അയമ് അഹമ് ഇതി നിശ്ചയോ വൃഥാ യസ് തമ് അലമ് അപാസ്യ മഹാമതേ സുബുദ്ധ്യാ । യദ് ഇതരദ് അവലമ്ബ്യ തത് പദം ത്വം വ്രജ പിബ ഭുങ്ക്ഷ്വ ന ബധ്യസേ ഽമനസ്കഃ
മഹാമതിയായവനേ, 'ഇതാണ് ഞാന്' എന്ന വ്യർത്ഥമായ ധാരണയെ നീ സത്യബോധത്തോടെ പൂര്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കണം. അതിനപ്പുറം ഉള്ളതിൽ ആശ്രയിച്ച് ആ നിലയിലേക്കു നീയെത്തുക; കുടിച്ചും ഭക്ഷിച്ചും മനസ്സിൽ ബന്ധനമില്ലാതെ സ്വതന്ത്രനായി ഇരിക്കാം.
അസ്മിന് വിഹരതോ ലോകേ ലോകാരാമസ്യ ധീമതഃ । ശ്രേയസേ തിഷ്ഠതോ യത്നമ് ഉത്തമാര്ഥാഭിപാതിനഃ
ഈ ലോകത്ത് ജീവിക്കുമ്പോഴും, ലോകസുഖങ്ങൾ ആസ്വദിക്കുമ്പോഴും, ധീരനായവനായി ഉന്നതമായ ലക്ഷ്യത്തോടു കൂടി ശ്രേയസ്സിനായി ശ്രമിക്കണം.
ദാമവ്യാലകടന്യായോ മാ തേ ഭവതു രാഘവ । ഭീമഭാസദ്രുടസ്ഥിത്യാ തവാസ്ത്വ് അതിവിശോകതാ
രാഘവ, കയറിനെ പാമ്പ് എന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലുള്ള ഉപമ നിന്റെ മനസ്സിൽ വരരുത്. അതിശയമായ ദുഃഖരഹിതത്വം, ഭയങ്കരമായ വെളിച്ചത്തിൽ ചുട്ടുപൊള്ളുന്ന മരത്തിന്റെ സ്ഥിരതപോലുള്ള മനസ്സുറപ്പു നിനക്കുണ്ടാകട്ടെ.
ദാമവ്യാലകടന്യായോ മാ ഭവത്വ് ഇത്യ് ഉദാഹൃതമ് । ബ്രഹ്മന് കിമ് ഏതദ് ഭവതാ ഭവതാപാപഹാരിണാ
കയര്, പാമ്പ്, കോല് എന്ന ഉപമയെ 'അത് ഉണ്ടാകരുത്' എന്നതുപോലെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഭവതാപങ്ങള് അകറ്റുന്നവനായോ ഭഗവന്, ഇതെന്താണെന്ന് ദയവായി വിശദീകരിക്കാമോ?
ഉദാരയൈതയാ ശുദ്ധം സമ്പ്രബോധയ മാം ഗിരാ । ഘനതാപാപഹാരിണ്യാ പ്രാവൃഷേവ കലാപിനമ്
നിങ്ങളുടെ ഈ ഉജ്ജ്വലവും വിശുദ്ധവുമായ വാക്കുകള് കൊണ്ട് എന്നെ ഉണര്ത്തണമേ. മഴക്കാലത്ത് കുരുവികള് ഉണരുന്നതുപോലെ, കടുത്ത ചൂട് മാറ്റുന്ന മേഘംപോലെ എന്നെയും ഉണര്ത്തുക.
ദാമവ്യാലകടന്യായം ഭീമഭാസദ്രുടസ്ഥിതിമ് । ശ്രുത്വാ രാഘവ തത് പശ്ചാദ് യദ് ഇഷ്ടം തത് സമാചര
രാഘവാ, കയര്, പാമ്പ്, കോല് എന്ന ഉപമയും, ഭയങ്കരമായ വെളിച്ചത്തില് ചുട്ടുപൊള്ളുന്ന വൃക്ഷംപോലെയുള്ള സ്ഥിരതയും കേട്ടശേഷം, നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതെന്താണോ അതു ചെയ്യുക.
ആസീത് പാതാലകുഹരേ സര്വാശ്ചര്യമനോഹരേ । ശമ്ബരോ നാമ ദൈത്യേന്ദ്രോ മായാമണിമഹാര്ണവഃ
പാതാളത്തിലെ അത്ഭുതകരമായ മനോഹരമായ ഒരു ഗുഹയില് ശംഭരന് എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു അസുരരാജാവ് ഒരിക്കല് വസിച്ചിരുന്നു. അവന് മായാമണികളാല് നിറഞ്ഞ ഒരു മഹാസമുദ്രംപോലെയായിരുന്നു.
ആകാശനഗരോദ്യാനരചിതാസുരമന്ദിരഃ । കൃത്രിമോത്തമചന്ദ്രാര്കഭൂഷിതാത്മീയമണ്ഡലഃ
ആകാശത്തിൽ നഗരങ്ങളും തോട്ടങ്ങളും പണിതു, അവിടെ ദേവന്മാർക്കായി ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു. അവന്റെ രാജ്യം അതിവിശിഷ്ടമായ കൃത്രിമ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
ശിലാശകലസമ്ഭൂതപദ്മാഢ്യരമണാചലഃ । അനന്തവിഭവാരമ്ഭപരിപൂരിതദാനവഃ
അവിടെയുള്ള മലകൾ വിലയേറിയ കല്ലുകളിൽ നിന്നുണ്ടായ കമലങ്ങളാൽ മനോഹരമായിരുന്നു. അവന്റെ സമ്പത്ത് അങ്ങേയറ്റം, എല്ലാതരം ധനസമ്പത്തും നിറഞ്ഞു.
ഗൃഹരത്നാങ്ഗനാഗേയജിതാമരവധൂധ്വനിഃ । ചന്ദ്രബിമ്ബഫലാപൂര്ണക്രീഡോപവനപാദപഃ
അവന്റെ രത്നങ്ങൾകൊണ്ടു നിർമ്മിച്ച കൊട്ടാരങ്ങളിൽ സംഗീതം ആലപിച്ച സ്ത്രീകൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ അപ്സരസുകളുടെ ഗാനം പോലും മറികടന്നു. അവന്റെ വിനോദോദ്യാനത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ പൂർണ്ണമായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള പഴങ്ങൾ കായ്ക്കുന്നു.
ഫുല്ലനീലോത്പലവ്യൂഹജടാലരമണാലയഃ । രത്നഹംസസമാഹൂതഹേമാമ്ബുരുഹസാരസഃ
പൂത്തുനിൽക്കുന്ന നീലനീർകുമിഴികൾ കൂട്ടമായി ചുറ്റിയ മനോഹരമായ ഭവനങ്ങൾ അവനുണ്ടായിരുന്നു. രത്നം പോലെ തിളങ്ങുന്ന ഹംസകൾ വിളിച്ചുവരുത്തിയതുപോലെ പൊന്നിൻ കമലങ്ങളും വെള്ളിക്കൊക്കുകളും അവിടെ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ഹേമപാദപശാഖാഗ്രകൃതാമ്ഭോരുഹകുട്മലഃ । കരഞ്ജജാലജനിതമന്ദാരകുസുമോത്കരഃ
അവന്റെ പൊന്നിൻ മരങ്ങളുടെ കൊമ്പുകളിൽ താമരപ്പൂക്കളുടെ മുളകളും, കരിഞ്ച മരങ്ങളുടെ തോട്ടങ്ങളിൽ നിന്നു മന്ദാരപ്പൂക്കളുടെ മഴയും പെയ്തു.
സര്വര്തുകുസുമോദ്യാനജിതനന്ദനനന്ദനഃ । മായാസര്പഹൃതവ്യാലമലയാചലചന്ദനഃ
എല്ലാ കാലത്തും പൂക്കുന്ന അവന്റെ തോട്ടങ്ങൾ ദേവന്മാരുടെ നന്ദനവനം പോലും മറികടന്നു; മലയപർവതത്തിലെ ചന്ദനം മായാസർപ്പങ്ങളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും നിന്ന് സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.
ഹേമസ്ത്രീലോകലാവണ്യജിഹ്മിതാന്തഃപുരാങ്ഗനഃ । ക്രീഡാര്ഥസ്പര്ധയേശാനഹതചക്രഗദാധരഃ
പൊന്നിൻ അകത്തളങ്ങളിലെ സ്ത്രീകൾ മൂന്നു ലോകത്തെയും സൗന്ദര്യത്തെ മറികടന്നു; ചക്രവും ഗദയും കൈവശമുള്ള ദേവന്മാർ പോലും കളിയിൽ അവനെ തുല്യനാകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
അജസ്രോഡ്ഡീനരത്നൌഘതാരാഢ്യസ്വപുരാമ്ബരഃ । നാനാകുസുമസമ്ഭാരജാനുദഘ്നകൃതാങ്ഗനഃ
അവന്റെ നഗരത്തിൽ അനവധി രത്നങ്ങൾ നക്ഷത്രങ്ങൾ പോലെ ഉയർന്നു, വിവിധ പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച സ്ത്രീകൾക്ക് ആ സമൃദ്ധി മുട്ടിൽ തൊട്ടു.
നിശാസ്വ് അഖിലപാതാലശതചന്ദ്രനഭസ്തലഃ । സ്വസാലഭഞ്ജികാലോകഗീതിഗീതഗുണോത്കരഃ
രാത്രികളിൽ, പാതാളലോകങ്ങളുടെ ആകാശം നൂറുകണക്കിന് ചന്ദ്രന്മാരാൽ പ്രകാശിച്ചു, അവിടത്തെ സുന്ദരിമാരുടെ സംഗീതവും ഗീതവും മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
മായൈരാവണനാഗേന്ദ്രവിദ്രുതാമരവാരണഃ । ത്രൈലോക്യവിഭവോത്കര്ഷപൂരിതാന്തഃപുരാന്തരഃ
ഭഗവാന്റെ മായയാൽ ഐരാവതം എന്ന ദേവഗജം അകറ്റപ്പെട്ടു; അകത്തുള്ള മന്ദിരങ്ങൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ ഐശ്വര്യവും ഭംഗിയും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നു.
സര്വസമ്പത്തിസുഭഗസ് സര്വൈശ്വര്യസമന്വിതഃ । സമസ്തദൈത്യസാമന്തവന്ദിതാഗ്ര്യാനുശാസനഃ
അവൻ എല്ലാ സമ്പത്തുകളും പരമാധികാരവും നേടിയവനായിരുന്നു; അവന്റെ ആജ്ഞയെ എല്ലാ അസുരപ്രഭുക്കളും ആദരവോടെ അനുസരിച്ചിരുന്നു.
മഹാഭുജവനച്ഛായാവിശ്രാന്താസുരമണ്ഡലഃ । സര്വാമ്ബുധിഗുഹാസാരരത്നകുണ്ഡലമണ്ഡിതഃ
അവന്റെ മഹത്തായ ഭുജങ്ങളുടെ തണലിൽ ദേവസംഘം വിശ്രമിച്ചു; സമുദ്രഗുഹകളുടെ അത്യന്തം വിലയേറിയ രത്നങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ കുണ്ഡലങ്ങൾ അവനെ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.
തസ്യോത്സാദിതദേവസ്യ കഠിനോഡ്ഡാമരാകൃതേഃ । ബഭൂവ വിപുലം സൈന്യമ് ആസുരം സുരനാശനമ്
അവിടെ നിന്നു പുറത്താക്കപ്പെട്ട ദേവന് വേണ്ടി, ഭയങ്കരമായ രൂപവും ശക്തിയും ഉള്ള, ദേവന്മാരെ നശിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ച ഒരു വലിയ അസുരസൈന്യം ഉദിച്ചു.
തസ്മിന് മായാബലേ സുപ്തേ ദേശാന്തരഗതേ തഥാ । തത്സൈന്യാന്തരമ് ആജഗ്മുശ് ഛിദ്രം പ്രാപ്യ കിലാമരാഃ
ആ മായാവിയായവൻ മറ്റൊരു ദേശത്ത് പോയി ഉറങ്ങുമ്പോൾ, ദേവന്മാർക്ക് ഒരു അവസരം ലഭിച്ചു; അവർ അവന്റെ സൈന്യത്തിനുള്ളിലേക്ക് കടന്നു.
അഥ ശമ്ബരദൈത്യേന ദുദ്രികഹ്വദ്രുമാദയഃ । രക്ഷാര്ഥം മത്തസാമന്താസ് സ്വസേനാസു നിയോജിതാഃ
അപ്പോൾ ശംഭരാസുരൻ ദുദ്രികനും ഹ്വദ്രുമനും പോലുള്ള ശക്തരായ സേനാനായകരെ തന്റെ സൈന്യത്തെ കാക്കാൻ നിയോഗിച്ചു.
താന് അപ്യ് അന്തരമ് ആസാദ്യ ജഘ്നുര് ഗീര്വാണനായകാഃ । വ്യോമാന്തരചരാശ് ശ്യേനാഃ കലവിങ്കാന് ഇവാകുലാന്
അവർക്കും ഇടവേള കിട്ടിയപ്പോൾ, ദേവന്മാരുടെ നേതാക്കൾ ആകാശത്ത് പിരിഞ്ഞു പറക്കുന്ന കുരുവികളിൽ ചിറകുകൾപോലെ അവരെ ആക്രമിച്ചു.
സേനാപതീന് പുനശ് ചാന്യാംശ് ചകാരാസുരസത്തമഃ । ചപലാന് ഉദ്ഭടാരാവാംസ് തരങ്ഗാന് ഇവ സാഗരഃ
അസുരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ വീണ്ടും മറ്റു സൈന്യാധിപന്മാരെ നിയമിച്ചു; അവർ അത്യന്തം ചഞ്ചലരും ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചുപറയുന്നവരുമായിരുന്നു, സമുദ്രത്തിലെ തിരകളെപ്പോലെ.
ദേവാസ് താന് അപി തസ്യാശു ജഘ്നുസ് തേന സ കോപവാന് । ജഗാമാമരനാശായ പരിപൂര്ണസ് ത്രിവിഷ്ടപമ്
ദേവന്മാർ അവരെയും ഉടൻ സംഹരിച്ചു. അതുകൊണ്ട് അവൻ അത്യന്തം കോപത്തോടെ, സ്വർഗ്ഗലോകത്തെ നശിപ്പിക്കാനായി, പൂർണ്ണമായ ക്രോധത്തോടെ മുന്നോട്ട് പോന്നു.
തത്രാസ്യ മായാഭീതാസ് തേ സുരാ അന്തര്ധിമ് ആയയുഃ । മേരുകാനനകുഞ്ജേഷു മൃഗാ ഗൌരീഗുരോര് ഇവ
അവിടെ, അവന്റെ മായാജാലം കണ്ടു ഭയപ്പെട്ട ദേവന്മാർ, മേരു പർവ്വതത്തിലെ കാനനങ്ങളിൽ കാട്ടുപോത്തിനെ കണ്ടു ഓടുന്ന മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ, അപ്രത്യക്ഷരായി മറഞ്ഞുപോയി.
ക്രന്ദത്ക്ഷുദ്രാമരഗണം ബാഷ്പക്ലിന്നസുരീമുഖമ് । ശൂന്യം ദദര്ശ സ സ്വര്ഗം കല്പക്ഷീണജഗത്സമമ്
അവൻ സ്വർഗ്ഗം ശൂന്യമായതും, ദേവന്മാരുടെ മുഖങ്ങൾ കണ്ണീർകൊണ്ട് നനഞ്ഞതും, ചെറുതായവരായ അമരന്മാർ കരയുന്നതും കണ്ടു; അതെ, ഒരു കാലഘട്ടം അവസാനിക്കുമ്പോലെ ലോകം ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു.
വിഹൃത്യ കുപിതസ് തത്ര ലബ്ധമ് ആഹൃത്യ ശമ്ബരഃ । ലോകപാലപുരീര് ദഗ്ധ്വാ ജഗാമാത്മീയമ് ആലയമ്
അവിടെ കുപിതനായി അലയിച്ച ശേഷം, ശംബരൻ കിട്ടിയതൊക്കെ പിടിച്ചു, ലോകപാലന്മാരുടെ നഗരങ്ങൾ കത്തിച്ചു, പിന്നെ തന്റെ വീടിലേക്ക് മടങ്ങി.
ഏവം ദൃഢതരീഭൂതേ ദ്വേഷേ ദാനവദേവയോഃ । ദേവാസ് സ്വര്ഗം പരിത്യജ്യ ദിക്ഷു ജഗ്മുര് അദര്ശനമ്
ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിലുള്ള വൈരം കൂടുതൽ ശക്തമായപ്പോൾ, ദേവന്മാർ സ്വർഗം വിട്ട്, ദിശകളിലേക്കു മറഞ്ഞുപോയി.
അഥ ശമ്ബരദൈത്യേന യേ യേ സേനാധിനായകാഃ । ക്രിയന്തേ യത്നതസ് താംസ് താഞ് ജഘ്നുര് യത്നപരാസ് സുരാഃ
ശംബരൻ ദാനവൻ എത്ര ശ്രമിച്ചിട്ടും നിയമിച്ച സേനാനായകരെ, ദേവന്മാർ അതേ ആവേശത്തോടെ വധിച്ചു.