ഉദരശ്വഭ്രനിക്ഷിപ്തസ്വന്നേഷ്ടഭക്ഷകര്പരാ । ദീര്ഘകണ്ഠബിലോദ്ഗീര്ണവാതസംരമ്ഭശബ്ദിതാ
അവളുടെ വയറു ഒരു കുഴിയുപോലെയാണ്, അവൾ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന ഭക്ഷണം അതിൽ ഇട്ടു ചതച്ചുപോകുന്നു. ആഴമുള്ള കഴുത്തിലൂടെ പുറത്ത് വരുന്ന വായുവിന്റെ ശബ്ദം അവിടെ മുഴങ്ങുന്നു.
ഹൃദയാപണനിര്ണീതയഥാപ്രാപ്താര്ഥഭൂഷിതാ । അനാരതം നവദ്വാരപ്രവഹത്പ്രാണനാഗരാ
ഹൃദയത്തിന്റെ ചന്തയിൽ കിട്ടുന്നതൊക്കെയും അണിഞ്ഞ്, അവളുടെ ജീവൻ ഒൻപതു വാതിലുകൾക്കൂടി എപ്പോഴും ഒഴുകുന്നു.
ആസ്യസ്ഫാരഖദാദൃഷ്ടദന്താസ്ഥിശകലാകുലാ । മുഖസ്ഖദാഭ്രമജ്ജിഹ്വാചില്ലാചര്വിതഭോജനാ
വലിയ വായിൽ പല്ലിന്റെയും അസ്ഥിയുടെയും തകർച്ചകൾ കാണാം; അകത്തുള്ള നാവ് ഭക്ഷണം ചവച്ചും രുചിച്ചും നടക്കുന്നു.
രോമശഷ്പഭരച്ഛന്നകര്ണകോടരകൂപകാ । സ്ഫിക്കൃങ്ഖലാഞ്ചിതോപാന്തപൃഷ്ഠവിസ്തീര്ണജങ്ഗലാ
കണ്ണുകളുടെ കുഴികൾ കേശത്തിന്റെ കാടിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അരയുടെ വളവിൽ ചങ്ങലപോലെ പിറകുവശം വ്യാപിച്ച കാട്ടുപോലെയാണ്.
ഗുദോച്ഛിന്നാരഘട്ടാന്തരുദ്ധൃതാനന്തകര്ദമാ । ചിത്തോദ്യാനമഹീവല്ഗദാത്മചിന്താവരാങ്ഗനാ
ഗുദം മലത്തിൽ അടഞ്ഞിരിക്കുന്നു, അകത്ത് അനന്തമായ ചളിയുണ്ട്; മനസ്സിന്റെ തോട്ടത്തിൽ ആത്മചിന്തയുടെ നർത്തകി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ധീവരത്രാദൃഢാബദ്ധചപലേന്ദ്രിയമര്കടാ । വദനോദ്യാനഹസനപുഷ്പോദ്ഗമമനോരമാ
ബുദ്ധിയുടെ വലയിൽ ഉറപ്പായി കെട്ടിയിട്ടുള്ള, കുതിച്ചുകിടക്കുന്ന കുരങ്ങുകളെപ്പോലെയുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വായിലെ തോട്ടത്തിൽ വിരിയുന്ന പുഞ്ചിരിയുടെ പൂക്കൾ കൊണ്ടും, ഈ ശരീരനഗരം ആസ്വാദ്യകരമാണ്.
സ്വശരീരപുരീ ജ്ഞസ്യ സര്വസൌഭാഗ്യസുന്ദരീ । സുഖായൈവ ന ദുഃഖായ പരമായ ഹിതായ ച
ജ്ഞാനികൾക്ക് തങ്ങളുടെ ശരീരനഗരം സർവ്വസൗഭാഗ്യവും സൗന്ദര്യവും നിറഞ്ഞതും, സുഖത്തിനായിട്ടു മാത്രം ഉള്ളതും, ഒരിക്കലും ദുഃഖത്തിനല്ലാത്തതും, പരമമായ ഉപകാരത്തിനായിട്ടുമാണ്.
അജ്ഞസ്യേയമ് അനന്താനാം ദുഃഖാനാം കോശപാലികാ । ജ്ഞസ്യ ത്വ് ഇയമ് അനന്താനാം സുഖാനാം കോശപാലികാ
അജ്ഞാനിക്ക് ഇത് അനന്തമായ ദുഃഖങ്ങളുടെ കാവലാളാണ്; ജ്ഞാനിക്ക് ഇത് അനന്തമായ സുഖങ്ങളുടെ കാവലാളാണ്.
ന കിഞ്ചിദ് അസ്യാം നഷ്ടായാം ജ്ഞസ്യ നഷ്ടമ് അരിന്ദമ । സ്ഥിതായാം സംസ്ഥിതം സര്വം തേനേയം ജ്ഞസുഖാവഹാ
ശത്രുനാശകാ, ഇത് നശിച്ചാൽ ജ്ഞാനിക്ക് ഒന്നും നശിച്ചില്ല; ഇത് നിലനിൽക്കുമ്പോൾ എല്ലാം നിലനിൽക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഇത് ജ്ഞാനിക്ക് സുഖം നൽകുന്നതാണ്.
യദ് ഏനാം ജ്ഞസ് സമാരുഹ്യ സംസാരേ വിഹരത്യ് അലമ് । അശേഷഭോഗമോക്ഷാര്ഥം തേനേയം ജ്ഞരഥസ് സ്മൃതഃ
ജ്ഞാനി ഈ രഥത്തിൽ കയറി, ലോകത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിച്ച് എല്ലാ അനുഭവങ്ങളും അനുഭവിക്കുകയും അതിൽനിന്ന് മോചനം നേടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അതിനാൽ ഇതിനെ ജ്ഞാനിയുടെ രഥം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ശബ്ദരൂപരസസ്പര്ശഗന്ധബന്ധുശ്രിയോ യതഃ । അനയൈവ ഹി ലഭ്യന്തേ തേനേയം ജ്ഞസ്യ ലാഭദാ
ശബ്ദം, രൂപം, രുചി, സ്പർശം, സുഗന്ധം, ബന്ധുക്കൾ, സമ്പത്ത് എന്നിവ എല്ലാം ഇതിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഇത് ജ്ഞാനിക്ക് ലഭ്യമായതെല്ലാം നൽകുന്നവളാണ്.
സുഖദുഃഖക്രിയാജാലം യദൈഷോദ്വഹതി സ്വയമ് । തദൈഷാ രാമ സര്വത്ര സര്വവസ്തുഭരക്ഷമാ
രാമാ, ഈ രഥം തന്നെ സുഖദു:ഖങ്ങളുടെയും വിവിധ പ്രവർത്തികളുടെയും ഭാരമേറ്റു പോകുമ്പോൾ, എല്ലായിടത്തും എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും സഹിക്കാൻ കഴിവുള്ളതാകുന്നു.
തസ്യാം ശരീരപുര്യാം ഹി രാജ്യം കുര്വന് ഗതഭ്രമഃ । ജ്ഞസ് തിഷ്ഠതി ഗതവ്യഗ്രം സ്വപുര്യാമ് ഇവ വാസവഃ
അവന്റെ ശരീരനഗരത്തിൽ ഭ്രമം വിട്ട ജ്ഞാനി രാജാവായി ഭരിക്കുമ്പോൾ, സ്വപുത്രനഗരത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ ആശങ്കയില്ലാതെ അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
ന ക്ഷിപത്യ് അവടാടോപേ മനോമത്തതുരങ്ഗമമ് । ന ലോഭദ്വന്ദ്വരൂപായ പ്രജ്ഞാപുത്രീം പ്രയച്ഛതി
അവൻ മനസ്സെന്ന പകർത്തിയ കുതിരയെ ഇരുണ്ട കുഴിയിലേക്കു തള്ളുന്നില്ല; വിവേകമെന്ന മകളെ മോഹം, ദ്വന്ദം എന്നിവയുടെ രൂപത്തിൽ ആരോടും കൈമാറുന്നില്ല.
അജ്ഞാനപരരാഷ്ട്രം ച ന രന്ധ്രം ത്വ് അസ്യ പശ്യതി । സംസാരാരിഭയസ്യാന്തര് മൂലാന്യ് ഏഷ നികൃന്തതി
അജ്ഞാനത്തിന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഒരു പോക്കലും അവൻ കാണുന്നില്ല; ഈ ഭയങ്കരമായ സാംസാരിക ശത്രുവിന്റെ വേരുകൾ ഉള്ളിൽ നിന്ന് തന്നെ മുറിച്ചെറിയുന്നു.
തൃഷ്ണാസാരപരാവര്തേ കാമസങ്ക്ഷോഭദുര്ഗ്രഹേ । ന നിമജ്ജതി പര്യസ്തസുഖദുഃഖാക്ഷദേവനേ
അവൻ തൃശ്യയുടെ ചുഴലിക്കുളിലും, കാമത്തിന്റെ കലഹം നിറഞ്ഞ കോട്ടയിലുമോ, സുഖദുഃഖങ്ങൾ മാറിമാറി വരുന്ന കാടിലുമോ മുങ്ങിപ്പോകുന്നില്ല.
കരോത്യ് അവിരതം സ്നാനം ബഹിര് അന്തര് അപി ക്ഷണാത് । സരിത്സങ്ഗമതീര്ഥേഷു മനോരഥഗതിഃ ക്രമാത്
അവൻ പുറത്ത്ക്കും ഉള്ളിലും ഒരുപോലെ, ഒരു നിമിഷം പോലും വിട്ടുകൂടാതെ, നദികളുടെ സംഗമതീർത്ഥങ്ങളിൽ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ അനുസരിച്ച് തുടർച്ചയായി സ്നാനം ചെയ്യുന്നു.
സകലാക്ഷിജനാദൃശ്യഃ പുരപ്രേക്ഷാപരാങ്മുഖഃ । ധ്യാനനാമ്നി സുഖം നിത്യം തിഷ്ഠത്യ് അന്തഃപുരാന്തരേ
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും കാണാനാവാത്തതും, നഗരത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ചും, ധ്യാനം എന്ന ആന്തരിക മന്ദിരത്തിൽ അവൻ സദാ സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങുന്നു.
സുഖാവഹൈഷാ നഗരീ നിത്യം പ്രമുദിതാത്മനഃ । ഭോഗമോക്ഷപ്രദാ ദിവ്യാ ശക്രസ്യേവാമരാവതീ
എപ്പോഴും സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവർക്കു ഈ നഗരം സുഖം നൽകുന്നു; ആകാശവാസിയായ ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ, ഇത് ദിവ്യവും അനുഭവവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതുമാണ്.
സ്ഥിതയാ സംസ്ഥിതം സര്വം കിഞ്ചിന് നഷ്ടം ന നഷ്ടയാ । യയാ പുര്യാ മഹീപസ്യ സാ കഥം ന സുഖാവഹാ
സ്ഥിരമായതെല്ലാം അവിടെയുണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും, അസ്ഥിരമായത് മാത്രമേ നഷ്ടമാകൂ; അങ്ങനെ രാജാവിന് ആ നഗരം എങ്ങനെ സുഖം നൽകാതിരിക്കും?
വിനഷ്ടേ ദേഹനഗരേ ജ്ഞസ്യ നഷ്ടം ന കിഞ്ചന । ആക്രാന്തകുമ്ഭകോശസ്യ ഖസ്യ കുമ്ഭക്ഷയേ യഥാ
ദേഹനഗരം നശിച്ചാലും ജ്ഞാനിക്ക് ഒന്നും നഷ്ടമാവില്ല; ഒരു കുമ്പളത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ആകാശം കുമ്പളം പൊട്ടിയാൽ നഷ്ടമാകാത്തതുപോലെയാണ് അത്.
വിദ്യമാനം ഘടം വായുഃ കില സ്പൃശതി നാസ്ഥിതമ് । യഥാ തഥൈവ ദേഹീ സ്വാം ശരീരനഗരീമ് ഇമാമ്
പാത്രം ഉണ്ടെങ്കില് കാറ്റ് അതിനെ തൊടും, ഇല്ലെങ്കില് തൊടില്ലല്ലോ. അതുപോലെ തന്നെ, ഈ ശരീരനഗരിയുമായി ജീവാത്മാവിന് ബന്ധം ഉണ്ടാകുന്നത് ശരീരം നിലനില്ക്കുമ്പോഴാണ്.
അത്രസ്ഥ ഏഷ ഭഗവാന് ആത്മാ സര്വഗതോ ഽപി സന് । സ്വവികല്പകൃതാം ഭുക്ത്വാ പുംസ്താമ് അധിഗതാത്മദൃക്
ഇവിടെ ഈ മഹാത്മാവ്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതായിട്ടും, അകറ്റമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു. സ്വന്തം ഭാവനയാല് സൃഷ്ടിച്ച വ്യക്തിത്വം അനുഭവിച്ചശേഷം, സ്വരൂപം തിരിച്ചറിയുന്നു.
കുര്വന്ന് അപി ന കുര്വാണസ് സമ്യക്സര്വക്രിയോന്മുഖഃ । കദാചിത് പ്രകൃതാന് സര്വാന് കാര്യാര്ഥാന് അധിതിഷ്ഠതി
നടത്തുന്നുവെന്നു തോന്നുമ്പോഴും, യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല; എല്ലാകാര്യങ്ങളിലും സജ്ജനായി, ചിലപ്പോള് ഫലത്തിനായി സ്വാഭാവികമായ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും നിര്വഹിക്കുന്നു.
കദാചില് ലീലയാ ലോലം വിമാനമ് അധിരോഹതി । അനാഹതഗതിം കാന്തം വിഹര്തുമ് അമലം മനഃ
ചിലപ്പോള് കളിയോടെ, അശാന്തമായ ആകാശവിമാനമായ തന്റെ ശുദ്ധമായ മനസ്സില് കയറി, അതിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ സുഖകരമായ സഞ്ചാരത്തില് ലയിക്കുന്നു.
തത്രസ്ഥോ ലോകസുന്ദര്യാ സതതം ശീതലാങ്ഗയാ । രമതേ രാമയാ മൈത്ര്യാ നിത്യം ഹൃദയസംസ്ഥയാ
അവിടെ, ലോകസുന്ദരിയായ സദാ തണുത്ത ദേഹമുള്ള ദേവിയോടൊപ്പം, ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്ന സൗഹൃദത്തോടെ രാമനോടൊപ്പം, ആൾ സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്നു.
ദ്വേ കാന്തേ തിഷ്ഠതസ് തസ്യ പാര്ശ്വയോസ് സത്യതൈകതേ । ഇന്ദോര് ഇവ വിശാഖേ ദ്വേ സമാഹ്ലാദിതചേതസേ
അവന്റെ ഇരുവശത്തും സത്യത്തിൽ ഏകതയോടെ രണ്ട് പ്രിയപ്പെട്ടവർ നിലകൊള്ളുന്നു; ചന്ദ്രന്റെ ഇരുവശത്തുള്ള വിശാഖാ നക്ഷത്രങ്ങൾപോലെ, അവരിരുവരും അവന്റെ മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു.
ജ്ഞ ഇമാന് അഖിലാംല് ലോകാന് ദുഃഖക്രകചദാരിതാന് । വാല്മീകാന് ഇവ പീഠസ്ഥഃ പൃഷ്ഠാദ് അര്ക ഇവേക്ഷതേ
അറിയുന്നവൻ, ഇരുന്ന്, ഈ ലോകങ്ങൾ എല്ലാം ദുഃഖത്തിന്റെ ചക്രംകൊണ്ട് കീറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനെ, ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്ന് വണ്ടിക്കുഴികൾ നോക്കുന്നവനെപ്പോലെയും, മുകളിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ നോക്കുന്നതുപോലെയും, നിരീക്ഷിക്കുന്നു.
ചിരം പൂരിതസര്വാശസ് സര്വസമ്പത്തിസുന്ദരഃ । അപുനഃഖണ്ഡനായേന്ദുഃ പൂര്ണാങ്ഗ ഇവ രാജതേ
നീണ്ട കാലം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റി, സമ്പത്തുകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ, ഇനി ഒരിക്കലും കുറയാത്ത പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സേവ്യമാനോ ഽപി ഭോഗൌഘോ ന ഖേദായാസ്യ ജായതേ । കാലകൂടഃ കിലേശസ്യ കണ്ഠേ പ്രത്യുത രാജതേ
സുഖസമൂഹങ്ങൾ അനുഭവിച്ചാലും അവൻക്ക് ഒരിക്കലും ക്ഷീണം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; മറിച്ച്, കാളകൂട്ടം എന്ന വിഷം കഴുത്തിൽ ധരിക്കുന്നതുപോലെ അതെല്ലാം അവനിൽ തിളങ്ങുന്നു.