ദേവാന് ദേവയജോ യക്ഷയജോ യക്ഷാന് വ്രജന്തി ഹി । ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മയജോ യാന്തി യദ് അതുച്ഛം തദ് ആശ്രയേത്
ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നവർ ദേവന്മാരാവുന്നു; യക്ഷന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നവർ യക്ഷന്മാരാവുന്നു; ബ്രഹ്മത്തെ ആരാധിക്കുന്നവർ ബ്രഹ്മം പ്രാപിക്കുന്നു. ആരൊക്കെ യഥാർത്ഥത്തിൽ വലിയതും മൂല്യവത്തുമായതിനെ ആശ്രയിക്കുമോ, അതാണ് അവർക്കു ലഭിക്കുന്നത്.
സ ശുക്രോ ഭൃഗുപുത്രോ ഹി നിര്മലത്വാത് സ്വസംവിദഃ । ബദ്ധഃ പ്രഥമദൃഷ്ടേന ദൃശ്യേനാശു സ്വഭാവതഃ
ഭൃഗുപുതനായ ശുക്രൻ തന്റെ മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിയാൽ ആദ്യം കാണുന്നവയിൽ കുടുങ്ങിയിരുന്നെങ്കിലും, സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഉടൻ മോചിതനായി.
അഭിജാതാപരിമ്ലാനാ ബാലാ യത് പ്രഥമം പുരഃ । സംവിത് പ്രാപ്നോതി തദ്രൂപാ ഭവത്യ് അന്യാ ന കാചന
ഉയർന്ന വംശജരും നിർമല മനസ്സുള്ള കുട്ടികളും ആദ്യം ഏറ്റെടുക്കുന്ന അവബോധത്തിന്റെ രൂപം തന്നെയാണ് അവർക്കു സ്വഭാവമാകുന്നത്; മറ്റേതെങ്കിലും രൂപം അവരിൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നദശാഭേദം ഭഗവന് വക്തുമ് അര്ഹസി । കഥം ച ജാഗ്രജ് ജാഗ്രത് സ്യാത് സ്വപ്നോ ഽജാഗ്രത് കഥം ഭവേത്
ഭഗവന്, ജാഗ്രതാവസ്ഥയും സ്വപ്നാവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ദയവായി വിശദീകരിക്കണം. ജാഗ്രതാവസ്ഥ എങ്ങനെ ജാഗ്രതയായി മാറുന്നു? സ്വപ്നം എങ്ങനെ ജാഗ്രതയല്ലാത്തതാകുന്നു?
സ്ഥിരപ്രത്യയയുക്തം യത് തജ് ജാഗ്രദ് ഇതി കഥ്യതേ । അസ്ഥിരപ്രത്യയം യത് സ്യാത് സ സ്വപ്നസ് സമുദാഹൃതഃ
സ്ഥിരമായ വിശ്വാസം ഉണ്ടെങ്കില് അതാണ് ജാഗ്രതാവസ്ഥ എന്ന് പറയുന്നു. വിശ്വാസം സ്ഥിരമല്ലെങ്കില് അതാണ് സ്വപ്നം എന്ന് പറയുന്നു.
ജാഗ്രച് ചേത് ക്ഷണദൃഷ്ടം സ്യാത് സ്വപ്നഃ കാലാന്തരസ്ഥിതഃ । തജ് ജാഗ്രത് സ്വപ്നതാമ് ഏതി സ്വപ്നോ ജാഗ്രത്ത്വമ് ഋച്ഛതി
ജാഗ്രതയില് ഒരു നിമിഷം കണ്ടത് പിന്നീട് മറ്റൊരു സമയത്ത് തുടരുകയാണെങ്കില് ആ ജാഗ്രത സ്വപ്നം പോലെ ആകുന്നു. അതുപോലെ, സ്വപ്നം ജാഗ്രതയുടെ സ്വഭാവം നേടുന്നു.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നദശാഭേദോ ന സ്ഥിരാസ്ഥിരതാം വിനാ । സമസ് സദൈവ സര്വത്ര സമസ്താനുഭവോ ഽനയോഃ
സ്ഥിരതയോ അസ്ഥിരതയോ ഇല്ലാതെ ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇല്ല. ഈ രണ്ടിലും അനുഭവം എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെയാണ്.
യദ് ഏവ സ്ഥിരതാമ് ഏതി തജ് ജാഗ്രദ് ഇതി കഥ്യതേ । ക്ഷണഭങ്ഗാത്മകസ് സ്വപ്നോ യഥാ ഭവതി തച് ഛൃണു
ഏത് ഒന്നാണോ സ്ഥിരതയിലേക്കെത്തുന്നത്, അതിനെ ഉണർവ് എന്നു പറയുന്നു. ഇനി, സ്വപ്നം എങ്ങനെ ഒരു നിമിഷം പോലും നിലനിൽക്കാതെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതാണെന്ന് കേൾക്കൂ.
ജീവധാതുശ് ശരീരേ ഽന്തര് വിദ്യതേ യേന ജീവ്യതേ । തേജോ വീര്യം ജീവധാതുര് ഇത്യാദ്യഭിധമ് അങ്ഗ തത്
ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കാൻ കാരണമായ ഒരു ജീവശക്തി ഉണ്ടു. അതിനെയാണ് 'തേജസ്' എന്നും 'വീര്യം' എന്നും വിളിക്കുന്നത്, പ്രിയനേ, അതാണ് ജീവശക്തി.
വ്യവഹാരീ യദാ കായോ മനസാ കര്മണാ ഗിരാ । ഭവേത് തദാ സ സമ്പന്നോ ജീവധാതുഃ പ്രസര്പതി
ദേഹം മനസ്സിലൂടെ, പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ, വാക്കിലൂടെ ലോകത്തിൽ ഇടപെടുമ്പോൾ, ആ ജീവശക്തി പുഷ്ടിയായി വ്യാപിക്കുന്നു.
തസ്മിന് പ്രസര്പത്യ് അങ്ഗേഷു സ്പര്ശാത് സംവിദ് ഉദേതി ഹി । പുഷ്ടത്വാത് സൈതി ചിത്താഖ്യാമ് അന്തര്ലീനജഗദ്ഭ്രമാ
അത് അവയവങ്ങളിൽ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, സ്പർശം മൂലം ബോധം ഉണരുന്നു. അതിന്റെ പുഷ്ടിയാൽ അതിനെ 'ചിത്തം' എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതിനുള്ളിലാണ് ലോകഭ്രമം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതും.
സേക്ഷണാദിഷു രന്ധ്രേഷു പ്രസര്പന്തീ ബഹിര്മയമ് । നാനാകാരവികാരാഢ്യം രൂപമ് ആത്മനി പശ്യതി
കണ്ണ് മുതലായ ദ്വാരങ്ങളിലൂടെ പുറത്തേക്ക് ഒഴുകുമ്പോൾ, അതിൽ പല രൂപങ്ങളും മാറ്റങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒരു രൂപം അകത്തുതന്നെ കാണുന്നു.
തത്സ്ഥിരത്വാത് തഥൈവാഥ ജാഗ്രദ് ഇത്യ് അവഗമ്യതേ । ജാഗ്രത്ക്രമ ഇതി പ്രോക്തസ് സുഷുപ്താദിക്രമം ശൃണു
അത് സ്ഥിരതയുള്ളതുകൊണ്ടു തന്നെ, ഇതിനെ ഉണർവ്വ് അവസ്ഥയെന്നു മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉണർവ്വ് ക്രമം എന്നു പറയുന്നത്. ഇനി, സുഷുപ്തി മുതലായ ക്രമം കേൾക്കൂ.
മനസാ കര്മണാ വാചാ യദാ ക്ഷുഭ്യതി നോ വപുഃ । ശാന്ത ആതിഷ്ഠതി സ്വച്ഛോ ജീവധാതുസ് തദാ ത്വ് അസൌ
മനസ്സും പ്രവർത്തിയും വാക്കും കൊണ്ട് ശരീരം ഉണരാതിരിക്കുമ്പോൾ, ജീവൻ ശാന്തമായും സ്വച്ഛമായും വിശ്രമിക്കുന്നു.
സമതാമ് ആഗതൈര് വാതൈഃ ക്ഷോഭ്യതേ ന ഹൃദന്തരേ । നിര്വാതസദനേ ദീപോ യഥാലോകൈകകാരകഃ
വായുകൾ സമതയിലായപ്പോൾ, ഹൃദയം അകത്തുനിന്ന് അലറപ്പെടുന്നില്ല—കാറ്റില്ലാത്ത മുറിയിൽ വിളക്ക് തനിക്കു താനെ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ.
തതസ് സരതി നാങ്ഗേഷു സംവിത് ക്ഷുഭ്യതി തേന നോ । ന ചേക്ഷണാദീന്യ് ആയാതി രന്ധ്രാണ്യ് ആയാതി നോ ബഹിഃ
അപ്പോൾ അവബോധം ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ ഒഴുകുന്നില്ല, അതിനാൽ അതിൽ നിന്നും അതിന് അലസലുണ്ടാകുന്നില്ല. കണ്ണ് മുതലായ ദ്വാരങ്ങളിൽ അതെത്തുന്നില്ല, പുറത്തേക്കും പോകുന്നില്ല.
ജീവോ ഽന്തര് ഏവ സ്ഫുരതി തൈലസംവിദ് യഥാ തിലേ । ശീതസംവിദ് ധിമ ഇവ സ്നേഹസംവിദ് യഥാ ഘൃതേ
ജീവൻ അകത്തുതന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു, എങ്ങനെ എള്ളിൽ എണ്ണയുടെ അവബോധം ഉണ്ടോ, മഞ്ഞിൽ തണുപ്പിന്റെ അവബോധം ഉണ്ടോ, നെയ്യിൽ എണ്ണയുടെ സ്വഭാവം ഉണ്ടോ, അതുപോലെയാണ്.
ജീവഃ കാലകലാം കാഞ്ചിത് തിഷ്ഠഞ് ശാന്തതയാത്മനി । ദശാമ് ആയാതി സൌഷുപ്തീം സൌമ്യവാതാം വിചേതനാമ്
ജീവൻ കാലത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഭാഗമായി, സ്വഭാവത്തിലെ ശാന്തതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനുശേഷം അതു ഗൗരവമില്ലാത്ത ശ്വാസം കൊണ്ടും പുറം അവബോധം ഇല്ലാതെയും സമാധാനമുള്ള ഉറക്കാവസ്ഥയിലേക്കു കടക്കുന്നു.
ജ്ഞാത്വാ ചേതസ്യ് ഉപരതേ ശാമ്യന് വ്യവഹരന്ന് അപി । ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തേഷു പ്രബുദ്ധസ് തുര്യവാന് സ്മൃതഃ
ചിന്തകൾ നിലച്ചു എന്ന് അറിഞ്ഞ്, ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും, ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ നിലകളിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നവൻ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നവനെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
സൌഷുപ്താത് സോമ്യതാം യാതൈഃ പ്രാണൈസ് സഞ്ചാല്യതേ യദാ । സ ജീവധാതുസ് സാ സംവിത് തതശ് ചിത്തതയോദിതാ
ഗഹനമായ ഉറക്കത്തിലെ സമാധാനത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്ന പ്രാണൻകൾ വീണ്ടും ഉണരുമ്പോൾ, അതാണ് ജീവശക്തി. അതാണ് ബോധം, അതിൽ നിന്നാണ് മനസ്സ് ഉദയിക്കുന്നത്.
സ്വാന്തസ്സംസ്ഥം ജഗജ്ജാലം ഭാഗഭാഗൈഃ ക്രമഭ്രമൈഃ । പശ്യതി സ്വാന്തര് ഏവാശു സ്ഫാരം ബീജമ് ഇവ ദ്രുമമ്
ഇവിടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ, ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ അകമ്പടിയും ഭാഗംഭാഗമായി, ക്രമേണ, വേഗത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. വലിയ വൃക്ഷം വിത്തിനുള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ.
ജീവധാതുര് യദാ വാതൈഃ കിഞ്ചിത് സങ്ക്ഷോഭ്യതേ ഭൃശമ് । തദോഹ്യതേ ഽമ്ബര ഇവ പശ്യത്യ് ആത്മനി ഖേ ഗതിമ്
ജീവശക്തി കാറ്റുകൊണ്ട് വളരെ ഉണരുമ്പോൾ, ആകാശം ഇളകുന്നതുപോലെ, അതിന്റെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യത്തിൽ ചലനം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
യദാമ്ഭസാ പ്ലാവ്യതേ ഽസൌ തദാ വാര്യാദിസമ്ഭ്രമമ് । അന്തര് ഏവാനുഭവതി സ്വാമോദം കുസുമം യഥാ
അത് വെള്ളത്തിൽ മുഴുകുമ്പോൾ, വെള്ളം മുതലായവയുടെ കലഹം അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അനുഭവപ്പെടുന്നു, പൂവ് ആന്തരികമായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ.
യദാ പിത്താദിനാക്രാന്തസ് തദാഗ്ന്യൌഷ്ണ്യാദിസമ്ഭ്രമമ് । അന്തര് ഏവാനുഭവതി സ്ഫാരം ബഹിര് ഇവാഖിലമ്
പിത്തം മുതലായവയാൽ ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അകത്തുള്ളവൻ തീയുടെ ചൂടും മറ്റും വലിയ തോതിൽ അനുഭവിക്കുന്നു, എല്ലാം പുറത്താണെന്നപോലെ.
രക്താപൂര്ണോ രക്തവര്ണാന് ദേശകാലാന് ബഹിര് യദാ । പശ്യത്യ് അനുഭവാത്മത്വാത് തത്രൈവ ച നിമജ്ജതി
രക്തം നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, അവൻ പുറത്തുള്ള സ്ഥലങ്ങളിലും സമയങ്ങളിലും ചുവപ്പു നിറം കാണുന്നു, അനുഭവത്തിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു അവിടെത്തന്നെ മുഴുകുകയും ചെയ്യുന്നു.
സേവതേ വാസനാം യാം താം സോ ഽന്തഃ പശ്യതി നിദ്രിതഃ । പവനൈഃ ക്ഷോഭിതോ രന്ധ്രൈര് ബഹിര് അക്ഷാദിഭിര് യഥാ
ഏത് വാസനയെയാണ് അവൻ പിന്തുടരുന്നത്, അതാണ് ഉറങ്ങുമ്പോൾ അകത്തു കാണുന്നത്; വായുവുകൾ നാളങ്ങളിലൂടെ ഉണർത്തുമ്പോൾ, അവൻ അതിനെ പുറത്തുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങൾകൊണ്ട് കാണുന്നതുപോലെയാണ്.
അനാക്രന്തേന്ദ്രിയച്ഛിദ്രോ യദ് അക്ഷുബ്ധോ ഽന്തര് ഏവ സഃ । സംവിദാനുഭവത്യ് ആശു സ സ്വപ്ന ഇതി കഥ്യതേ
ഇന്ദ്രിയനാളങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കാതെയും ഉള്ളിൽ കലഹമില്ലാതെയും ഇരിക്കുമ്പോൾ, അവൻ അതിവേഗത്തിൽ ചൈതന്യം അനുഭവിക്കുന്നു; ഇതാണ് സ്വപ്നം എന്നു പറയുന്നത്.
സമാക്രന്തേന്ദ്രിയച്ഛിദ്രോ യത് ക്ഷുബ്ധോ ബാഹ്യസംവിദാ । പരിപശ്യതി തജ് ജാഗ്രദ് ഇത്യ് ആഹുര് മതിമത്തമാഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ പുറത്തുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ മനസ്സു മുഴുവൻ ലയിച്ച്, മനസ്സ് അശാന്തമായിരിക്കുമ്പോൾ കാണുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് ജാഗ്രതാവസ്ഥ എന്നു ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ഇതി വിദിതവതാ ത്വയാധുനാന്തഃ പ്രഥിതമഹാമതിനേഹ സത്യതാസ്ഥാ । അസതി ജഗതി നൈവ ഭാവനീയാ മൃതിഹൃതിസംസൃതിദോഷഭാവനീ യാ
നീ ഇതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കിയതുകൊണ്ട്, മഹത്തായ ബുദ്ധിയുള്ളവനേ, ഇപ്പോൾ സത്യം മാത്രം ആചരിക്കണം. ഈ മിഥ്യാജഗത്തിൽ മരണം, ദു:ഖം, പുനർജന്മത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.
ദൃഢനിശ്ചയവച് ചേതോ യദ് ഭാവയതി ഭൂരിശഃ । തത്താം യാത്യ് അനലാശ്ലേഷാദ് അയഃപിണ്ഡോ ഽഗ്നിതാമ് ഇവ
മനസ്സ് ഉറച്ച വിശ്വാസത്തോടെ ഒരേ കാര്യത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചാൽ, അതുപോലെയാകുന്നു; ഇരുമ്പ് തീയിൽ ഇടുമ്പോൾ തീയുടെ സ്വഭാവം എങ്ങനെ ഏറ്റെടുക്കുന്നുവോ അതുപോലെ.