ശബ്ദരൂപരസസ്പര്ശഗന്ധബന്ധുശ്രിയോ യതഃ । അനയൈവ ഹി ലഭ്യന്തേ തേനേയം ജ്ഞസ്യ ലാഭദാ
ശബ്ദം, രൂപം, രുചി, സ്പർശം, സുഗന്ധം, ബന്ധുക്കൾ, സമ്പത്ത് എന്നിവ എല്ലാം ഇതിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഇത് ജ്ഞാനിക്ക് ലഭ്യമായതെല്ലാം നൽകുന്നവളാണ്.
സുഖദുഃഖക്രിയാജാലം യദൈഷോദ്വഹതി സ്വയമ് । തദൈഷാ രാമ സര്വത്ര സര്വവസ്തുഭരക്ഷമാ
രാമാ, ഈ രഥം തന്നെ സുഖദു:ഖങ്ങളുടെയും വിവിധ പ്രവർത്തികളുടെയും ഭാരമേറ്റു പോകുമ്പോൾ, എല്ലായിടത്തും എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും സഹിക്കാൻ കഴിവുള്ളതാകുന്നു.
തസ്യാം ശരീരപുര്യാം ഹി രാജ്യം കുര്വന് ഗതഭ്രമഃ । ജ്ഞസ് തിഷ്ഠതി ഗതവ്യഗ്രം സ്വപുര്യാമ് ഇവ വാസവഃ
അവന്റെ ശരീരനഗരത്തിൽ ഭ്രമം വിട്ട ജ്ഞാനി രാജാവായി ഭരിക്കുമ്പോൾ, സ്വപുത്രനഗരത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ ആശങ്കയില്ലാതെ അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
ന ക്ഷിപത്യ് അവടാടോപേ മനോമത്തതുരങ്ഗമമ് । ന ലോഭദ്വന്ദ്വരൂപായ പ്രജ്ഞാപുത്രീം പ്രയച്ഛതി
അവൻ മനസ്സെന്ന പകർത്തിയ കുതിരയെ ഇരുണ്ട കുഴിയിലേക്കു തള്ളുന്നില്ല; വിവേകമെന്ന മകളെ മോഹം, ദ്വന്ദം എന്നിവയുടെ രൂപത്തിൽ ആരോടും കൈമാറുന്നില്ല.
അജ്ഞാനപരരാഷ്ട്രം ച ന രന്ധ്രം ത്വ് അസ്യ പശ്യതി । സംസാരാരിഭയസ്യാന്തര് മൂലാന്യ് ഏഷ നികൃന്തതി
അജ്ഞാനത്തിന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഒരു പോക്കലും അവൻ കാണുന്നില്ല; ഈ ഭയങ്കരമായ സാംസാരിക ശത്രുവിന്റെ വേരുകൾ ഉള്ളിൽ നിന്ന് തന്നെ മുറിച്ചെറിയുന്നു.
തൃഷ്ണാസാരപരാവര്തേ കാമസങ്ക്ഷോഭദുര്ഗ്രഹേ । ന നിമജ്ജതി പര്യസ്തസുഖദുഃഖാക്ഷദേവനേ
അവൻ തൃശ്യയുടെ ചുഴലിക്കുളിലും, കാമത്തിന്റെ കലഹം നിറഞ്ഞ കോട്ടയിലുമോ, സുഖദുഃഖങ്ങൾ മാറിമാറി വരുന്ന കാടിലുമോ മുങ്ങിപ്പോകുന്നില്ല.
കരോത്യ് അവിരതം സ്നാനം ബഹിര് അന്തര് അപി ക്ഷണാത് । സരിത്സങ്ഗമതീര്ഥേഷു മനോരഥഗതിഃ ക്രമാത്
അവൻ പുറത്ത്ക്കും ഉള്ളിലും ഒരുപോലെ, ഒരു നിമിഷം പോലും വിട്ടുകൂടാതെ, നദികളുടെ സംഗമതീർത്ഥങ്ങളിൽ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ അനുസരിച്ച് തുടർച്ചയായി സ്നാനം ചെയ്യുന്നു.
സകലാക്ഷിജനാദൃശ്യഃ പുരപ്രേക്ഷാപരാങ്മുഖഃ । ധ്യാനനാമ്നി സുഖം നിത്യം തിഷ്ഠത്യ് അന്തഃപുരാന്തരേ
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും കാണാനാവാത്തതും, നഗരത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ചും, ധ്യാനം എന്ന ആന്തരിക മന്ദിരത്തിൽ അവൻ സദാ സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങുന്നു.
സുഖാവഹൈഷാ നഗരീ നിത്യം പ്രമുദിതാത്മനഃ । ഭോഗമോക്ഷപ്രദാ ദിവ്യാ ശക്രസ്യേവാമരാവതീ
എപ്പോഴും സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവർക്കു ഈ നഗരം സുഖം നൽകുന്നു; ആകാശവാസിയായ ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ, ഇത് ദിവ്യവും അനുഭവവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതുമാണ്.
സ്ഥിതയാ സംസ്ഥിതം സര്വം കിഞ്ചിന് നഷ്ടം ന നഷ്ടയാ । യയാ പുര്യാ മഹീപസ്യ സാ കഥം ന സുഖാവഹാ
സ്ഥിരമായതെല്ലാം അവിടെയുണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും, അസ്ഥിരമായത് മാത്രമേ നഷ്ടമാകൂ; അങ്ങനെ രാജാവിന് ആ നഗരം എങ്ങനെ സുഖം നൽകാതിരിക്കും?
വിനഷ്ടേ ദേഹനഗരേ ജ്ഞസ്യ നഷ്ടം ന കിഞ്ചന । ആക്രാന്തകുമ്ഭകോശസ്യ ഖസ്യ കുമ്ഭക്ഷയേ യഥാ
ദേഹനഗരം നശിച്ചാലും ജ്ഞാനിക്ക് ഒന്നും നഷ്ടമാവില്ല; ഒരു കുമ്പളത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ആകാശം കുമ്പളം പൊട്ടിയാൽ നഷ്ടമാകാത്തതുപോലെയാണ് അത്.
വിദ്യമാനം ഘടം വായുഃ കില സ്പൃശതി നാസ്ഥിതമ് । യഥാ തഥൈവ ദേഹീ സ്വാം ശരീരനഗരീമ് ഇമാമ്
പാത്രം ഉണ്ടെങ്കില് കാറ്റ് അതിനെ തൊടും, ഇല്ലെങ്കില് തൊടില്ലല്ലോ. അതുപോലെ തന്നെ, ഈ ശരീരനഗരിയുമായി ജീവാത്മാവിന് ബന്ധം ഉണ്ടാകുന്നത് ശരീരം നിലനില്ക്കുമ്പോഴാണ്.
അത്രസ്ഥ ഏഷ ഭഗവാന് ആത്മാ സര്വഗതോ ഽപി സന് । സ്വവികല്പകൃതാം ഭുക്ത്വാ പുംസ്താമ് അധിഗതാത്മദൃക്
ഇവിടെ ഈ മഹാത്മാവ്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതായിട്ടും, അകറ്റമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു. സ്വന്തം ഭാവനയാല് സൃഷ്ടിച്ച വ്യക്തിത്വം അനുഭവിച്ചശേഷം, സ്വരൂപം തിരിച്ചറിയുന്നു.
കുര്വന്ന് അപി ന കുര്വാണസ് സമ്യക്സര്വക്രിയോന്മുഖഃ । കദാചിത് പ്രകൃതാന് സര്വാന് കാര്യാര്ഥാന് അധിതിഷ്ഠതി
നടത്തുന്നുവെന്നു തോന്നുമ്പോഴും, യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല; എല്ലാകാര്യങ്ങളിലും സജ്ജനായി, ചിലപ്പോള് ഫലത്തിനായി സ്വാഭാവികമായ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും നിര്വഹിക്കുന്നു.
കദാചില് ലീലയാ ലോലം വിമാനമ് അധിരോഹതി । അനാഹതഗതിം കാന്തം വിഹര്തുമ് അമലം മനഃ
ചിലപ്പോള് കളിയോടെ, അശാന്തമായ ആകാശവിമാനമായ തന്റെ ശുദ്ധമായ മനസ്സില് കയറി, അതിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ സുഖകരമായ സഞ്ചാരത്തില് ലയിക്കുന്നു.
തത്രസ്ഥോ ലോകസുന്ദര്യാ സതതം ശീതലാങ്ഗയാ । രമതേ രാമയാ മൈത്ര്യാ നിത്യം ഹൃദയസംസ്ഥയാ
അവിടെ, ലോകസുന്ദരിയായ സദാ തണുത്ത ദേഹമുള്ള ദേവിയോടൊപ്പം, ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്ന സൗഹൃദത്തോടെ രാമനോടൊപ്പം, ആൾ സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്നു.
ദ്വേ കാന്തേ തിഷ്ഠതസ് തസ്യ പാര്ശ്വയോസ് സത്യതൈകതേ । ഇന്ദോര് ഇവ വിശാഖേ ദ്വേ സമാഹ്ലാദിതചേതസേ
അവന്റെ ഇരുവശത്തും സത്യത്തിൽ ഏകതയോടെ രണ്ട് പ്രിയപ്പെട്ടവർ നിലകൊള്ളുന്നു; ചന്ദ്രന്റെ ഇരുവശത്തുള്ള വിശാഖാ നക്ഷത്രങ്ങൾപോലെ, അവരിരുവരും അവന്റെ മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു.
ജ്ഞ ഇമാന് അഖിലാംല് ലോകാന് ദുഃഖക്രകചദാരിതാന് । വാല്മീകാന് ഇവ പീഠസ്ഥഃ പൃഷ്ഠാദ് അര്ക ഇവേക്ഷതേ
അറിയുന്നവൻ, ഇരുന്ന്, ഈ ലോകങ്ങൾ എല്ലാം ദുഃഖത്തിന്റെ ചക്രംകൊണ്ട് കീറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനെ, ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്ന് വണ്ടിക്കുഴികൾ നോക്കുന്നവനെപ്പോലെയും, മുകളിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ നോക്കുന്നതുപോലെയും, നിരീക്ഷിക്കുന്നു.
ചിരം പൂരിതസര്വാശസ് സര്വസമ്പത്തിസുന്ദരഃ । അപുനഃഖണ്ഡനായേന്ദുഃ പൂര്ണാങ്ഗ ഇവ രാജതേ
നീണ്ട കാലം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റി, സമ്പത്തുകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ, ഇനി ഒരിക്കലും കുറയാത്ത പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സേവ്യമാനോ ഽപി ഭോഗൌഘോ ന ഖേദായാസ്യ ജായതേ । കാലകൂടഃ കിലേശസ്യ കണ്ഠേ പ്രത്യുത രാജതേ
സുഖസമൂഹങ്ങൾ അനുഭവിച്ചാലും അവൻക്ക് ഒരിക്കലും ക്ഷീണം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; മറിച്ച്, കാളകൂട്ടം എന്ന വിഷം കഴുത്തിൽ ധരിക്കുന്നതുപോലെ അതെല്ലാം അവനിൽ തിളങ്ങുന്നു.
പരിജ്ഞായോപഭുക്തോ ഹി ഭോഗോ ഭവതി തുഷ്ടയേ । വിജ്ഞായാശ്വാസിതോ മൈത്രീമ് ഏതി ചൌരോ ന ശത്രുതാമ്
ബോധത്തോടെ അനുഭവിക്കുന്ന സുഖം സന്തോഷം നൽകുന്നു; തിരിച്ചറിയപ്പെടുകയും ആശ്വാസം ലഭിക്കുകയും ചെയ്താൽ കള്ളൻ പോലും ശത്രുവല്ലാതെ സുഹൃത്താവുന്നതുപോലെ.
നരനാരീനടൌഘാനാം കലഹേ ദൂരഗാമിനാ । ജ്ഞേന യാത്രേവ സുഭഗാ ഭോഗശ്രീര് അവലോക്യതേ
പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും കൂട്ടങ്ങളുടെ കലഹങ്ങളിൽ നിന്ന് ദൂരെയ്ക്ക് യാത്രചെയ്യുന്ന ജ്ഞാനി, ഭാഗ്യശാലിയായൊരു യാത്രക്കാരനുപോലെ സുഖസമ്പത്തിനെ കാണുന്നു.
അശങ്കിതോപസമ്പ്രാപ്താ ഗ്രാമയാത്രാ യഥാധ്വഗൈഃ । പ്രേക്ഷ്യതേ തദ്വദ് ഏവ ജ്ഞൈര് വ്യവഹാരമയീ ക്രിയാ
യാത്രക്കാരുടെ മുന്നിൽ സംശയമില്ലാതെ ഗ്രാമയാത്ര എത്തുന്നതുപോലെ, ജ്ഞാനികൾ ലോകവ്യവഹാരങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ പ്രവൃത്തികളെ അങ്ങനെ തന്നെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.
അയത്നോപനതേഷ്വ് അക്ഷി ദിഗ്ദ്രവ്യേഷു യഥാ പുരഃ । നീരാഗമ് ഏവ പതതി തദ്വത് കാര്യേഷു ധീരധീഃ
എങ്ങനെ കണ്ണ് യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാതെ ചുറ്റും ഉള്ള വസ്തുക്കളിൽ സ്വാഭാവികമായി വീഴുന്നുവോ, അതുപോലെ തന്നെ ജ്ഞാനിയുടെ മനസ്സ് പ്രവർത്തികളിലേക്കും ആസക്തിയില്ലാതെ സ്വാഭാവികമായി പോകുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണാം ന ഹരതി പ്രാപ്തമ് അര്ഥം കദാചന । ന ദദാതി തഥാ പ്രാപ്തം സമ്പൂര്ണോ ജ്ഞോ ഽവതിഷ്ഠതേ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നേടുന്ന വസ്തുവിനെ ഒരിക്കലും പിടിച്ചെടുക്കുന്നില്ല, അതുപോലെ തന്നെ ജ്ഞാനിയും കിട്ടിയതെന്തും വിട്ടുകൊടുക്കുന്നില്ല; പൂർണ്ണനായ ജ്ഞാനി സ്ഥിരതയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
അപ്രാപ്തചിന്താസ് സമ്പ്രാപ്തസമുപേക്ഷാശ് ച സന്മതിമ് । നാകമ്പയന്തി തരലാഃ പിഞ്ഛഘാതാ ഇവാചലമ്
കിട്ടാത്തതിനെ കുറിച്ചുള്ള ചിന്തകളും കിട്ടിയതിനെ കുറിച്ചുള്ള അവഗണനയും ജ്ഞാനിയുടെ മനസ്സിനെ അലയ്ക്കുന്നില്ല; എങ്ങനെ ഇലയ്ക്കുന്ന പീഞ്ചുകൾ ഒരു പർവതത്തെ അലയ്ക്കുന്നില്ലയോ അതുപോലെ.
സംശാന്തസര്വസന്ദേഹോ ഗലിതാഖിലകൌതുകഃ । സങ്ക്ഷീണവാസനാജാലോ ജ്ഞസ് സമ്രാഡ് ഇവ ശോഭതേ
എല്ലാ സംശയങ്ങളും ശമിച്ചവനും എല്ലാ കൗതുകവും വിട്ടുവെച്ചവനും ആഗ്രഹങ്ങളുടെ വല കുറഞ്ഞവനും ആയ ജ്ഞാനി ഒരു രാജാവിനെപോലെ പ്രഭയോടെ തിളങ്ങുന്നു.
ആത്മന്യ് ഏവ ന മാത്യ് അന്തസ് സ്വാത്മനാത്മനി ജൃമ്ഭതേ । സമ്പൂര്ണാപാരപര്യന്തഃ ക്ഷീരാര്ണവ ഇവാത്മവാന്
സ്വയം അകത്തുതന്നെ ആത്മാവ് ഒരിക്കലും നശിക്കാറില്ല; അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് അതു തന്നെ അകത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. എല്ലായിടത്തും പൂർണ്ണവും അതിരില്ലാത്തതുമായത്, പാൽകടലുപോലെ, ആത്മാവിൽ സ്ഥിരമായിരിക്കുന്നവനാണ്.
ഭോഗേച്ഛാകൃപണാഞ് ജന്തൂന് ദീനാന് ദീനേന്ദ്രിയാണി ച । അനുന്മത്തമനാശ് ശാന്തോ ഹസത്യ് ഉന്മത്തകാന് ഇവ
ഭോഗത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ച് ദയനീയരായ ജീവികളും, ക്ഷീണിച്ച ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമുള്ള ദുർബലന്മാരെയും, മനസ്സ് ശാന്തനായവൻ പിച്ചിപ്പെട്ടവരെ കാണുമ്പോൾ സുഖത്തോടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, നോക്കി ചിരിക്കുന്നു.
ഇച്ഛതോ ഽന്യനിജാം ജായാം യഥൈവാന്യേന ഹസ്യതേ । ഇന്ദ്രിയസ്യേച്ഛതോ ഭോഗം തഥൈവ ജ്ഞേന ഹസ്യതേ
മറ്റൊരാൾ തന്റെ ഭാര്യയെ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ ഒരാൾക്ക് ചിരി വരുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഭോഗം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ ജ്ഞാനിയ്ക്കും അതുപോലെ ചിരി വരുന്നു.