ത്യജന്തം സുസുഖം സാമ്യം മനോ വിഷയവിദ്രുതമ് । അങ്കുശേനേവ നാഗേന്ദ്രം വിചാരേണ ശമം നയേത്
മനസ്സ് ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിലേക്ക് ഓടി സമത്വത്തിന്റെ സുഖം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ആനയെ അങ്കുശംകൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ, വിവേകത്തോടെ മനസ്സിനെ ശാന്തിയിലേക്ക് നയിക്കണം.
ഭോഗേഷു പ്രസരോ യസ്യാ മനോവൃത്തേഃ പ്രദീയതേ । സാപ്യ് ആദാവ് ഏവ ഹന്തവ്യാ വിഷസ്യേവാങ്കുരോദ്ഗതിഃ
മനസ്സിന്റെ പ്രവൃത്തി ആസ്വാദനങ്ങളിൽ ഒഴുകാൻ അനുവദിച്ചാൽ, അതിനെ ആദ്യം തന്നെ നശിപ്പിക്കണം; വിഷം മുളയ്ക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ആദ്യമുള തന്നെ മുറിക്കുന്നതുപോലെ.
താഡിതസ്യ ഹി യഃ പശ്ചാത് സമ്മാനസ് സോ ഽപ്യ് അനന്തകഃ । ശാലേര് ഗ്രീഷ്മോപതപ്തസ്യ കുസേകോ ഽപ്യ് അമൃതായതേ
ആളെ വേദനിപ്പിച്ചശേഷം നൽകുന്ന ആദരം അനന്തമായ ദുഃഖം തന്നെയാണ്; വേനലിൽ കത്തിയ നെല്ലിന് ചെറിയ വെള്ളം പോലും അമൃതംപോലെയാണ്.
അനാര്തേന ഹി സമ്മാനോ ബഹുമാനോ ന ബുധ്യതേ । പൂര്ണാനാം സരിതാം പ്രാവൃട്പൂരസ് സ്വല്പം വിരാജതേ
ദുഃഖം അനുഭവിക്കാത്തവന് ആദരവും മാന്യതയും ശ്രദ്ധയില്ല; നിറഞ്ഞ നദികളിൽ മഴക്കാലത്ത് ചെറിയ വെള്ളപ്പൊക്കം ശ്രദ്ധേയമല്ല.
പൂര്ണസ് തൂപകൃതോ ഽപ്യ് അന്യത് പുനര് അപ്യ് അഭിവാഞ്ഛതി । ജഗത്പൂരണയാപ്യ് അമ്ബു ഗൃഹ്ണാത്യ് ഏകാര്ണവോ ഽഖിലമ്
പൂർണ്ണനായവൻക്ക് എത്ര സഹായം ലഭിച്ചാലും വീണ്ടും മറ്റൊന്ന് ആഗ്രഹം വരും; ലോകത്തിലെ എല്ലാ നദികളും നിറച്ചിട്ടും സമുദ്രം എല്ലാം ഏറ്റെടുക്കുന്നതുപോലെ.
മനസോ നിഗൃഹീതസ്യ യാ പശ്ചാദ് ഭാഗമണ്ഡനാ । താമ് ഏവാലബ്ധവിസ്താരലബ്ധത്വാദ് ബഹു മന്യതേ
മനസ്സ് നിയന്ത്രിച്ച ശേഷം, അതിന് ശേഷം കിട്ടുന്ന ചെറിയൊരു ആനന്ദം പോലും, അതിനു മുമ്പ് അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്തതുകൊണ്ട്, വലിയതായിട്ടാണ് തോന്നുന്നത്.
ബദ്ധമുക്തോ മഹീപാലോ ഗ്രാമമാത്രേണ തുഷ്യതി । പരൈര് അബദ്ധോ നാക്രാന്തോ ന രാജ്യം ബഹു മന്യതേ
കെട്ടിയിട്ട് വിട്ടുവിട്ട രാജാവിന് ഒരു ഗ്രാമം മാത്രം കിട്ടിയാലും സന്തോഷം ഉണ്ടാകും. പക്ഷേ, മറ്റൊരാൾക്ക്, ആരും കീഴടക്കാത്തവനാകുമ്പോൾ, രാജ്യം പോലും അത്ര വിലയില്ലെന്ന് തോന്നും.
ഹസ്തം ഹസ്തേന സമ്പീഡ്യ ദന്തൈര് ദന്താന് വിചൂര്ണ്യ ച । അങ്ഗാന്യ് അങ്ഗൈര് ഇവാക്രമ്യ ജയ സ്വേന്ദ്രിയശാത്രവാന്
തന്റെ കൈ കൊണ്ട് തന്നെ കൈ പിഴിഞ്ഞു, പല്ല് കൊണ്ട് തന്നെ പല്ല് ചവിട്ടി, അവയവങ്ങൾ കൊണ്ട് തന്നെ അവയവങ്ങൾ കീഴടക്കി, അതുപോലെ തന്നെ, സ്വയം ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന ശത്രുക്കളെ ജയിക്കണം.
ജേതുമ് അന്യം കൃതോത്സാഹൈഃ പുരുഷൈര് ഉദ്ബുഭൂഷുഭിഃ । പൂര്വം ഹൃദയശത്രുത്വാജ് ജേതവ്യാനീന്ദ്രിയാണ്യ് അലമ്
മറ്റുള്ളവരെ ജയിക്കാൻ ഉത്സാഹത്തോടെ ശ്രമിക്കുന്നവർക്ക്, ആദ്യം ഹൃദയത്തിലെ ശത്രുക്കളായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ തന്നെ ജയിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഏതാവതി ധരണിതലേ സുഭഗാസ് തേ സാധുചേതനാഃ പുരുഷാഃ । പുരുഷകഥാസു ച ഗണ്യാ ന ജിതാ യേ ചേതസാ സ്വേന
ഭൂമിയിൽ സദാചാരമുള്ള മനസ്സുള്ളവരിൽ, സ്വന്തം മനസ്സ് ജയിക്കാത്തവർ ഭാഗ്യവാന്മാരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നില്ല; മനുഷ്യരുടെ കഥകളിലും അവർക്ക് വലിയ സ്ഥാനം ഇല്ല.
ഹൃദയബിലേ കൃതകുണ്ഡല ഉല്ബണകലനാവിഷോ മനോഭുജഗഃ । യസ്യോപശാന്തിമ് ആഗത ഉദിതം തമ് അരിന്ദമം വന്ദേ
ഹൃദയത്തിന്റെ ഗുഹയിൽ കുരുങ്ങി കഠിനമായ ഭ്രമങ്ങൾ എന്ന വിഷമുള്ള മനസ്സെന്ന പാമ്പ് ശാന്തമായവനെയും ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനെയും ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.
സ്വാശ്രയം പ്രഥമം ദേഹം കൃതഘ്നാ നാശയന്തി യേ । തേ കുകാര്യമഹാകോശാ ദുര്ജയാസ് സ്വേന്ദ്രിയാരയഃ
സ്വന്തം ശരീരം, അതായത് ആശ്രയം, നശിപ്പിക്കുന്നവർ കൃതഘ്നന്മാരാണ്; അവർ ദുഷ്കൃത്യങ്ങളുടെ വലിയ കൂട്ട് കൂടിയാണ്, സ്വയം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്ന ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.
കലേവരാശ്രയം പ്രാപ്യ വിഷയാമിഷഗര്ധതഃ । അക്ഷഗൃധ്രാ വിവല്ഗന്തി കാര്യാകാര്യോഗ്രപക്ഷിണഃ
ശരീരം എന്ന അടിസ്ഥാനമുണ്ടായപ്പോൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയസുഖങ്ങൾക്കായി കൊതിക്കുന്ന കഴുകുകൾ പോലെ, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതുമായ കാര്യങ്ങൾ തേടി അശാന്തമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
വിവേകതന്തുജാലേന ഗൃഹീതാ യേന തേ ശഠാഃ । തസ്യാങ്ഗാനി ന ലുമ്പന്തി പാഷാണകവലം യഥാ
വിവേകത്തിന്റെ നൂലുവലയിൽ കുടുങ്ങിയവരെ, ഒരു കല്ല് വലയിൽ തട്ടി പോലും അതിന് കേടുപാടുണ്ടാക്കാത്തതുപോലെ, അവൻ്റെ അവയവങ്ങൾ അവർക്ക് ദോഷം ചെയ്യില്ല.
ആപാതരമണീയേഷു രമന്തി വിഷയേഷു യേ । അത്യന്തവിരസാന്തേഷു പതന്തി നരകേഷു തേ
ആദ്യത്തിൽ ആകർഷണീയമായ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ ആസ്വദിക്കുന്നവർ, അവസാനം അതിന് രുചിയില്ലാതാകുമ്പോൾ നരകത്തിൽ വീഴും.
വിവേകധനവാന് അസ്മിന് കുകലേവരപത്തനേ । ഇന്ദ്രിയാരിഭിര് അന്തസ്സ്ഥൈര് അവശോ നാഭിഭൂയതേ
ഈ ദുർബലമായ ശരീരനഗരത്തിൽ വിവേകസമ്പന്നനായവൻ, അകത്തുള്ള ഇന്ദ്രിയശത്രുക്കളാൽ എത്രയും ബലഹീനനായാലും കീഴടക്കപ്പെടുന്നില്ല.
തഥാ ന സുഖിതാ ഭൂപാ മൃണ്മയോഗ്രപുരീജുഷഃ । യഥാ സ്വാധീനമനസസ് സ്വശരീരപുരീശ്വരാഃ
പൊട്ടൻനഗരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർക്കാൾ, മനസ്സിനെ സ്വന്തമായി നിയന്ത്രിച്ച് സ്വന്തം ശരീരനഗരത്തിൽ അധിപതികളായവർക്ക് കൂടുതൽ സന്തോഷം ലഭിക്കും.
സ്വാക്രാന്തേന്ദ്രിയഭൃത്യസ്യ സുഗൃഹീതമനോരിപോഃ । വസന്ത ഇവ മഞ്ജര്യോ വര്ധന്തേ ബുദ്ധബുദ്ധയഃ
സ്വന്തം ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കുകയും മനസ്സെന്ന ശത്രുവിനെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവന്റെ ഉള്ളിൽ, വസന്തകാലത്ത് പൂക്കൾ വിരിയുന്നതുപോലെ ജ്ഞാനബോധങ്ങൾ വളരുന്നു.
പ്രക്ഷീണചിത്തദര്പസ്യ നിഗൃഹീതേന്ദ്രിയദ്വിഷഃ । പദ്മിന്യ ഇവ ഹേമന്തേ ക്ഷീയന്തേ ഭോഗവാസനാഃ
മനസ്സിലെ അഹങ്കാരം ഒടുങ്ങിയവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കീഴടക്കിയവനും ആനന്ദാസക്തികൾ ശീതകാലത്തെ താമരപൂക്കൾ പോലെ ക്ഷയിക്കുന്നു.
താവന് നിശീവ വേതാല്യോ വല്ഗന്തേ ഹൃദി വാസനാഃ । ഏകതത്ത്വദൃഢാഭ്യാസാദ് യാവന് ന വിജിതം മനഃ
ഒറ്റ സത്യം ഉറച്ചതായുള്ള അഭ്യാസം കൊണ്ടു മനസ്സിനെ ജയിക്കുന്നതുവരെ, വാസനകൾ രാത്രിയിൽ ഭൂതങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ ഹൃദയത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.
ഭൃത്യോ ഽഭിമതകര്തൃത്വാന് മന്ത്രീ സത്കാര്യകാരണാത് । സാമന്തസ് സ്വേന്ദ്രിയാക്രാന്തേര് മനോ മന്യേ വിവേകിനഃ
വിവേകമുള്ളവന്റെ മനസ്സിനെ ഞാൻ ഭൃത്യൻ എന്നു കരുതുന്നു അതിന്റെ അനുസരണശീലത്തിന്, മന്ത്രിവേല ചെയ്യുന്നു നല്ല പ്രവൃത്തികൾ നയിക്കുന്നതിനാൽ, സ്വയം ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കീഴടക്കിയതിനാൽ അതിനെ രാജാവായും കാണുന്നു.
ലാലനാത് സ്നിഗ്ധലലനാ പാലനാത് പാവനഃ പിതാ । സുഹൃദ് ഉത്തമവിശ്വാസാന് മനോ മന്യേ മനീഷിണാമ്
സ്നേഹംകൊണ്ട് നന്മ നിറഞ്ഞ പരിചരണം ലഭിക്കുന്നു; സംരക്ഷണത്തിലൂടെ അച്ഛന് വിശുദ്ധനാകുന്നു. ഉത്തമമായ വിശ്വാസം നിറഞ്ഞ മനസ്സാണ് ജ്ഞാനികളുടെ ഏറ്റവും നല്ല സുഹൃത്ത് എന്നു ഞാന് കരുതുന്നു.
സ്വാലോകിതം ശാസ്ത്രദൃശാ സുധ്യാതം സ്വനുനാഥിതമ് । പ്രയച്ഛതി പരാം സിദ്ധിം ത്യക്ത്വാത്മാനം മനഃപിതാ
സ്വന്തം അറിവിലൂടെ ഉണര്ത്തപ്പെട്ടും, ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയാല് ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടും, സ്വയം ഉപേക്ഷിച്ച മനസ്സ് പരമമായ Siddhi നല്കുന്നു.
സുഘൃഷ്ടസ് സുപരാമൃഷ്ടസ് സുധൃതസ് സ്വനുബോധിതഃ । സുഗുണായോജിതോ ഭാതി ഹൃദി ഹൃദ്യോ മനോമണിഃ
നന്നായി മിനുക്കപ്പെട്ടും, നല്ലപോലെ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടും, ഉറപ്പോടെ നിലനില്ക്കുകയും, സ്വാനുഭവംകൊണ്ട് ഉണര്ന്നും, നല്ല ഗുണങ്ങള് ചേര്ന്നും, മനസ്സിന്റെ രത്നം ഹൃദയത്തില് മനോഹരമായി തിളങ്ങുന്നു.
ജന്മവൃക്ഷകുഠാരാണി തഥോദര്കോദയാനി ച । ദിശത്യ് ഏഷ മനോമന്ത്രീ കര്മാണി ശുഭകര്മണഃ
ജന്മരൂപിയായ വൃക്ഷം വെട്ടാന് ഉപകരണങ്ങളും, അതിന്റെ ഫലങ്ങള് ഉണര്ത്തുകയും ചെയ്യുന്നത് മനസ്സെന്ന മന്ത്രിയുടെ ശുഭകര്മ്മങ്ങളാണ്.
ഏവം മനോമണിം രാമ ബഹുപങ്കകലങ്കിതമ് । വിവേകവാരിണാ സിദ്ധ്യൈ പ്രക്ഷാല്യാലോകവാന് ഭവ
രാമാ, മനസ്സെന്ന രത്നം അനേകം മലിനതികളാൽ മലിനമായിരിക്കുന്നതിനെ വിവേകത്തിന്റെ വെള്ളത്തിൽ കഴുകി ശുദ്ധമാക്കി, പ്രകാശമുള്ളവനാവുക.
ഭവഭൂമിഷു ഭീമാസു വിവേകവിതതോ ഽപി സന് । മാ പതോത്പാതപൂര്ണാസു വിവശഃ പ്രാകൃതോ യഥാ
ഭയാനകമായ ഈ ജന്മഭൂമികളിൽ വിവേകബുദ്ധി നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിലും, അന്യർ പോലെ ദുരിതങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഈ ലോകത്തിൽ അശക്തനായി വീഴരുത്.
സംസാരമായാമ് ഉദിതാമ് അനര്ഥശതസങ്കുലാമ് । മാ മഹാമോഹമിഹികാമ് ഇമാം ത്വമ് അവധീരയ
ലോകത്തിൽ ഉദിക്കുന്ന അനേകം ദു:ഖങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മഹാമോഹമെന്ന ഈ മിഥ്യാജാലത്തെ നീ അവഗണിക്കരുത്.
വിവേകം പരമ് ആശ്രിത്യ ബുദ്ധ്യാ സത്യമ് അവേക്ഷ്യ ച । ഇന്ദ്രിയാരീന് അലം ജിത്വാ തീര്ണോ ഭവ ഭവാര്ണവാത്
പരമമായ വിവേകത്തിൽ ആശ്രയമാക്കി, ബുദ്ധിയാൽ സത്യം ഗ്രഹിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച്, ജന്മമരണസമുദ്രം കടന്നു രക്ഷപ്പെടുക.
അസത്യ് ഏവ ശരീരേ ഽസ്മിന് സുഖദുഃഖേഷ്വ് അസത്സു ച । ദാമവ്യാലകടന്യായോ മാ തേ ഭവതു രാഘവ
രാഘവ, ഈ ശരീരം സത്യമായതല്ല, അതുപോലെ തന്നെ അതിൽ ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷവും ദുഃഖവും യാഥാർത്ഥ്യമല്ല. കയറിനെ പാമ്പ് എന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലുള്ള ഉപമ നിന്റെ മനസ്സിൽ വരരുതേ.