ബാധതേ ധ്യാമലധിയാമ് അപിശാചേ പിശാചധീഃ । ശിശൂനാം നാവദാതാന്തഃകരണാനാം വിചാരണാത്
അന്ധകാരത്തില് മുങ്ങിയ മനസ്സുള്ളവരെ പിശാചിന്റെ മനസ്സുപോലും വേദനിപ്പിക്കും; പക്ഷേ, ശുദ്ധമായ അന്തഃകരണമുള്ള കുട്ടികള്ക്ക് അങ്ങനെ സംഭവിക്കില്ല, കാരണം അവര് അന്വേഷണമില്ലാത്തവരാണ്.
ചിജ്ജ്യോത്സ്നാ യാവദ് ഏവാന്തര് അഹങ്കാരഘനാവൃതാ । വികാസമ് ഏതി നോ താവത് പരമാര്ഥകുമുദ്വതീ
അന്തരംഗത്ത് ഉള്ള ബോധത്തിന്റെ പ്രകാശം അഹങ്കാരത്തിന്റെ കനത്ത മേഘം മറയ്ക്കുന്നിടത്തോളം, അതു പൂക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ തന്നെയാണ് പരമാർത്ഥം എന്ന കുമുദപ്പൂവ് രാത്രിയിൽ വിടരാത്തത് പോലെ.
പ്രമാര്ജിതേ ഽഹമ് ഇത്യ് അസ്മിന് പദേ സാര്ഥേ സ്വയം ചിതാ । നരകസ്വര്ഗമോക്ഷാദിതൃഷ്ണായാഃ കല്പനൈവ കാ
ഞാൻ എന്ന ഭാവം പൂർണ്ണമായി മായ്ച്ചുകളഞ്ഞാൽ, നരകം, സ്വർഗം, മോക്ഷം തുടങ്ങിയതിൽ ആഗ്രഹം ഉണ്ടാക്കാനുള്ള ചിന്തയ്ക്ക് അവസരം എവിടെയാണ്?
ഹൃദി യാവദ് അഹങ്കാരവാരിദഃ പ്രവിജൃമ്ഭതേ । താവദ് വികാസമ് ആയാതി തൃഷ്ണാകുടജമഞ്ജരീ
ഹൃദയത്തിൽ അഹങ്കാരത്തിന്റെ മേഘം വ്യാപിച്ചുനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കൂട്ടം കുഡജപ്പൂവിന്റെ മുളകൾ പോലെ തുടർച്ചയായി വിരിയുന്നു.
ആക്രമ്യ ചേതനാദിത്യമ് അഹങ്കാരാമ്ബുദേ സ്ഥിതേ । ജാഡ്യമ് ഏവ സ്ഥിതിം യാതി ന പ്രാകാശ്യം കഥഞ്ചന
ബോധത്തിന്റെ സൂര്യനെ അഹങ്കാരമേഘം മറയ്ക്കുമ്പോൾ, അവിടെ നിലനിൽക്കുന്നത് മന്ദത മാത്രമാണ്; പ്രകാശം ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകില്ല.
ആസന്നോ ഽയമ് അഹങ്കാരസ് സ്വയം മിഥ്യാ പ്രകല്പിതഃ । ദുഃഖായൈവ ന ഹര്ഷായ ബാലസമ്ഭ്രമയക്ഷവത്
ഈ അഹംഭാവം നമ്മോടു വളരെ അടുത്തതുപോലെയാണെങ്കിലും, അതു സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു ഭ്രമം മാത്രമാണ്. അതു സന്തോഷം നൽകുന്നതല്ല, ദു:ഖം മാത്രം നൽകുന്നു; ഒരു കുട്ടിയെ പനി ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
മുധൈവ കല്പിതോ മോഹമ് അഹമ്ഭാവഃ പ്രയച്ഛതി । അനന്തസംസാരകരം ദാമാദിഷ്വ് ഇവ ദുര്മതൌ
വ്യർത്ഥമായി സൃഷ്ടിച്ച അഹംഭാവം മനസ്സിൽ ഭ്രമം ഉണ്ടാക്കുന്നു. അതു അവസാനമില്ലാത്ത ജന്മമരണചക്രം ഉണ്ടാക്കുന്നു, തെറ്റിദ്ധരിപ്പിച്ചവരുടെ കെട്ടുകളുപോലെ.
അയം സോ ഽഹമ് ഇതി സ്ഫാരമോഹാദ് അന്യത് പരം തമഃ । അനര്ഥഭൂതം സംസാരേ ന ഭൂതം ന ഭവിഷ്യതി
"ഇതാണ് ഞാൻ" എന്ന ധാരണ ശക്തമായ ഭ്രമത്തിൽ നിന്നുള്ള മറ്റൊരു ഇരുണ്ടത്വമാണ്. ലോകത്തിൽ അനർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന ഈ ഭാവം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉണ്ടായിട്ടില്ല, ഉണ്ടാകുകയും ഇല്ല.
യത് കിഞ്ചിദ് ഇദമ് ആയാതി സുഖദുഃഖമ് അലാതവത് । തദ് അഹങ്കാരചക്രസ്യ പ്രവികാസി വിജൃമ്ഭിതമ്
ഇവിടെ ഉണ്ടാകുന്ന സുഖവും ദു:ഖവും, ഒരു ചുട്ടകമ്പി ചുറ്റുന്നപോലെ, അഹംഭാവത്തിന്റെ ചക്രം തുറന്ന് കാണിക്കുന്ന കളിയേയാണ്.
അഹങ്കാരാങ്കുരഃ കഷ്ടോ ഹൃദി യേനാധിരോപിതഃ । സഹസ്രശാഖം ദുശ്ഛേദം തസ്യ സംസൃതികാനനമ്
അഹങ്കാരത്തിന്റെ വേദനാജനകമായ മുള് ഹൃദയത്തില് ഉറച്ചുപിടിച്ചാല്, അതു ആയിരം ശാഖകളോടെ വളരുന്ന, മുറിക്കാനാവാത്ത ഒരു സാംസാരിക കാടായി മാറുന്നു.
അഹമ്ഭാവോ ഽങ്കുരോ ജന്മവൃക്ഷാണാമ് അക്ഷയാത്മനാമ് । മമേദമ് ഇതി വിസ്തീര്ണാസ് തേഷാമ് ശാഖാസ് സഹസ്രശഃ
'ഞാന്' എന്ന ഭാവം അക്ഷയമായ ജന്മവൃക്ഷങ്ങളുടെ മുളാണ്; 'ഇത് എന്റെതാണു' എന്ന ചിന്തകള് ആയിരക്കണക്കിന് ശാഖകളായി വ്യാപിക്കുന്നു.
കചടാ വാതവിസ്ഫോടാ ഭാന്ത്യ് അര്ഥാ വാസനോദയാഃ । വിദാര്യദാരുരവവത് തരങ്ഗാരവപങ്ക്തിവത്
വാസനകളുടെ ഉണര്വില് നിന്നു ഉരുത്തിരിയുന്ന വസ്തുക്കള് വരണ്ട മരം കാറ്റില് പൊട്ടുന്നതുപോലെയും, തിരമാലകള് ഒരുമിച്ച് മുഴങ്ങുന്നതുപോലെയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
അഹമ്ഭാവമഹാനാഭിം ത്വമ് അഹമ്ഭാവവര്ജിതഃ । സംസാരചക്രം വഹനാദ് ആത്മനഃ പരിരോധയ
'ഞാന്' എന്ന ഭാവം മഹാനാഭിയായ ഈ സാംസാരചക്രം നീ അഹങ്കാരമില്ലാതെ ഉള്ളവനായി, അതു നിന്നകത്ത് ചുറ്റിപ്പറയുന്നത് തടയണം.
അഹമ്ഭാവതമോ യാവത് പുമരണ്യേ വിജൃമ്ഭതേ । താവദ് ഏതാ വിവല്ഗന്തി ചിന്താമത്തപിശാചികാഃ
മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിന്റെ കാട്ടിൽ അഹംഭാവത്തിന്റെ ഇരുണ്ടത്വം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, ആകുലമായ ചിന്തകളെന്ന പിശാചുകൾ മദത്തിൽ മുങ്ങി അങ്ങോട്ട് ഇങ്ങോട്ട് അലയുന്നു.
അഹങ്കാരപിശാചേന ഗൃഹീതോ യോ നരാധമഃ । ന തന്ത്രാണി ന മന്ത്രാശ് ച തസ്യാനാഥസ്യ ശാന്തയേ
അഹങ്കാരപിശാച് പിടിച്ചുപറ്റിയ ദുർഭാഗ്യനായ മനുഷ്യനു, യാതൊരു ചടങ്ങുകളും മന്ത്രങ്ങളും ആശ്വാസം നൽകാൻ കഴിയില്ല.
ചിന്മാത്രേ ദര്പണാകാരേ നിര്മലേ സ്വാത്മനി സ്ഥിതേ । ബിമ്ബത്യ് അഹങ്കൃതിസ് തസ്മാത് പുംസഃ കേവാത്ര വാച്യതാ
നിറയെ തെളിഞ്ഞ കണ്ണാടിപോലുള്ള ശുദ്ധമായ ആത്മാവിൽ, അഹംഭാവത്തിന്റെ പ്രതിബിംബം മാത്രം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അതിനാൽ ആ വ്യക്തിയെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയാൻ കഴിയൂ?
അഹങ്കാരചമത്കാരോ വസ്തുധര്മോ ന രാഘവ । വാസനാകൃത ഏഷോ ഽര്ഥഃ പുമ്പ്രയത്നേന ശാമ്യതി
അഹംഭാവത്തിന്റെ അത്ഭുതം യഥാർത്ഥ സത്യത്തിന്റെ സ്വഭാവമല്ല, രാഘവാ; ഇത് മനസ്സിലെ പഴയ വാസനകൾ കൊണ്ടുണ്ടാകുന്നതാണ്, അതു മനസ്സോടെ പരിശ്രമിച്ചാൽ ശമനം നേടാം.
നാഹം ന ച മമാര്ഥശ്രീസ് സുഖദുഃഖേ കുതസ് സ്ഥിതേ । ഇതി ഭാവാനുസന്ധാനാദ് അഹങ്കാരോ ന ജായതേ
ഞാനില്ല, എനിക്ക് സമ്പത്തോ, സുഖമോ, ദു:ഖമോ ഇല്ല എന്നതുപോലെ ആലോചിച്ചാൽ അഹംഭാവം ഉണ്ടാകില്ല.
മിഥ്യേയമ് ഇന്ദ്രജാലശ്രീഃ കിം മേ സ്നേഹവിരാഗയോഃ । ഇത്യ് അന്തര് അനുസന്ധാനാദ് അഹങ്കാരോ ന ജായതേ
ഈ മായാജാലത്തിന്റെ ഭംഗി എല്ലാം പൊള്ളയാണെന്ന്, എനിക്ക് ആസക്തിയോടോ വിരക്തിയോടോ എന്ത് ബന്ധം എന്നതുപോലെ ഉള്ളിൽ ചിന്തിച്ചാൽ അഹംഭാവം ഉണ്ടാകില്ല.
നാഹമ് ആത്മനി നാപ്യ് അസ്യ ദൃശ്യശ്രിയ ഇതി സ്വയമ് । ശാന്തേന വ്യവഹാരേണ നാഹങ്കാരഃ പ്രവര്ധതേ
ഞാൻ ആത്മാവിലില്ല, ഈ ലോകത്തിന്റെ ദൃശ്യസൗന്ദര്യത്തിലും ഇല്ല എന്ന മനസ്സോടെ ശാന്തമായി പെരുമാറുമ്പോൾ അഹംഭാവം വളരുന്നില്ല.
അഹം ഹി ജഗദ് ഇത്യ് അന്തര് ഹേയാദേയദൃശോഃ ക്ഷയേ । സമതായാം പ്രസന്നായാം നാഹങ്കാരഃ പ്രവര്തതേ
ഞാനും ലോകവും എന്ന ഭാവങ്ങൾ ഉള്ളിൽ അകറ്റി സമതയും സുഖവും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അഹംഭാവം പ്രവർത്തിക്കില്ല.
കിമാകൃതിര് അഹങ്കാരഃ കഥം സന്ത്യജ്യതേ പ്രഭോ । സശരീരോ ഽശരീരശ് ച ത്യക്തേ തസ്മിന് കഥം ഭവേത്
പ്രഭോ, അഹങ്കാരത്തിന് എങ്ങനെയാണ് സ്വഭാവം? അതിനെ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാം? ശരീരത്തോടെ ആയാലോ ശരീരമില്ലാതെ ആയാലോ, അഹങ്കാരം വിട്ടുവിട്ടാൽ ശേഷിക്കുന്നത് എന്താണ്?
ത്രിവിധോ രാഘവാസ്തീഹ ത്വ് അഹങ്കാരോ ജഗത്ത്രയേ । ദ്വൌ ശ്രേഷ്ഠാവ് ഇതരസ് ത്യാജ്യശ് ശൃണു ത്വം കഥയാമി തേ
രാഘവ, ഈ ലോകത്രയത്തിൽ മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള അഹങ്കാരമാണ് ഉള്ളത്. അതിൽ രണ്ടെണ്ണം ഉത്തമം, മറ്റൊന്ന് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ഞാൻ വിശദമായി പറയാം, നീ ശ്രദ്ധിക്കൂ.
അഹം സര്വമ് ഇദം വിശ്വം പരമാത്മാഹമ് അച്യുതഃ । നാന്യദ് അസ്തീതി സംവിദ് യാ പരമാ സാ ഹ്യ് അഹങ്കൃതിഃ
ഈ സർവ്വവിശ്വവും ഞാൻ തന്നെയാണ്, ഞാൻ പരമാത്മാവാണ്, അക്ഷരൻ; ഇതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നുമില്ല എന്നു ബോധം വരുമ്പോൾ, അതാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ അഹങ്കാരം.
മോക്ഷായൈഷാ ന ബന്ധായ ജീവന്മുക്തസ്യ വിദ്യതേ । അഹങ്കാരാഭിധാ ത്വ് അസ്യാഃ കല്പിതാ ന തു വാസ്തവീ
ഇത് മോക്ഷത്തിനായാണ്, ബന്ധത്തിനല്ല; ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ മോക്ഷം നേടിയവർക്കാണ് ഇത് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇതിനെ അഹങ്കാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത് വെറും പേരിനുവേണ്ടിയാണ്, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അങ്ങനെ ഒന്നുമില്ല.
സര്വസ്മാദ് വ്യതിരിക്തോ ഽഹം വാലാഗ്രശതകല്പിതഃ । യദി വാ സംവിദ് ഏഷാസൌ ദ്വിതീയാഹങ്കൃതിഃ പരാ
എനിക്ക് എല്ലാത്തിലും നിന്ന് വേറിട്ട ഒരു സത്തയുണ്ട്, ഒരു നൂലിന്റെ നൂറിലൊന്ന് ഭാഗത്തേക്കാൾ സൂക്ഷ്മം. അല്ലെങ്കിൽ, ഈ ബോധം തന്നെ പരമമായ രണ്ടാം അഹംഭാവം ആകാം.
മോക്ഷായൈഷാ ന ബന്ധായ ജീവന്മുക്തസ്യ വിദ്യതേ । അഹങ്കാരാഭിധാ ത്വ് അസ്യാഃ കല്പിതാ ന തു വാസ്തവീ
ഇത് മോക്ഷത്തിനായാണ്, ബന്ധനത്തിനല്ല; ജീവൻമുക്തനിൽ ഇത് നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതിനെ അഹംഭാവം എന്ന് വിളിക്കുന്നത് മനസ്സിൽ ഉണ്ടാക്കിയത് മാത്രമാണ്, യാഥാർത്ഥ്യമല്ല.
പാണിപാദാദിമാത്രോ ഽയമ് അഹമ് ഇത്യ് ഏവ നിശ്ചയഃ । അഹങ്കാരസ് തൃതീയോ ഽസൌ ലൌകികസ് തുച്ഛ ഏവ സഃ
"ഞാൻ കൈയും കാലും മുതലായവ മാത്രം" എന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം ഇതാണ്. ഈ മൂന്നാമത്തെ അഹംഭാവം ലോകീയവും അപ്രധാനവുമാണ്.
വര്ജ്യ ഏഷ ദുരാത്മാസൌ ശത്രുര് ഏഷ പരസ് സ്മൃതഃ । അനേനാഭിഹതോ ജന്തുര് ന ഭൂയഃ പരിരോഹതി
ഈ ദുഷ്ടാത്മാവായ അഹംഭാവം ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്; ഇതാണ് മറ്റുള്ളവരുടെ ശത്രു എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്. ഇതിൽ പെടുമ്പോൾ ജീവി വീണ്ടും വളരാറില്ല.
രിപുണാനേന ബലിനാ വിവിധാധിപ്രദായിനാ । ഖര്വീകൃതമതിര് ലോകസ് സങ്കടേഷ്വ് ഏവ മജ്ജതി
ഈ ശക്തമായ ശത്രുവിന്റെ കാരണമായി, പലവിധ അധികാരങ്ങൾ നൽകുന്ന ഇതിന്റെ പിടിയിൽ, ലോകത്തിലെ മനസ്സുകൾ ക്ഷീണിച്ച് സങ്കടങ്ങളിലും കഷ്ടതകളിലും മാത്രം മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.