പരമേഷ്ഠ്യ് അപ്യ് അനിഷ്ഠാവാന് ഹരതേ ഹരിമ് അപ്യ് അജഃ । ഭവോ ഽപ്യ് അഭവതാം യാതി കൈവാസ്ഥാ മാദൃശേ ജനേ
ബ്രഹ്മാവിനും ദുർഭാഗ്യം നേരിടേണ്ടി വരുന്നു, അജനും മഹാവിഷ്ണുവിനെ പോലും അകറ്റുന്നു, ശിവനും ഇല്ലാതാകുന്ന അവസ്ഥയിലാകും—എന്നെ പോലുള്ളവർക്കെന്ത് പ്രതീക്ഷയുണ്ട്?
കാലശ് ശകലതാമ് ഏതി നിയതിശ് ചാപി നീയതേ । ഖമ് അപ്യ് ആലീയതേ ഽനന്തേ കൈവാസ്ഥാ മാദൃശേ ജനേ
കാലം പോലും തകർന്നുപോകുന്നു, വിധിയും വഴിതിരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, ആകാശം പോലും അനന്തത്തിൽ ലയിക്കുന്നു—എന്നെ പോലുള്ളവർക്കെന്ത് പ്രതീക്ഷയുണ്ട്?
അശ്രവ്യാവാച്യദുര്ദര്ശതന്ത്രേണാജ്ഞാതമൂര്തിനാ । ഭുവനാനി വിഡമ്ബ്യന്തേ കേനചിദ് ഭ്രമദായിനാ
അറിയപ്പെടാത്ത, പറയാൻ കഴിയാത്ത, കാണാനാകാത്ത ഒരു ശക്തി ഈ ലോകങ്ങളെല്ലാം കളിയാക്കുന്നു; അതാണ് എല്ലാവർക്കും ഭ്രമം ഉണ്ടാക്കുന്നത്.
അഹങ്കാരകലാമ് ഏത്യ സര്വത്രാന്തരവാസിനാ । ന സോ ഽസ്തി ത്രിഷു ലോകേഷു യസ് തേനേഹ ന ബാധ്യതേ
അഹങ്കാരത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മരൂപം സ്വീകരിച്ച് അത് എല്ലായിടത്തും ഉള്ളിൽ വസിക്കുന്നു; ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അതിനാൽ ബുദ്ധിമുട്ടപ്പെടാത്ത ഒരാളും ഇല്ല.
ശിലാശൈലകടപ്രേഷു സാശ്വസൂതോ ദിവാകരഃ । വനപാഷാണവന് നിത്യമ് അവശഃ പരിദോല്യതേ
പാറകളും മലകളും കാട്ടുപാറകളും ഇടയിൽ സൂര്യന്റെ രഥസാരഥി എങ്ങനെ നിർബ്ബലനായി ഇങ്ങും അങ്ങും ആടിപ്പിടിക്കപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ ഒരാൾ എന്നും നിയന്ത്രണം ഇല്ലാതെ ജീവിതത്തിൽ ഇങ്ങും അങ്ങും തള്ളപ്പെടുന്നു.
ധരാഗോലകമ് അന്തസ്സ്ഥസുരാസുരഗണാസ്പദമ് । വേഷ്ട്യതേ ധിഷ്ണ്യചക്രേണ പക്വാക്ഷോടമ് ഇവ ത്വചാ
ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും ഉള്ളിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഭൂമണ്ഡലം, ആകാശചക്രം ചുറ്റി പിടിച്ചിരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, പാകമായ വടക്കൊട്ടയുടെ തൊലി പോലെ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ദിവി ദേവാ ഭുവി നരാഃ പാതാലേ ഽസുരഭോഗിനഃ । കല്പിതാഃ കല്പമാത്രേണ നീയന്തേ ജര്ജരാം ദശാമ്
ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാർ, ഭൂമിയിൽ മനുഷ്യർ, പാതാളത്തിൽ അസുരന്മാരും പാമ്പുകളും—ഇവയെല്ലാം മനസ്സിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന ഭാവനയാൽ മാത്രമാണ്, ഒടുവിൽ ഇവയെല്ലാം ക്ഷയത്തിലേക്ക് നയിക്കപ്പെടുന്നു.
കാമശ് ച ജഗതീശാനരണലബ്ധപരാക്രമഃ । അക്രമേണൈവ വിക്രാന്തോ ലോകമ് ആക്രമ്യ വല്ഗതി
ലോകത്തിലെ ഭരണാധികാരികളുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ശക്തി നേടിയ ആസക്തി, ക്രമമില്ലാതെ വ്യാപിച്ചു ലോകം മുഴുവൻ പിടിച്ചുപറ്റി ചാടിക്കളിക്കുന്നു.
വസന്തോ മത്തമാതങ്ഗോ മദൈഃ കുസുമവര്ഷണൈഃ । ആമോദിതകകുപ്ചക്രശ് ചേതോ നയതി വക്രതാമ്
വസന്തം, മദം കയറിയ കാട്ടാനപോലെ, പൂക്കളുടെ മഴയും സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റും കൊണ്ട്, മനസ്സിനെ നേരായ വഴി വിട്ടു വളച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.
അനുരക്താങ്ഗനാലോകലോചനാലോകിതാകൃതി । സ്പഷ്ടീകര്തും മനശ് ശക്തോ ന വിവേകോ മഹാന് അപി
പ്രേമഭരിതയായ സ്ത്രീയുടെ കണ്ണുകളുടെ നോക്കിൽ ആകർഷിതമായ മനസ്സിനെ, വലിയ വിവേകശക്തിയുണ്ടെങ്കിലും, വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.
പരോപകാരകാരിണ്യാ പരാര്ത്യാ പരിതപ്തയാ । ബുദ്ധ ഏവ സുഖീ മന്യേ സ്വാര്ഥശീതലയാ ധിയാ
മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാവനക്കായി പ്രവർത്തിക്കുകയും, അവരുടെ ദു:ഖം കണ്ടു മനസ്സിൽ വേദന അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ജ്ഞാനികൾ മാത്രം, സ്വാർത്ഥതയില്ലാത്ത മനസ്സുകൊണ്ട് സത്യത്തിൽ സന്തോഷവാന്മാരാണ് എന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.
ഉത്പന്നധ്വംസിനഃ കാലവഡവാനലപാതിനഃ । സങ്ഖ്യാതും കേന ശക്യന്തേ കല്ലോലാ ജീവിതാമ്ബുധേഃ
ജീവിതസമുദ്രത്തിൽ ഉയർന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്ന തിരകൾ, കാലത്തിന്റെ തീയിൽ കത്തിപ്പോകുന്നവ, ആരാണ് എണ്ണാൻ കഴിയുക?
സര്വ ഏവ നരാ മോഹാദ് ദുരാശാപാശപാതിനഃ । ദോഷഗുല്മകസാരങ്ഗാ നിഗീര്ണാ ജന്മജങ്ഗലേ
എല്ലാ മനുഷ്യരും ഭ്രമത്തിൽ, വ്യർത്ഥമായ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ കയറ്റത്തിൽ കുടുങ്ങി, പാപങ്ങളുടെ കാടിൽ കുരുങ്ങിയ മൃഗങ്ങൾ പോലെ ജനനത്തിന്റെ കാട്ടിൽ വിഴുങ്ങപ്പെടുന്നു.
സങ്ക്ഷീയതേ ജഗതി ജന്മപരമ്പരാസു ലോകസ്യ തൈര് ഇഹ കുകര്മഭിര് ആയുര് ഏതത് । ആകാശപാദപലതാകൃതപാശകല്പം യേഷാം ഫലം ന ഹി വിചാരവിദോ ഽപി വിദ്മഃ
ഈ ലോകത്തിൽ, ജന്മം ജന്മം ചിതറി കെട്ടുന്ന ദുഷ്കർമ്മങ്ങൾ കൊണ്ട് മനുഷ്യരുടെ ആയുസ്സ് കുറയുന്നു; ആ ഫലങ്ങൾ ആകാശത്തിലെ ശാഖകളാൽ നിർമ്മിച്ച കുടിലം പോലെയാണ്, അതിന്റെ ഫലം എന്തെന്ന് വിവേകമുള്ളവർക്കും അറിയാൻ കഴിയില്ല.
അദ്യോത്സവോ ഽയമ് ഋതുര് ഏഷ തഥേഹ യാത്രാ തേ ബന്ധവസ് സുഖമ് ഇദം സ വിശേഷഭോഗഃ । ഇത്ഥം മുധൈവ കലയന് സ്വവികല്പജാലമ് ആലോലപേലവമതിര് ഗലതീഹ ലോകഃ
ഇന്ന് ഉത്സവം, ഇതാണ് ঋതു, ഇവിടെയാണ് യാത്ര, ഇവരാണ് ബന്ധുക്കൾ, ഇതാണ് സന്തോഷം, ഇതാണ് പ്രത്യേകമായ ആനന്ദം—ഇങ്ങനെ സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ഭ്രമജാലത്തിൽ അകപ്പെട്ട, ചഞ്ചലമായ മനസ്സോടെ, മനുഷ്യർ ഈ ലോകത്തിൽ നിന്നു അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
അന്യച് ച താതാതിതരാമ് അരമ്യേ മനോരമേ വേഹ ജഗത്സ്വരൂപേ । ന കിഞ്ചിദ് അപ്യ് ഏതി തദ് അര്ഥജാതം യേനാതിവിശ്രാന്തിമ് ഉപൈതി ചേതഃ
അപ്പാ, ഈ ലോകത്തിൽ ഏറ്റവും മനോഹരവും ആകർഷകവുമായ രൂപങ്ങളിലും, മനസ്സിന് പൂർണ്ണമായ വിശ്രമം നൽകുന്ന ഒന്നും ഇല്ല.
ബാല്യേ ഗതേ കല്പിതകേലിലോലേ വയോമൃഗേ ദാരദരീഷു കീര്ണേ । ശരീരകേ ജര്ജരതാം പ്രയാതേ വിദൂയതേ കേവലമ് ഏവ ലോകഃ
കുട്ടിക്കാലം കളിയോടെ കടന്നുപോയ ശേഷം, യൗവനം സ്ത്രീകളുടെ ഗുഹകളിൽ ചിതറിപ്പോയപ്പോൾ, ശരീരം ക്ഷീണിച്ച് തളർന്നപ്പോൾ, മനുഷ്യർക്ക് ബാക്കിയുള്ളത് വെറും ദു:ഖം മാത്രമാണ്.
ജരാതുഷാരാഭിഹതാം ശരീരസരോജിനീം ദൂരതരേ വിഹായ । ക്ഷണാദ് ഗതേ ജീവിതചഞ്ചരീകേ ജനസ്യ സംസാരസരോ വിശുഷ്കമ്
വൃദ്ധാവസ്ഥയുടെ തണുത്ത മഞ്ഞ് ശരീരത്തിന്റെ താമരയെ തൊട്ട് ദൂരെയാക്കി, ജീവന്റെ തുമ്പി ഒരു നിമിഷത്തിൽ പറന്നുപോയാൽ, മനുഷ്യരുടെ ഈ ലോകസമുദ്രം ഉണങ്ങി പോകുന്നു.
യദാ യദാ പാകമ് ഉപൈതി നൂനം തദാ തദേയം നതിമ് ആതനോതി । ജരാഭരാനല്പനവപ്രസൂനവിജര്ജരാ കായലതാ നരാണാമ്
എപ്പോഴെങ്കിലും പാകം എത്തുമ്പോൾ, വൃദ്ധാവസ്ഥയുടെ ഭാരവും ശക്തിയുടെ കുറവും കൊണ്ടു ക്ഷയിച്ച മനുഷ്യരുടെ ഈ ശരീരവള്ളി താഴേക്ക് വണങ്ങുന്നു.
തൃഷ്ണാനദീ സാരതരപ്രവാഹഗ്രസ്താഖിലാനന്തപദാര്ഥജാതാ । തടസ്ഥസന്തോഷസുവൃക്ഷമൂലനികാഷദക്ഷാ വഹതീഹ ലോകേ
തീവ്രമായ പ്രവാഹമുള്ള തൃശ്യാനദി, അനന്തമായ വസ്തുക്കളെ ഒക്കെ കൊണ്ടുപോകുന്നു; അതിന്റെ തീരത്ത് നിൽക്കുന്ന സംതൃപ്തിയുടെ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരുകൾ പോലും അതു ചുരണ്ടിക്കളയുന്നു.
ശരീരനൌശ് ചര്മനിബദ്ധബന്ധാ ഭവാമ്ബുധാവ് ആലുലിതാ ഭ്രമന്തീ । പ്രവ്രോഡ്യതേ പഞ്ചഭിര് ഇന്ദ്രിയാഖ്യൈര് അധോ വഹന്തീ മകരൈര് അധീനാ
ചർമ്മത്തിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ശരീരനൗക, ഭവസമുദ്രത്തിൽ അലഞ്ഞു തിരിയുന്നു; അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന मगरങ്ങൾ അതിനെ കീഴടക്കി താഴേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
തൃഷ്ണാലതാകാനനചാരിണോ ഽമീ ശാഖാശതം കാമമഹീരുഹേഷു । പരിഭ്രമന്തഃ ക്ഷപയന്തി കാമമ് മനോമൃഗാ നോ ഫലമ് ആപ്നുവന്തി
തൃശ്യാവള്ളികളുടെ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ മനസ്സെന്ന മാൻമാർ, ആഗ്രഹവൃക്ഷങ്ങളിൽ നൂറുകൈകളിൽ അലഞ്ഞു നടക്കുന്നു; ആനന്ദം തേടി ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു, പക്ഷേ ഫലം ഒരിക്കലും ലഭിക്കുന്നില്ല.
കൃച്ഛ്രേഷു ദൂരാസ്തവിഷാദമോഹാസ് സ്വാമ്യേഷ്വ് അനുത്സിക്തമനോഽഭിരാമാഃ । സുദുര്ലഭാസ് സമ്പ്രതി സുന്ദരീഭിര് അനാഹതാന്തഃകരണാ മഹാന്തഃ
കഷ്ടകാലങ്ങളിൽ ദു:ഖവും മായയും വിട്ടു, മനസ്സു ചിതറാതെ സ്വാധീനത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവരും, ഇപ്പോൾ മനോഹരികളിൽ വളരെ അപൂർവരായവരും, ഉള്ളിൽ ഒരു തൊടലുമില്ലാതെ വലിയവരും, ഇവരാണ് മഹാന്മാർ.
തരന്തി മാതങ്ഗഘടാതരങ്ഗം രണാമ്ബുധിം യേ മയി തേ ന ശൂരാഃ । ശൂരാസ് ത ഏവേഹ മനസ്തരങ്ഗം യേ ഹീന്ദ്രിയാമ്ഭോധിമ് ഇമം തരന്തി
ആനകളുടെ കൂട്ടം പോലെ വരുന്ന തിരമാലകളും യുദ്ധസമുദ്രവും കടക്കുന്നവരാണ് വീരന്മാർ എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; മനസ്സിന്റെ തിരമാലകളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സമുദ്രവും കടക്കുന്നവരാണ് ഇവിടെ സത്യമായ വീരന്മാർ.
അക്ലിഷ്ടപര്യന്തഫലാഭിരാമാ ന ദൃശ്യതേ കസ്യചിദ് ഏവ കാചിത് । ക്രിയാ ദുരാശാഹതചിത്തവൃത്തേര് യാമ് ഏത്യ വിശ്രാന്തിമ് ഉപൈതി ലോകഃ
എളുപ്പത്തിൽ ഫലം ലഭിക്കുന്ന, കഷ്ടതയില്ലാത്ത സുഖകരമായ പ്രവർത്തി ആര്ക്കും എവിടെയും കാണാറില്ല; വ്യർത്ഥമായ ആസകളാൽ മനസ്സു അലഞ്ഞു പോകുന്നവർക്കു, അത്തരം നിലയിലേക്കെത്തുമ്പോഴാണ് ലോകം വിശ്രമം നേടുന്നത്.
കീര്ത്യാ ജഗദ് ദിക്കുഹരം പ്രതാപൈശ് ശ്രിയാ ഗൃഹം സത്ത്വബലേന ലക്ഷ്മീമ് । യേ പൂരയന്ത്യ് അക്ഷതധര്മബന്ധാ ന തേ ജഗത്യാം സുലഭാ മനുഷ്യാഃ
കീർത്തിയാൽ ലോകം നിറയ്ക്കുന്നവരും, തേജസാൽ ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നവരും, സമ്പത്താൽ വീടും ധർമ്മബലത്താൽ ലക്ഷ്മിയും സംരക്ഷിക്കുന്നവരും, അക്ഷതമായ ധർമ്മബന്ധമുള്ളവരും, ഇവർ മനുഷ്യരിൽ വളരെ അപൂർവരാണ്.
അപ്യ് അന്തരസ്ഥം ഗിരിശൈലഭിത്തേര് വജ്രാലയാഭ്യന്തരസംസ്ഥിതം വാ । സര്വം സമായാന്തി സമിദ്ധവേഗാസ് സര്വാശ് ശ്രിയസ് സന്തതമ് ആപദശ് ച
പർവ്വതത്തിന്റെ ഉള്ളിലോ വജ്രക്കോട്ടയുടെ അകത്തോ ഒളിച്ചിട്ടുള്ളതും, ഭാഗ്യവും ദുർഭാഗ്യവും എന്നപോലെ ശക്തമായ പ്രവാഹത്തിൽ എല്ലാം എപ്പോഴും എത്തിച്ചേരും.
പുത്രാശ് ച ദാരാശ് ച ധനം ച ബുദ്ധ്യാ പ്രകല്പ്യതേ താത രസായനം വ । സര്വം തു തന് നോപകരോത്യ് അഥാന്തേ യത്രാതിരമ്യാ വിഷമൂര്ഛനൈവ
മകനും ഭാര്യയും സമ്പത്തും മനസ്സിൽ രസായനമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, പ്രിയനേ; എന്നാൽ ജീവിതാവസാനത്ത് അത്യന്തം ആകർഷകമായ വിഷം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ, അവയൊന്നും സഹായകരമല്ല.
വിഷാദയുക്തോ വിഷമാമ് അവസ്ഥാമ് ഉപാഗതഃ കായവയോഽവസാനേ । ഭാവാന് സ്മരന് സ്വാന് അഭിധര്മരിക്താഞ് ജനോ ജരാവാന് അഭിദഹ്യതേ ഽന്തഃ
വ്യസനത്തിൽ ആകുലനായ്, ശരീരത്തിന്റെ അന്ത്യാവസ്ഥയിൽ വിഷംപോലെയുള്ള അവസ്ഥയിൽ എത്തുമ്പോൾ, തന്റെ തന്നെ അനുഭവങ്ങൾ — യഥാർത്ഥത്തിൽ ശൂന്യമായവ — ഓർത്തു, മനുഷ്യൻ അകത്തുതന്നെ വയസ്സിന്റെ തീയിൽ ദഹിക്കപ്പെടുന്നു.
കാമാര്ഥധര്മാപ്തികൃശാന്തരാഭിഃ ക്രിയാഭിര് ആദൌ ദിവസാനി നീത്വാ । ചേതശ് ചലദ് ബര്ഹിണപിഞ്ഛലോലം വിശ്രാന്തിമ് ആഗച്ഛതു കേന പുംസഃ
ആദിയിൽ ആനന്ദം, സമ്പത്ത്, ധർമ്മം എന്നിവ നേടാൻ ശ്രമിച്ചുള്ള പ്രവർത്തികളിൽ, ഫലങ്ങൾ ക്ഷീണിക്കുകയും അനിശ്ചിതവും ആയതുകൊണ്ട്, മനസ്സ് മയിൽപക്ഷിയുടെ ഇരുണ്ടപക്ഷിപോലെ ചഞ്ചലമായ്, മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ വിശ്രമം കണ്ടെത്തും?