യസ്യോദയാസ്തമയസങ്കലനാകലാസു ചിത്രാസു ചാരുവിഭവാസു ജഗദ്ഗതാസു । വൃത്തിസ് സമൈവ സകലൈകഗതേര് അനന്താ തസ്മൈ നമഃ പരമബോധവതേ ശിവായ
ആരിൽ ഉദയം അസ്തമയം എന്ന നിലകൾക്കും, ലോകത്തിലെ വിവിധ മനോഹരമായ പ്രകടനങ്ങൾക്കുമിടയിൽ, പ്രവർത്തനം സമത്വത്തോടെ, ഏകാഗ്രതയോടെ, അതിരില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നു, ആ പരമജ്ഞാനിയെയും ശിവനെയും ഞാൻ വിനയപൂർവ്വം നമസ്കരിക്കുന്നു.
തസ്യേയം ഭോഗമോക്ഷാര്ഥം തജ്ജ്ഞസ്യോപവനോപമാ । സുഖായൈവ ന ദുഃഖായ സ്വശരീരമഹാപുരീ
അനുഭവത്തിനും മോക്ഷത്തിനുമായി, അറിവുള്ളവനു ഈ ശരീരമെന്ന മഹാനഗരം ഒരു തോട്ടംപോലെയാണ്; ഇത് സന്തോഷത്തിനായാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്, ദുഃഖത്തിനല്ല.
നഗരീത്വം ശരീരസ്യ കഥം നാമ മഹാമുനേ । ഏനാം ചാധിവസന് യോഗീ കഥം രാജ്യസുഖൈകഭാക്
മഹാമുനിയേ, ശരീരത്തെ എങ്ങനെ നഗരം എന്നു വിളിക്കാം? അതിൽ വസിക്കുന്ന യോഗി എങ്ങനെ രാജസുഖം മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നു?
രമ്യേയം ദേഹനഗരീ രാമ സര്വഗുണാന്വിതാ । ജ്ഞസ്യാനന്തവിലാസാഢ്യാ സ്വാലോകാര്കപ്രകാശിതാ
രാമാ, ഈ മനോഹരമായ ശരീരനഗരം എല്ലാ ഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നമാണ്. അറിവുള്ളവർക്കു വേണ്ടി അതിൽ അനന്തമായ ലീലകൾ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, സ്വന്തം ബോധത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ അതു തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
നേത്രവാതായനോദ്ദ്യോതപ്രകാശഭുവനാന്തരാ । കരപ്രതോലീവിസ്താരപ്രാപ്തപാദോപജങ്ഗലാ
കണ്ണുകളെന്ന ജനാലകളിൽ നിന്നു പ്രകാശം വീശി, ഉള്ളിലെ ലോകങ്ങൾ പ്രകാശവാന്മാരായി, കൈകളുടെ വീഥികൾ നീളുകയും, കാലുകൾ നഗരത്തിന്റെ അതിരുകളിലേക്കു എത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
രോമരാജിലതാഗുല്മാ ത്വഗട്ടാലകമാലിതാ । ഗുല്ഫഗുല്ഗുലുവിശ്രാന്തജങ്ഘോരുസ്തമ്ഭമണ്ഡലാ
റോമങ്ങൾ വള്ളികൾപോലും കൂട്ടങ്ങളായും അലങ്കരിച്ച്, ചർമ്മം മതിലായും, കാൽമുട്ട്, തൊണ്ട, ചങ്ക്, കണങ്കാൽ എന്നിവയിലായി ഈ നഗരം ഉറപ്പിച്ചു നിൽക്കുന്നു.
രേഖാവിഭക്തപാദോഗ്രശിലാപ്രഥമനിര്മിതാ । ചര്മമര്മസിരാസാരസന്ധിസീമാമനോരമാ
പാദതലത്തിൽ രേഖകളും കല്ലുകളും ചേർത്ത് മനോഹരമായി നിർമ്മിച്ച ഈ നഗരം, ചർമ്മം, മർമ്മം, ശിര, സന്ധി എന്നിവയുടെ അതിരുകളാൽ ആകർഷകമാണ്.
ഊരുദ്വയകവാടാഗ്രനിര്മിതോപസ്ഥനിര്ഗമാ । കചത്കചാവലീകാചദലപ്രച്ഛാദനാവൃതാ
അവളുടെ ഇരുകാലുകളുടെ അറ്റത്താണ് വാതായനം പോലെ അവളുടെ ഗർഭദ്വാരം പുറത്തുവരുന്നത്. അതു ചുരുണ്ടതും രോമവും ചർമ്മത്തിന്റെ മടികളും കൊണ്ട് മറഞ്ഞതുമാണ്.
ഭ്രൂലലാടാസ്യസച്ഛായവദനോദ്യാനശോഭിതാ । ദൃഷ്ടിപാതോത്പലാകീര്ണകപോലവിപുലസ്ഥലാ
അവളുടെ മുഖം കണികെട്ട ക眉, നെറ്റി, വായ് എന്നിവയുടെ പ്രകാശം കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവളുടെ വിശാലമായ കവിളുകൾ, അവളുടെ കാഴ്ചയുടെ താമരപ്പൂക്കൾ ചിതറുന്ന വലിയ നിലംപോലെയാണ്.
വക്ഷസ്സ്ഥലസരസ്സ്യൂതകുചപങ്കജകോരകാ । ഘനരോമാവലിച്ഛന്നസ്കന്ധക്രീഡാശിലോച്ചയാ
അവളുടെ മുലയിടം ഒരു തടാകംപോലെയാണ്, അവളുടെ മുലകൾ അതിൽ താമരക്കൊടിപോലെയാണ്. കനത്ത രോമരേഖകൾ മറയ്ക്കുന്ന അവളുടെ തോളുകൾ കളിയാടുന്ന പാറകൾപോലെ ഉയർന്നിരിക്കുന്നു.
ഉദരശ്വഭ്രനിക്ഷിപ്തസ്വന്നേഷ്ടഭക്ഷകര്പരാ । ദീര്ഘകണ്ഠബിലോദ്ഗീര്ണവാതസംരമ്ഭശബ്ദിതാ
അവളുടെ വയറു ഒരു കുഴിയുപോലെയാണ്, അവൾ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന ഭക്ഷണം അതിൽ ഇട്ടു ചതച്ചുപോകുന്നു. ആഴമുള്ള കഴുത്തിലൂടെ പുറത്ത് വരുന്ന വായുവിന്റെ ശബ്ദം അവിടെ മുഴങ്ങുന്നു.
ഹൃദയാപണനിര്ണീതയഥാപ്രാപ്താര്ഥഭൂഷിതാ । അനാരതം നവദ്വാരപ്രവഹത്പ്രാണനാഗരാ
ഹൃദയത്തിന്റെ ചന്തയിൽ കിട്ടുന്നതൊക്കെയും അണിഞ്ഞ്, അവളുടെ ജീവൻ ഒൻപതു വാതിലുകൾക്കൂടി എപ്പോഴും ഒഴുകുന്നു.
ആസ്യസ്ഫാരഖദാദൃഷ്ടദന്താസ്ഥിശകലാകുലാ । മുഖസ്ഖദാഭ്രമജ്ജിഹ്വാചില്ലാചര്വിതഭോജനാ
വലിയ വായിൽ പല്ലിന്റെയും അസ്ഥിയുടെയും തകർച്ചകൾ കാണാം; അകത്തുള്ള നാവ് ഭക്ഷണം ചവച്ചും രുചിച്ചും നടക്കുന്നു.
രോമശഷ്പഭരച്ഛന്നകര്ണകോടരകൂപകാ । സ്ഫിക്കൃങ്ഖലാഞ്ചിതോപാന്തപൃഷ്ഠവിസ്തീര്ണജങ്ഗലാ
കണ്ണുകളുടെ കുഴികൾ കേശത്തിന്റെ കാടിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അരയുടെ വളവിൽ ചങ്ങലപോലെ പിറകുവശം വ്യാപിച്ച കാട്ടുപോലെയാണ്.
ഗുദോച്ഛിന്നാരഘട്ടാന്തരുദ്ധൃതാനന്തകര്ദമാ । ചിത്തോദ്യാനമഹീവല്ഗദാത്മചിന്താവരാങ്ഗനാ
ഗുദം മലത്തിൽ അടഞ്ഞിരിക്കുന്നു, അകത്ത് അനന്തമായ ചളിയുണ്ട്; മനസ്സിന്റെ തോട്ടത്തിൽ ആത്മചിന്തയുടെ നർത്തകി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ധീവരത്രാദൃഢാബദ്ധചപലേന്ദ്രിയമര്കടാ । വദനോദ്യാനഹസനപുഷ്പോദ്ഗമമനോരമാ
ബുദ്ധിയുടെ വലയിൽ ഉറപ്പായി കെട്ടിയിട്ടുള്ള, കുതിച്ചുകിടക്കുന്ന കുരങ്ങുകളെപ്പോലെയുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വായിലെ തോട്ടത്തിൽ വിരിയുന്ന പുഞ്ചിരിയുടെ പൂക്കൾ കൊണ്ടും, ഈ ശരീരനഗരം ആസ്വാദ്യകരമാണ്.
സ്വശരീരപുരീ ജ്ഞസ്യ സര്വസൌഭാഗ്യസുന്ദരീ । സുഖായൈവ ന ദുഃഖായ പരമായ ഹിതായ ച
ജ്ഞാനികൾക്ക് തങ്ങളുടെ ശരീരനഗരം സർവ്വസൗഭാഗ്യവും സൗന്ദര്യവും നിറഞ്ഞതും, സുഖത്തിനായിട്ടു മാത്രം ഉള്ളതും, ഒരിക്കലും ദുഃഖത്തിനല്ലാത്തതും, പരമമായ ഉപകാരത്തിനായിട്ടുമാണ്.
അജ്ഞസ്യേയമ് അനന്താനാം ദുഃഖാനാം കോശപാലികാ । ജ്ഞസ്യ ത്വ് ഇയമ് അനന്താനാം സുഖാനാം കോശപാലികാ
അജ്ഞാനിക്ക് ഇത് അനന്തമായ ദുഃഖങ്ങളുടെ കാവലാളാണ്; ജ്ഞാനിക്ക് ഇത് അനന്തമായ സുഖങ്ങളുടെ കാവലാളാണ്.
ന കിഞ്ചിദ് അസ്യാം നഷ്ടായാം ജ്ഞസ്യ നഷ്ടമ് അരിന്ദമ । സ്ഥിതായാം സംസ്ഥിതം സര്വം തേനേയം ജ്ഞസുഖാവഹാ
ശത്രുനാശകാ, ഇത് നശിച്ചാൽ ജ്ഞാനിക്ക് ഒന്നും നശിച്ചില്ല; ഇത് നിലനിൽക്കുമ്പോൾ എല്ലാം നിലനിൽക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഇത് ജ്ഞാനിക്ക് സുഖം നൽകുന്നതാണ്.
യദ് ഏനാം ജ്ഞസ് സമാരുഹ്യ സംസാരേ വിഹരത്യ് അലമ് । അശേഷഭോഗമോക്ഷാര്ഥം തേനേയം ജ്ഞരഥസ് സ്മൃതഃ
ജ്ഞാനി ഈ രഥത്തിൽ കയറി, ലോകത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിച്ച് എല്ലാ അനുഭവങ്ങളും അനുഭവിക്കുകയും അതിൽനിന്ന് മോചനം നേടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അതിനാൽ ഇതിനെ ജ്ഞാനിയുടെ രഥം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ശബ്ദരൂപരസസ്പര്ശഗന്ധബന്ധുശ്രിയോ യതഃ । അനയൈവ ഹി ലഭ്യന്തേ തേനേയം ജ്ഞസ്യ ലാഭദാ
ശബ്ദം, രൂപം, രുചി, സ്പർശം, സുഗന്ധം, ബന്ധുക്കൾ, സമ്പത്ത് എന്നിവ എല്ലാം ഇതിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഇത് ജ്ഞാനിക്ക് ലഭ്യമായതെല്ലാം നൽകുന്നവളാണ്.
സുഖദുഃഖക്രിയാജാലം യദൈഷോദ്വഹതി സ്വയമ് । തദൈഷാ രാമ സര്വത്ര സര്വവസ്തുഭരക്ഷമാ
രാമാ, ഈ രഥം തന്നെ സുഖദു:ഖങ്ങളുടെയും വിവിധ പ്രവർത്തികളുടെയും ഭാരമേറ്റു പോകുമ്പോൾ, എല്ലായിടത്തും എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും സഹിക്കാൻ കഴിവുള്ളതാകുന്നു.
തസ്യാം ശരീരപുര്യാം ഹി രാജ്യം കുര്വന് ഗതഭ്രമഃ । ജ്ഞസ് തിഷ്ഠതി ഗതവ്യഗ്രം സ്വപുര്യാമ് ഇവ വാസവഃ
അവന്റെ ശരീരനഗരത്തിൽ ഭ്രമം വിട്ട ജ്ഞാനി രാജാവായി ഭരിക്കുമ്പോൾ, സ്വപുത്രനഗരത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ ആശങ്കയില്ലാതെ അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
ന ക്ഷിപത്യ് അവടാടോപേ മനോമത്തതുരങ്ഗമമ് । ന ലോഭദ്വന്ദ്വരൂപായ പ്രജ്ഞാപുത്രീം പ്രയച്ഛതി
അവൻ മനസ്സെന്ന പകർത്തിയ കുതിരയെ ഇരുണ്ട കുഴിയിലേക്കു തള്ളുന്നില്ല; വിവേകമെന്ന മകളെ മോഹം, ദ്വന്ദം എന്നിവയുടെ രൂപത്തിൽ ആരോടും കൈമാറുന്നില്ല.
അജ്ഞാനപരരാഷ്ട്രം ച ന രന്ധ്രം ത്വ് അസ്യ പശ്യതി । സംസാരാരിഭയസ്യാന്തര് മൂലാന്യ് ഏഷ നികൃന്തതി
അജ്ഞാനത്തിന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഒരു പോക്കലും അവൻ കാണുന്നില്ല; ഈ ഭയങ്കരമായ സാംസാരിക ശത്രുവിന്റെ വേരുകൾ ഉള്ളിൽ നിന്ന് തന്നെ മുറിച്ചെറിയുന്നു.
തൃഷ്ണാസാരപരാവര്തേ കാമസങ്ക്ഷോഭദുര്ഗ്രഹേ । ന നിമജ്ജതി പര്യസ്തസുഖദുഃഖാക്ഷദേവനേ
അവൻ തൃശ്യയുടെ ചുഴലിക്കുളിലും, കാമത്തിന്റെ കലഹം നിറഞ്ഞ കോട്ടയിലുമോ, സുഖദുഃഖങ്ങൾ മാറിമാറി വരുന്ന കാടിലുമോ മുങ്ങിപ്പോകുന്നില്ല.
കരോത്യ് അവിരതം സ്നാനം ബഹിര് അന്തര് അപി ക്ഷണാത് । സരിത്സങ്ഗമതീര്ഥേഷു മനോരഥഗതിഃ ക്രമാത്
അവൻ പുറത്ത്ക്കും ഉള്ളിലും ഒരുപോലെ, ഒരു നിമിഷം പോലും വിട്ടുകൂടാതെ, നദികളുടെ സംഗമതീർത്ഥങ്ങളിൽ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ അനുസരിച്ച് തുടർച്ചയായി സ്നാനം ചെയ്യുന്നു.
സകലാക്ഷിജനാദൃശ്യഃ പുരപ്രേക്ഷാപരാങ്മുഖഃ । ധ്യാനനാമ്നി സുഖം നിത്യം തിഷ്ഠത്യ് അന്തഃപുരാന്തരേ
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും കാണാനാവാത്തതും, നഗരത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ചും, ധ്യാനം എന്ന ആന്തരിക മന്ദിരത്തിൽ അവൻ സദാ സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങുന്നു.
സുഖാവഹൈഷാ നഗരീ നിത്യം പ്രമുദിതാത്മനഃ । ഭോഗമോക്ഷപ്രദാ ദിവ്യാ ശക്രസ്യേവാമരാവതീ
എപ്പോഴും സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവർക്കു ഈ നഗരം സുഖം നൽകുന്നു; ആകാശവാസിയായ ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ, ഇത് ദിവ്യവും അനുഭവവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതുമാണ്.
സ്ഥിതയാ സംസ്ഥിതം സര്വം കിഞ്ചിന് നഷ്ടം ന നഷ്ടയാ । യയാ പുര്യാ മഹീപസ്യ സാ കഥം ന സുഖാവഹാ
സ്ഥിരമായതെല്ലാം അവിടെയുണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും, അസ്ഥിരമായത് മാത്രമേ നഷ്ടമാകൂ; അങ്ങനെ രാജാവിന് ആ നഗരം എങ്ങനെ സുഖം നൽകാതിരിക്കും?