തസ്മിന് പ്രസര്പത്യ് അങ്ഗേഷു സ്പര്ശാത് സംവിദ് ഉദേതി ഹി । പുഷ്ടത്വാത് സൈതി ചിത്താഖ്യാമ് അന്തര്ലീനജഗദ്ഭ്രമാ
അത് അവയവങ്ങളിൽ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, സ്പർശം മൂലം ബോധം ഉണരുന്നു. അതിന്റെ പുഷ്ടിയാൽ അതിനെ 'ചിത്തം' എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതിനുള്ളിലാണ് ലോകഭ്രമം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതും.
സേക്ഷണാദിഷു രന്ധ്രേഷു പ്രസര്പന്തീ ബഹിര്മയമ് । നാനാകാരവികാരാഢ്യം രൂപമ് ആത്മനി പശ്യതി
കണ്ണ് മുതലായ ദ്വാരങ്ങളിലൂടെ പുറത്തേക്ക് ഒഴുകുമ്പോൾ, അതിൽ പല രൂപങ്ങളും മാറ്റങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒരു രൂപം അകത്തുതന്നെ കാണുന്നു.
തത്സ്ഥിരത്വാത് തഥൈവാഥ ജാഗ്രദ് ഇത്യ് അവഗമ്യതേ । ജാഗ്രത്ക്രമ ഇതി പ്രോക്തസ് സുഷുപ്താദിക്രമം ശൃണു
അത് സ്ഥിരതയുള്ളതുകൊണ്ടു തന്നെ, ഇതിനെ ഉണർവ്വ് അവസ്ഥയെന്നു മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉണർവ്വ് ക്രമം എന്നു പറയുന്നത്. ഇനി, സുഷുപ്തി മുതലായ ക്രമം കേൾക്കൂ.
മനസാ കര്മണാ വാചാ യദാ ക്ഷുഭ്യതി നോ വപുഃ । ശാന്ത ആതിഷ്ഠതി സ്വച്ഛോ ജീവധാതുസ് തദാ ത്വ് അസൌ
മനസ്സും പ്രവർത്തിയും വാക്കും കൊണ്ട് ശരീരം ഉണരാതിരിക്കുമ്പോൾ, ജീവൻ ശാന്തമായും സ്വച്ഛമായും വിശ്രമിക്കുന്നു.
സമതാമ് ആഗതൈര് വാതൈഃ ക്ഷോഭ്യതേ ന ഹൃദന്തരേ । നിര്വാതസദനേ ദീപോ യഥാലോകൈകകാരകഃ
വായുകൾ സമതയിലായപ്പോൾ, ഹൃദയം അകത്തുനിന്ന് അലറപ്പെടുന്നില്ല—കാറ്റില്ലാത്ത മുറിയിൽ വിളക്ക് തനിക്കു താനെ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ.
തതസ് സരതി നാങ്ഗേഷു സംവിത് ക്ഷുഭ്യതി തേന നോ । ന ചേക്ഷണാദീന്യ് ആയാതി രന്ധ്രാണ്യ് ആയാതി നോ ബഹിഃ
അപ്പോൾ അവബോധം ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ ഒഴുകുന്നില്ല, അതിനാൽ അതിൽ നിന്നും അതിന് അലസലുണ്ടാകുന്നില്ല. കണ്ണ് മുതലായ ദ്വാരങ്ങളിൽ അതെത്തുന്നില്ല, പുറത്തേക്കും പോകുന്നില്ല.
ജീവോ ഽന്തര് ഏവ സ്ഫുരതി തൈലസംവിദ് യഥാ തിലേ । ശീതസംവിദ് ധിമ ഇവ സ്നേഹസംവിദ് യഥാ ഘൃതേ
ജീവൻ അകത്തുതന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു, എങ്ങനെ എള്ളിൽ എണ്ണയുടെ അവബോധം ഉണ്ടോ, മഞ്ഞിൽ തണുപ്പിന്റെ അവബോധം ഉണ്ടോ, നെയ്യിൽ എണ്ണയുടെ സ്വഭാവം ഉണ്ടോ, അതുപോലെയാണ്.
ജീവഃ കാലകലാം കാഞ്ചിത് തിഷ്ഠഞ് ശാന്തതയാത്മനി । ദശാമ് ആയാതി സൌഷുപ്തീം സൌമ്യവാതാം വിചേതനാമ്
ജീവൻ കാലത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഭാഗമായി, സ്വഭാവത്തിലെ ശാന്തതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനുശേഷം അതു ഗൗരവമില്ലാത്ത ശ്വാസം കൊണ്ടും പുറം അവബോധം ഇല്ലാതെയും സമാധാനമുള്ള ഉറക്കാവസ്ഥയിലേക്കു കടക്കുന്നു.
ജ്ഞാത്വാ ചേതസ്യ് ഉപരതേ ശാമ്യന് വ്യവഹരന്ന് അപി । ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തേഷു പ്രബുദ്ധസ് തുര്യവാന് സ്മൃതഃ
ചിന്തകൾ നിലച്ചു എന്ന് അറിഞ്ഞ്, ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും, ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ നിലകളിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നവൻ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നവനെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
സൌഷുപ്താത് സോമ്യതാം യാതൈഃ പ്രാണൈസ് സഞ്ചാല്യതേ യദാ । സ ജീവധാതുസ് സാ സംവിത് തതശ് ചിത്തതയോദിതാ
ഗഹനമായ ഉറക്കത്തിലെ സമാധാനത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്ന പ്രാണൻകൾ വീണ്ടും ഉണരുമ്പോൾ, അതാണ് ജീവശക്തി. അതാണ് ബോധം, അതിൽ നിന്നാണ് മനസ്സ് ഉദയിക്കുന്നത്.
സ്വാന്തസ്സംസ്ഥം ജഗജ്ജാലം ഭാഗഭാഗൈഃ ക്രമഭ്രമൈഃ । പശ്യതി സ്വാന്തര് ഏവാശു സ്ഫാരം ബീജമ് ഇവ ദ്രുമമ്
ഇവിടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ, ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ അകമ്പടിയും ഭാഗംഭാഗമായി, ക്രമേണ, വേഗത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. വലിയ വൃക്ഷം വിത്തിനുള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ.
ജീവധാതുര് യദാ വാതൈഃ കിഞ്ചിത് സങ്ക്ഷോഭ്യതേ ഭൃശമ് । തദോഹ്യതേ ഽമ്ബര ഇവ പശ്യത്യ് ആത്മനി ഖേ ഗതിമ്
ജീവശക്തി കാറ്റുകൊണ്ട് വളരെ ഉണരുമ്പോൾ, ആകാശം ഇളകുന്നതുപോലെ, അതിന്റെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യത്തിൽ ചലനം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
യദാമ്ഭസാ പ്ലാവ്യതേ ഽസൌ തദാ വാര്യാദിസമ്ഭ്രമമ് । അന്തര് ഏവാനുഭവതി സ്വാമോദം കുസുമം യഥാ
അത് വെള്ളത്തിൽ മുഴുകുമ്പോൾ, വെള്ളം മുതലായവയുടെ കലഹം അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അനുഭവപ്പെടുന്നു, പൂവ് ആന്തരികമായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ.
യദാ പിത്താദിനാക്രാന്തസ് തദാഗ്ന്യൌഷ്ണ്യാദിസമ്ഭ്രമമ് । അന്തര് ഏവാനുഭവതി സ്ഫാരം ബഹിര് ഇവാഖിലമ്
പിത്തം മുതലായവയാൽ ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അകത്തുള്ളവൻ തീയുടെ ചൂടും മറ്റും വലിയ തോതിൽ അനുഭവിക്കുന്നു, എല്ലാം പുറത്താണെന്നപോലെ.
രക്താപൂര്ണോ രക്തവര്ണാന് ദേശകാലാന് ബഹിര് യദാ । പശ്യത്യ് അനുഭവാത്മത്വാത് തത്രൈവ ച നിമജ്ജതി
രക്തം നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, അവൻ പുറത്തുള്ള സ്ഥലങ്ങളിലും സമയങ്ങളിലും ചുവപ്പു നിറം കാണുന്നു, അനുഭവത്തിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു അവിടെത്തന്നെ മുഴുകുകയും ചെയ്യുന്നു.
സേവതേ വാസനാം യാം താം സോ ഽന്തഃ പശ്യതി നിദ്രിതഃ । പവനൈഃ ക്ഷോഭിതോ രന്ധ്രൈര് ബഹിര് അക്ഷാദിഭിര് യഥാ
ഏത് വാസനയെയാണ് അവൻ പിന്തുടരുന്നത്, അതാണ് ഉറങ്ങുമ്പോൾ അകത്തു കാണുന്നത്; വായുവുകൾ നാളങ്ങളിലൂടെ ഉണർത്തുമ്പോൾ, അവൻ അതിനെ പുറത്തുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങൾകൊണ്ട് കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
അനാക്രന്തേന്ദ്രിയച്ഛിദ്രോ യദ് അക്ഷുബ്ധോ ഽന്തര് ഏവ സഃ । സംവിദാനുഭവത്യ് ആശു സ സ്വപ്ന ഇതി കഥ്യതേ
ഇന്ദ്രിയനാളങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കാതെയും ഉള്ളിൽ കലഹമില്ലാതെയും ഇരിക്കുമ്പോൾ, അവൻ അതിവേഗത്തിൽ ചൈതന്യം അനുഭവിക്കുന്നു; ഇതാണ് സ്വപ്നം എന്നു പറയുന്നത്.
സമാക്രന്തേന്ദ്രിയച്ഛിദ്രോ യത് ക്ഷുബ്ധോ ബാഹ്യസംവിദാ । പരിപശ്യതി തജ് ജാഗ്രദ് ഇത്യ് ആഹുര് മതിമത്തമാഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ പുറത്തുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ മനസ്സു മുഴുവൻ ലയിച്ച്, മനസ്സ് അശാന്തമായിരിക്കുമ്പോൾ കാണുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് ജാഗ്രതാവസ്ഥ എന്നു ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ഇതി വിദിതവതാ ത്വയാധുനാന്തഃ പ്രഥിതമഹാമതിനേഹ സത്യതാസ്ഥാ । അസതി ജഗതി നൈവ ഭാവനീയാ മൃതിഹൃതിസംസൃതിദോഷഭാവനീ യാ
നീ ഇതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കിയതുകൊണ്ട്, മഹത്തായ ബുദ്ധിയുള്ളവനേ, ഇപ്പോൾ സത്യം മാത്രം ആചരിക്കണം. ഈ മിഥ്യാജഗത്തിൽ മരണം, ദു:ഖം, പുനർജന്മത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.
ദൃഢനിശ്ചയവച് ചേതോ യദ് ഭാവയതി ഭൂരിശഃ । തത്താം യാത്യ് അനലാശ്ലേഷാദ് അയഃപിണ്ഡോ ഽഗ്നിതാമ് ഇവ
മനസ്സ് ഉറച്ച വിശ്വാസത്തോടെ ഒരേ കാര്യത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചാൽ, അതുപോലെയാകുന്നു; ഇരുമ്പ് തീയിൽ ഇടുമ്പോൾ തീയുടെ സ്വഭാവം എങ്ങനെ ഏറ്റെടുക്കുന്നുവോ അതുപോലെ.
ഭാവാഭാവഗ്രഹോത്സര്ഗദൃശശ് ചിത്തേന കല്പിതാഃ । നാസത്യാ നാപി സത്യാസ് താ മനശ്ചാപലകാരണാഃ
ഉണ്ടാകുന്നു, ഇല്ലാതാകുന്നു, പിടിക്കുന്നു, വിട്ടുവിടുന്നു എന്നിങ്ങനെയുള്ള ധാരണകൾ എല്ലാം മനസ്സിന്റെ കെട്ടുകഥകളാണ്; അവ സത്യമല്ല, അസത്യമുമല്ല, മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലതയാൽ മാത്രം ഉരുത്തിരിയുന്നവയാണ്.
മനോ ഹി ഹേതുഃ കര്തൃ സ്യാത് കാരണം ച ജഗത്സ്ഥിതേഃ । വിശ്വരൂപതയൈവേദം തനോതി മലിനം മനഃ
മനസ്സാണ് സകലത്തിന്റെയും കാരണം, ചെയ്യുന്നതും അതു തന്നെയാണ്, ലോകത്തിന്റെ നിലനില്പിനും അതാണ് കാരണം. അനേകം രൂപങ്ങളായി മനസ്സു തന്നെ ഈ മലിനതയെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു.
മനോ ഹി പുരുഷോ രാമ തന് നിയോജ്യം ശുഭേ പഥി । തജ്ജയൈകാന്തസാധ്യാ ഹി സര്വാ ജഗതി ഭൂതയഃ
രാമാ, മനസ്സാണ് മനുഷ്യൻ. അതിനാൽ അതിനെ നല്ല വഴിയിലേക്ക് നയിക്കണം. ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും മനസ്സിനെ ജയിച്ചാൽ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
ശരീരം ചേച് ഛരീരം സ്യാത് കഥം ശുക്രോ മഹാമതിഃ । അഗമദ് വിവിധം ഭേദം ബഹുദേഹസമുദ്ഭവമ്
ശരീരം ശരീരമായിരുന്നുവെങ്കിൽ, മഹത്തായ ബുദ്ധിയുള്ള ശുക്ലം എങ്ങനെ പലവിധമായ വിഭജനം ഏറ്റുവാങ്ങി അനേകം ശരീരങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയും?
തസ്മാച് ചിത്തം ഹി പുരുഷശ് ശരീരം ചിത്തമ് ഏവ ഹി । യന്മയം ച ഭവത്യ് ഏതത് തദ് അവാപ്നോത്യ് അസംശയമ്
അതിനാൽ, മനസ്സാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ, ശരീരം മനസ്സു മാത്രമാണ്. ഇത് ഏതു വസ്തുവിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, അതാണ് അതിന് ഉറപ്പായും ലഭിക്കുന്നത്.
യദ് അതുച്ഛമ് അനായാസമ് അനുപാധി ഗതഭ്രമമ് । യത്നാത് തദനുസന്ധാനം കുരു തത്താം ച യാസ്യസി
അസത്യമല്ലാത്തതും, എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യവും, വ്യത്യാസങ്ങളോ ഉപാധികളോ ഇല്ലാത്തതും, സംശയമില്ലാത്തതുമായതിനെ ശ്രദ്ധയോടെ ചിന്തിച്ചാൽ, നീ സത്യം നേടും.
അഭിപതതി മനസ്സ്ഥിതിം ശരീരം ന തു വപുരാചരിതം മനഃ പ്രയാതി । അഭിപതതു തവാത്ര തേന സത്യം സുഭഗ മനഃ പ്രജഹാത്വ് അസത്യമ് അന്യത്
മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ ശരീരത്തോടാണ് ചേർക്കുന്നത്, രൂപത്തോടല്ല; മനസ്സ് പോകുന്നു, ശരീരം അല്ല. ഭാഗ്യവാനായ നീ, മനസ്സ് സത്യത്തിലേക്ക് എത്തിക്കൂ, അസത്യം എല്ലാം വിട്ടുകളയൂ.
ദിക്കാലാദ്യനവച്ഛിന്നേ തതേ നിത്യേ നിരാമയേ । മ്ലാനാ സംവിന് മനോനാമ്നീ കുതഃ കേയമ് ഉപസ്ഥിതാ
ദിശയോ കാലമോ മറ്റേതെങ്കിലും പരിധിയോ ഇല്ലാത്തതിൽ, ശാശ്വതവും ദുഃഖരഹിതവുമായതിൽ, മനസ്സെന്ന പേരിലുള്ള ഈ ക്ഷീണിച്ച ബോധം എങ്ങനെയാണ് ഇവിടെ വന്നത്?
യസ്മാദ് അന്യന് ന നാമാസ്തി ന ഭൂതം ന ഭവിഷ്യതി । കുതഃ കീദൃക് കഥം തസ്യ കലങ്കഃ കുത്ര വിദ്യതേ
അതിനല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല; ഭൂതകാലമോ ഭാവിയോ ഇല്ല. അങ്ങനെ ആ അതിൽ എവിടെ, എങ്ങനെയാണ്, എങ്ങിനെയാണ്, എങ്ങിനെയാണ് ദോഷമോ കളങ്കമോ ഉണ്ടാകുന്നത്?
സാധു രാമ ത്വയാ പ്രോക്തം ജാതാ തേ മോക്ഷഭാഗിനീ । മതിര് ഉത്തമനിഷ്ഷ്യന്ദാ നന്ദനസ്യേവ മഞ്ജരീ
നന്നായി പറഞ്ഞു രാമാ, നീ ഇപ്പോൾ മോക്ഷത്തിന് യോജിച്ച മനസ്സു നേടിയിരിക്കുന്നു. അതിൽ ഉന്നതമായ വിവേകം സ്വാഭാവികമായി ഒഴുകുന്നു, സന്തോഷത്തിന്റെ തോട്ടത്തിലെ പൂവുപോലെ.