭാവം ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്; ഇതാണ് മറ്റുള്ളവരുടെ ശത്രു എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്. ഇതിൽ പെടുമ്പോൾ ജീവി വീണ്ടും വളരാറില്ല.
രിപുണാനേന ബലിനാ വിവിധാധിപ്രദായിനാ । ഖര്വീകൃതമതിര് ലോകസ് സങ്കടേഷ്വ് ഏവ മജ്ജതി
ഈ ശക്തമായ ശത്രുവിന്റെ കാരണമായി, പലവിധ അധികാരങ്ങൾ നൽകുന്ന ഇതിന്റെ പിടിയിൽ, ലോകത്തിലെ മനസ്സുകൾ ക്ഷീണിച്ച് സങ്കടങ്ങളിലും കഷ്ടതകളിലും മാത്രം മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.
അനയാ ദുരഹങ്കൃത്യാ ഭാവാത് സന്ത്യക്തയാ ചിരമ് । ശിഷ്ടാഹങ്കാരവാഞ് ജന്തുര് ഭഗവാന് യാതി മുക്തതാമ്
ഈ ദോഷകരമായ അഹങ്കാരം ദീർഘകാലം മനസ്സിൽ നിന്ന് വിട്ടുകളഞ്ഞാൽ, ശേഷിക്കുന്ന അഹംബോധം മാത്രം ഉള്ള ജീവി, ഭഗവാനേ, മോക്ഷം നേടുന്നു.
ലോകാഹങ്കാരദോഷസ്യ വപുര് അസ്മീതി രൂപിണഃ । ന ദേഹോ ഽസ്മീതി നിര്ണീയവര്ജനം മഹതാം മതമ്
ലോകീയ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ദോഷം ബാധിച്ചവർക്കു 'ഞാൻ ഈ ശരീരമാണ്' എന്ന ധാരണ ഉപേക്ഷിക്കണം; 'ഞാൻ ശരീരമല്ല' എന്ന നിലപാട് മഹാത്മാക്കളുടെ അഭിപ്രായമാണ്.
പ്രഥമൌ ദ്വാവ് അഹങ്കാരാവ് അങ്ഗീകൃത്യാപ്യ് അലൌകികൌ । തൃതീയാഹങ്കൃതിസ് ത്യാജ്യാ ലൌകികീ ദുഃഖദായിനീ
ആദ്യത്തെ രണ്ടു അഹംബോധങ്ങൾ അംഗീകരിക്കാമെങ്കിലും അവ ലോകീയമല്ല; മൂന്നാമത്തെ അഹംബോധം ലോകീയവും ദുഃഖം നൽകുന്നതുമാകയാൽ അതു ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്.
അനയാ ദുരഹങ്കൃത്യാ ദാമവ്യാലകടാഃ കില । താം ദശാം സമനുപ്രാപ്താ യാ കഥാസ്വ് അപി ദുഃഖദാ
ഈ ദുഷ്കരമായ അഹംഭാവം കൊണ്ടാണ് ബന്ധനത്തിന്റെ കെട്ടുകൾ പിറക്കുന്നത്. ആ അവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നവർക്ക് അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകളിൽ പോലും ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടും.
തൃതീയാം ലൌകികീമ് ഏതാം ത്യക്ത്വാ ചിത്താദ് അഹങ്കൃതിമ് । കിമ്ഭാവഃ പുരുഷോ ബ്രഹ്മന് പ്രാപ്നുയാദ് ആത്മനേ ഹിതമ്
ബ്രഹ്മൻ, മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള ഈ മൂന്നാമത്തെ ലോകിക അഹംഭാവം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, മനുഷ്യൻക്ക് സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ എന്ത് ഗുണം ലഭിക്കും?
ഏഷാ താവത് പരിത്യാജ്യാ ത്യക്ത്വൈതാം ദുഃഖദായിനീമ് । യഥാ യഥാ പുമാംസ് തിഷ്ഠേത് പരമ് ഏതി തഥാ തഥാ
ഇത് മുഴുവനായി ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ദു:ഖം നൽകുന്ന ഈ അഹംഭാവം വിട്ടുനിൽക്കുമ്പോൾ, ഒരാൾ എത്രയോ കൂടുതൽ ഉയർന്ന നിലയിലേക്ക് എത്തും.
ഏതേ അഹങ്കൃതിദശേ പൂര്വോക്തേ ഭാവയന് യദി । തിഷ്ഠത്യ് അഭ്യേതി പരമം തത് പദം പുരുഷോ ഽനഘഃ
മുൻപറഞ്ഞ ഈ അഹംഭാവത്തിന്റെ അവസ്ഥകൾ ആലോചിച്ച് ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ, പാപരഹിതനായ മനുഷ്യൻ, ആ പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തും.
അഥ തേ ഏവ സന്ത്യജ്യ സര്വാഹങ്കൃതിവിവര്ജിതഃ । സന്തിഷ്ഠതേ തഥാപ്യ് ഉച്ചൈഃപദമ് ഏവാധിരോഹതി
എന്തായാലും, ഈ എല്ലാം പോലും വിട്ടുവിട്ടു, അഹംഭാവം ഒട്ടുമില്ലാതെ ഒരാൾ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അവൻ അതിനപ്പുറം ഉന്നതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് ഉയർന്നെത്തുന്നു.
സര്വദാ സര്വയത്നേന ലൌകികീ ദുരഹങ്കൃതിഃ । പരമാനന്ദബോധായ വര്ജനീയാ മഹാധിയാ
എല്ലാ സമയത്തും, എല്ലാ ശ്രമത്തോടും കൂടെ, മഹത്തായ ജ്ഞാനികൾ പരമാനന്ദവും ജ്ഞാനവും നേടാൻ ഈ ലോകീയമായ ദുർഭാവന വിട്ടുകളയണം.
ശരീരസ്ഥാമയാപുണ്യദുരഹങ്കാരവര്ജനാത് । അന്യന് ന പരമം ശ്രേയ ഏതദ് ഏവ പരം പദമ്
ശരീരത്തിലും രോഗത്തിലും പാപത്തിലും ഉറപ്പുള്ള ഈ ദുഷ്ടമായ അഹംഭാവം വിട്ടുകളയുന്നതിന് മുകളിൽ മറ്റൊന്നുമില്ല; ഇതാണ് പരമാവസ്ഥ.