ഭാവാഭാവഗ്രഹോത്സര്ഗദൃശശ് ചിത്തേന കല്പിതാഃ । നാസത്യാ നാപി സത്യാസ് താ മനശ്ചാപലകാരണാഃ
ഉണ്ടാകുന്നു, ഇല്ലാതാകുന്നു, പിടിക്കുന്നു, വിട്ടുവിടുന്നു എന്നിങ്ങനെയുള്ള ധാരണകൾ എല്ലാം മനസ്സിന്റെ കെട്ടുകഥകളാണ്; അവ സത്യമല്ല, അസത്യമുമല്ല, മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലതയാൽ മാത്രം ഉരുത്തിരിയുന്നവയാണ്.
മനോ ഹി ഹേതുഃ കര്തൃ സ്യാത് കാരണം ച ജഗത്സ്ഥിതേഃ । വിശ്വരൂപതയൈവേദം തനോതി മലിനം മനഃ
മനസ്സാണ് സകലത്തിന്റെയും കാരണം, ചെയ്യുന്നതും അതു തന്നെയാണ്, ലോകത്തിന്റെ നിലനില്പിനും അതാണ് കാരണം. അനേകം രൂപങ്ങളായി മനസ്സു തന്നെ ഈ മലിനതയെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു.
മനോ ഹി പുരുഷോ രാമ തന് നിയോജ്യം ശുഭേ പഥി । തജ്ജയൈകാന്തസാധ്യാ ഹി സര്വാ ജഗതി ഭൂതയഃ
രാമാ, മനസ്സാണ് മനുഷ്യൻ. അതിനാൽ അതിനെ നല്ല വഴിയിലേക്ക് നയിക്കണം. ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും മനസ്സിനെ ജയിച്ചാൽ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
ശരീരം ചേച് ഛരീരം സ്യാത് കഥം ശുക്രോ മഹാമതിഃ । അഗമദ് വിവിധം ഭേദം ബഹുദേഹസമുദ്ഭവമ്
ശരീരം ശരീരമായിരുന്നുവെങ്കിൽ, മഹത്തായ ബുദ്ധിയുള്ള ശുക്ലം എങ്ങനെ പലവിധമായ വിഭജനം ഏറ്റുവാങ്ങി അനേകം ശരീരങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയും?
തസ്മാച് ചിത്തം ഹി പുരുഷശ് ശരീരം ചിത്തമ് ഏവ ഹി । യന്മയം ച ഭവത്യ് ഏതത് തദ് അവാപ്നോത്യ് അസംശയമ്
അതിനാൽ, മനസ്സാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ, ശരീരം മനസ്സു മാത്രമാണ്. ഇത് ഏതു വസ്തുവിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, അതാണ് അതിന് ഉറപ്പായും ലഭിക്കുന്നത്.
യദ് അതുച്ഛമ് അനായാസമ് അനുപാധി ഗതഭ്രമമ് । യത്നാത് തദനുസന്ധാനം കുരു തത്താം ച യാസ്യസി
അസത്യമല്ലാത്തതും, എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യവും, വ്യത്യാസങ്ങളോ ഉപാധികളോ ഇല്ലാത്തതും, സംശയമില്ലാത്തതുമായതിനെ ശ്രദ്ധയോടെ ചിന്തിച്ചാൽ, നീ സത്യം നേടും.
അഭിപതതി മനസ്സ്ഥിതിം ശരീരം ന തു വപുരാചരിതം മനഃ പ്രയാതി । അഭിപതതു തവാത്ര തേന സത്യം സുഭഗ മനഃ പ്രജഹാത്വ് അസത്യമ് അന്യത്
മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ ശരീരത്തോടാണ് ചേർക്കുന്നത്, രൂപത്തോടല്ല; മനസ്സ് പോകുന്നു, ശരീരം അല്ല. ഭാഗ്യവാനായ നീ, മനസ്സ് സത്യത്തിലേക്ക് എത്തിക്കൂ, അസത്യം എല്ലാം വിട്ടുകളയൂ.
ദിക്കാലാദ്യനവച്ഛിന്നേ തതേ നിത്യേ നിരാമയേ । മ്ലാനാ സംവിന് മനോനാമ്നീ കുതഃ കേയമ് ഉപസ്ഥിതാ
ദിശയോ കാലമോ മറ്റേതെങ്കിലും പരിധിയോ ഇല്ലാത്തതിൽ, ശാശ്വതവും ദുഃഖരഹിതവുമായതിൽ, മനസ്സെന്ന പേരിലുള്ള ഈ ക്ഷീണിച്ച ബോധം എങ്ങനെയാണ് ഇവിടെ വന്നത്?
യസ്മാദ് അന്യന് ന നാമാസ്തി ന ഭൂതം ന ഭവിഷ്യതി । കുതഃ കീദൃക് കഥം തസ്യ കലങ്കഃ കുത്ര വിദ്യതേ
അതിനല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല; ഭൂതകാലമോ ഭാവിയോ ഇല്ല. അങ്ങനെ ആ അതിൽ എവിടെ, എങ്ങനെയാണ്, എങ്ങിനെയാണ്, എങ്ങിനെയാണ് ദോഷമോ കളങ്കമോ ഉണ്ടാകുന്നത്?
സാധു രാമ ത്വയാ പ്രോക്തം ജാതാ തേ മോക്ഷഭാഗിനീ । മതിര് ഉത്തമനിഷ്ഷ്യന്ദാ നന്ദനസ്യേവ മഞ്ജരീ
നന്നായി പറഞ്ഞു രാമാ, നീ ഇപ്പോൾ മോക്ഷത്തിന് യോജിച്ച മനസ്സു നേടിയിരിക്കുന്നു. അതിൽ ഉന്നതമായ വിവേകം സ്വാഭാവികമായി ഒഴുകുന്നു, സന്തോഷത്തിന്റെ തോട്ടത്തിലെ പൂവുപോലെ.
പൂര്വാപരവിചാരാര്ഥതത്പരേയം മതിസ് തവ । സമ്പ്രാപ്സ്യതി പദം പ്രോച്ചൈര് യത് പ്രാപ്തം ശങ്കരാദിഭിഃ
നിന്റെ മനസ്സ് മുമ്പും പിന്നെയും എന്താണെന്ന് പരിശോധിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ശിവനും മറ്റുള്ളവരും നേടിയ അത്യുന്നതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് അത് എത്തും.
പ്രശ്നസ്യാസ്യ തു തേ രാമ ന കാലസ് തവ സമ്പ്രതി । സിദ്ധാന്തഃ കഥ്യതേ യത്ര തത്രായം പ്രശ്ന ഉച്യതേ
എങ്കിലും രാമാ, ഇപ്പോൾ നിന്റെ ഈ ചോദ്യം ചോദിക്കാൻ സമയമല്ല. ഉപസംഹാരം പറയുന്ന സമയത്ത് ഈ ചോദ്യം ഉചിതമായിരിക്കും.
സിദ്ധാന്തകാലേ ഭവതാ പ്രഷ്ടവ്യോ ഽഹമ് ഇദം പദമ് । കരാമലകവത് തേന സിദ്ധാന്തസ് തേ ഭവിഷ്യതി
ഉപസംഹാരത്തിന്റെ സമയത്ത് നീ എന്നോട് ഈ കാര്യം ചോദിക്കണം. അപ്പോൾ, കൈയിലിരിക്കുന്ന നെല്ലിക്കപഴം പോലെ, അതിന്റെ സാരം നിനക്ക് വ്യക്തമായി മനസ്സിലാകും.
സിദ്ധാന്തകാലേ പ്രശ്നോക്തിര് ഏഷാ തവ വിരാജതേ । പ്രാവൃഷ്യ് ഏവ ഹി കേകോക്തിര് യുക്താ ശരദി ഹംസഗീഃ
നിന്റെ ചോദ്യം സമാപനസമയത്ത് അതിയായി പ്രകാശിക്കുന്നു. മഴക്കാലത്ത് കുയിലിന്റെ പാട്ട് എങ്ങനെ യുക്തമാണോ, ശരത്കാലത്ത് ഹംസം പാടുന്നത് എങ്ങനെ യുക്തമാണോ, അതുപോലെയാണ് ഇത്.
സഹജോ നീലിമാ വ്യോമ്നി ശോഭതേ പ്രാവൃഷഃ ക്ഷയേ । പ്രാവൃഷി ത്വ് അതനൂദഗ്രപയോദപടലോത്ഥിതഃ
മഴക്കാലം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ആകാശത്തിലെ സ്വാഭാവികമായ നീലനിറം മനോഹരമാണ്. എന്നാൽ മഴക്കാലത്ത് ആ നീലനിറം ദേഹമില്ലാത്ത കനലായ മേഘങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
അയം പ്രകൃത ആരബ്ധോ മനോനിര്ണയ ഉത്തമഃ । യദ്വശാജ് ജനതാജന്മ തദ് ആകര്ണയ സുവ്രത
ഇപ്പോൾ മനസ്സിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉത്തമമായ അന്വേഷണമാണ് ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നത്. മഹാനേ, എല്ലാ ജീവികളും എങ്ങനെയാണ് ഈ മനസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ ജനിക്കുന്നത് എന്ന് ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
ഏവം പ്രകൃതിര് ഏവേയം മനോമനനധര്മിണീ । കര്മേതി രാമ നിര്ണീതം സര്വൈര് ഏവ മുമുക്ഷുഭിഃ
ഇങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനസ്വഭാവം തന്നെയാണ് ഈ പ്രകൃതി. രാമാ, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാവരും ഇതിനെ 'കർമ്മം' എന്ന് നിർണയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ശൃണു ലക്ഷണഭേദേന തന് നാനാനാമതാം കഥമ് । വാഗ്മിനാം വദതാം യാതം ചിത്രാഭിശ് ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിഭിഃ
നാനാവിധ വ്യാഖ്യാനങ്ങളിലൂടെ, വാഗ്മികളായ പണ്ഡിതന്മാർ വിവിധ ശാസ്ത്രദൃഷ്ടികളോടെ അതിനെ എങ്ങനെയാണ് വ്യത്യസ്തമായി വിവരിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്ന് നീ കേൾക്കു.
യം യം ഭാവമ് ഉപാദത്തേ മനോ മനനചഞ്ചലമ് । തം തമ് ഏതി ഘനാമോദമധ്യസ്ഥഃ പവനോ യഥാ
ചഞ്ചലമായ മനസ്സ് ഏത് ഭാവം സ്വീകരിച്ചാലും, അതിൽ തന്നെ ആ മനസ്സ് ലയിക്കുന്നു; സുഗന്ധമുള്ള മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ കാറ്റ് അവയുടെ സുഗന്ധം ഏറ്റെടുക്കുന്നതുപോലെ.
തതസ് തമ് ഏവ നിര്ണീയ തമ് ഏവ ച വികല്പയന് । അന്തസ് തയാ രഞ്ജനയാ രഞ്ജയന് സ്വാമ് അഹങ്കൃതിമ്
അത് തീരുമാനിച്ച്, അതിനെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച്, ആ ഭാവത്തിൽ തന്നെ ആന്തരികമായി സ്വയം നിറയ്ക്കുന്നു.
തന്നിശ്ചയമ് ഉപാദായ തത്രൈവ രസമ് ഋച്ഛതി । തന്മയത്വം ശരീരേ തു തതോ ബുദ്ധീന്ദ്രിയേഷ്വ് അപി
ആ ഉറച്ച വിശ്വാസം സ്വീകരിച്ച്, അതിന്റെ രസം അവിടെയേൽ അനുഭവിക്കുന്നു; പിന്നെ, ശരീരത്തിലും ബുദ്ധിയിലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും അതിൽ തന്നെ ലയിച്ചുപോകുന്നു.
യന്മയം ഹി മനോ രാമ ദേഹസ് തദനു തദ്വശാത് । തത്താമ് ആയാതി ഗന്ധാന്തഃ പവനോ ഗന്ധതാമ് ഇവ
രാമാ, ശരീരം മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. മനസ്സിനെ പിന്തുടർന്ന് അതിന് അതിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ് ശരീരം. ഒരു കാറ്റ് സുഗന്ധത്തിൽ കയറി അതിന്റെ ഗന്ധം ഏറ്റെടുക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ.
ബുദ്ധീന്ദ്രിയേഷു വല്ഗത്സു കര്മേന്ദ്രിയഗണസ് തതഃ । സ്ഫുരതി സ്വത ഏവോര്വീരജോ ലോല ഇവാനിലേ
ബുദ്ധീന്ദ്രിയങ്ങൾ സജീവമായപ്പോൾ, വീരാ, അതിനൊപ്പം തന്നെ കർമേന്ദ്രിയങ്ങളും സ്വയം ഉണരുന്നു. കാറ്റിൽ പൊടി അലയുന്നതുപോലെ.
കര്മേന്ദ്രിയഗണേ ക്ഷുബ്ധേ സ്വശക്തിം പ്രഥയത്യ് അലമ് । കര്മ നിഷ്പദ്യതേ സ്ഫാരം പാംസുജാലമ് ഇവാനിലാത്
കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉണരുമ്പോൾ അവയുടെ ശക്തി പൂർണ്ണമായി പ്രകടമാക്കുന്നു. അപ്പോൾ പ്രവർത്തി വ്യാപകമായി നടക്കുന്നു, കാറ്റ് പൊടിക്കൂട്ടം ഉയർത്തുന്നതുപോലെ.
ഏവം ഹി മനസഃ കര്മ കര്മബീജം മനസ് സ്മൃതമ് । അഭിന്നൈവൈതയോസ് സത്താ യഥാ കുസുമഗന്ധയോഃ
ഇങ്ങനെ, പ്രവർത്തി മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. മനസ്സാണ് പ്രവർത്തിയുടെ വിത്ത് എന്ന് പറയുന്നു. ഇവയുടെ നിലപാട് പുഷ്പത്തിന്റെയും അതിന്റെ സുഗന്ധത്തിന്റെയും പോലെ വേർതിരിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണ്.
യാദൃശം ഭാവമ് ആദത്തേ ദൃഢാഭ്യാസവശാന് മനഃ । തഥാ സ്പന്ദോ ഽസ്യ കര്മാഖ്യസ് തഥാ ശാഖാ വിമുഞ്ചതി
മനസ്സ് ദൃഢമായ അഭ്യാസത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ എങ്ങനെയൊരു ഭാവം സ്വീകരിച്ചാലും, അതുപോലെ അതിന്റെ ചലനം, അതായത് പ്രവൃത്തി, നടക്കുന്നു; അതുപോലെ അതിന്റെ ശാഖകളും വിരിയുന്നു.
തഥാ ക്രിയാം തത്ഫലദാം നിഷ്പാദയതി ചാദരാത് । തതസ് തദ് ഏവ ചാസ്വാദമ് അനുഭൂയാശു ബധ്യതേ
അങ്ങനെ മനസ്സ് അതിന്റെ ഫലം നൽകുന്ന പ്രവൃത്തി ഉത്സാഹത്തോടെ ചെയ്യുന്നു; പിന്നെ അതിന്റെ രുചി വേഗത്തിൽ അനുഭവിച്ച് അതിനോടു ബന്ധപ്പെട്ടു പോകുന്നു.
യം യം ഭാവമ് ഉപാദത്തേ തത് തദ് വസ്ത്വ് ഇതി വിന്ദതി । തച് ഛ്രേയോ ഽന്യത് തു നാസ്തീതി നിശ്ചയോ ഽസ്യ പ്രജായതേ
മനസ്സ് ഏത് ഭാവം സ്വീകരിച്ചാലും, അതാണ് യഥാർത്ഥ വസ്തുവെന്ന് അതു മനസ്സിലാക്കുന്നു; അതാണ് ഏറ്റവും നല്ലത്, മറ്റൊന്നുമില്ലെന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസം അതിൽ ഉണ്ടാകുന്നു.
ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാര്ഥം പ്രയതന്തേ സദൈവ ഹി । മനാംസി ദൃഢഭാവാനി പ്രതിപത്ത്യാ സ്വയൈവ ഹി
സ്വന്തം ബോധം കൊണ്ടു ദൃഢമായ മനസ്സുകൾ സദാ ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, ആനന്ദം, മോക്ഷം എന്നിവയ്ക്കായി ശ്രമിക്കുന്നു.
മനോഭിഃ കാപിലാനാം തു പ്രതിപത്തിം നിജാമ് അലമ് । ഉരരീകൃത്യ നിര്ണീയ കല്പിതാശ് ശാസ്ത്രദൃഷ്ടയഃ
കാപിലന്മാർ തങ്ങളുടെ മനസ്സിന്റെ സഹായത്തോടെ തങ്ങളുടെ സിദ്ധാന്തം ഉറപ്പിച്ച് നിശ്ചയിക്കുകയും, ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ കാണുന്ന അഭിപ്രായങ്ങൾ ഇങ്ങനെ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.