വിചാരഃ ഫലിതസ് തസ്യ വിജ്ഞേയോ യസ്യ സന്മതേഃ । ദിനാനുദിനമ് ആയാതി താനവം ഭോഗഗൃധ്നുതാ
യാരുടെ വിവേകം പാകുവായി മനസ്സിൽ ഉറപ്പായിട്ടുണ്ടോ, അവനിൽ ആസ്വാദനത്തോടുള്ള ആഗ്രഹം ദിവസേന കുറയുന്നു.
യഥാ ദേഹോപയുക്തം ഹി കരോത്യ് ആരോഗ്യമ് ഔഷധമ് । തഥേന്ദ്രിയജയേ ന്യസ്തോ വിവേകഃ ഫലിതോ ഭവേത്
ദേഹത്തിന് ശരിയായ മരുന്ന് ഉപയോഗിച്ചാൽ ആരോഗ്യം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ വിവേകം ഉപയോഗിച്ചാൽ അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും.
വിവേകോ ഽസ്തി വചസ്യ് ഏവ ചിത്രേ ഽഗ്നിര് ഇവ ഭാസുരഃ । യസ്യ തേന പരിത്യക്താ ദുഃഖായൈവ വിവേകിതാ
ചിലർക്കു വിവേകം വാക്കുകളിൽ മാത്രം തെളിഞ്ഞ് പ്രകാശിക്കുന്ന തീപോലെയാണ്. അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർക്കു വിവേകം ദു:ഖം മാത്രമേ നൽകൂ.
യഥാ സ്പര്ശേന പവനസ് സത്താമ് ആയാതി നോ ഗിരാ । തഥേച്ഛാതാനവേനൈവ വിവേകോ ഽസ്യേതി ബുധ്യതേ
കാറ്റ് സ്പർശത്തിലൂടെ മാത്രമേ അറിയാനാകൂ, വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അല്ല. അതുപോലെ, ആഗ്രഹങ്ങൾ കുറയുമ്പോഴാണ് വിവേകം ഉണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.
ചിത്രാമൃതം നാമൃതമ് ഏവ വിദ്ധി ചിത്രാനലം നാനലമ് ഏവ വിദ്ധി । ചിത്രേ ഽങ്ഗനാ നൂനമ് അനങ്ഗനൈവ വാചാ വിവേകസ് ത്വ് അവിവേക ഏവ
ചിത്രത്തിലുള്ള അമൃതം യഥാർത്ഥ അമൃതമല്ലെന്നതുപോലെയും, ചിത്രത്തിലെ തീ യഥാർത്ഥ തീയല്ലെന്നതുപോലെയും, ചിത്രത്തിലെ സ്ത്രീ യഥാർത്ഥ സ്ത്രീയല്ല. അങ്ങനെ, വാക്കുകളിൽ പറയുന്ന വിവേകം യഥാർത്ഥ വിവേകമല്ല.
പൂര്വം വിവേകേന തനുത്വമ് ഏതി രാഗോ ഽഥ വൈരം ച സമൂലമ് ഏവ । പശ്ചാത് പരിക്ഷീയത ഏവ യത്ര സ പാവനസ് തത്ര വിവേകിതാസ്തി
ആദ്യം വിവേകത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ആസക്തിയും വൈരവും വേരോടെ ക്ഷയിക്കുന്നു; പിന്നീട് അവ പൂർണ്ണമായും നശിക്കുന്നു. ഈ ശുദ്ധീകരണം നടക്കുന്നിടത്താണ് സത്യമായ വിവേകം ഉണ്ടാകുന്നത്.
അഥോത്പത്തിപ്രകരണാദ് അനന്തരമ് ഇദം ശൃണു । സ്ഥിതിപ്രകരണം രാമ ജ്ഞാതം നിര്വാണകാരി യത്
ഉത്പത്തിയുടെ ഭാഗം കഴിഞ്ഞ്, രാമാ, ഇപ്പോൾ ഈ നിലനില്പിന്റെ ഭാഗം കേൾക്കൂ. ഇത് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മോക്ഷം നേടാൻ കഴിയും.
ചിദ്ഘനൈകഘനാത്മത്വാജ് ജീവാന്തര് ജീവജാതയഃ । കദലീദലവത് സന്തി കീടാ ഇവ നരോദരേ
ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഏകതയുള്ളതുകൊണ്ടാണ് വിവിധ ജീവജാതികൾ അതിനകത്ത് വാഴുന്നത്; ഇത് വാഴക്കൊമ്പിന്റെ പാളികൾ പോലെയും മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിനകത്തെ കീടുകൾ പോലെയും ആണ്.
യോ യോ രാമ യഥാ ഗ്രീഷ്മേ കല്കസ്വേദാദ് ഭവേത് ക്രിമിഃ । തത്തന്നാമ തഥാ ചിത്ത്വാത് ഖം ജീവീഭവതി സ്വതഃ
രാമാ, വേനലിൽ കള്ളവും വിയർപ്പും കൊണ്ടു കീടങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, മനസ്സിൽ നിന്നു തന്നെ ജീവികൾക്ക് വിവിധ രൂപങ്ങളും പേരുകളും സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടാകുന്നു.
യഥാ യഥാ യതന്തേ തേ ജീവകാസ് സ്വാത്മസിദ്ധയേ । തഥാ തഥാ ഭവന്ത്യ് ആശു വിചിത്രോപാസനക്രമൈഃ
ജീവന്മാർ തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയാൻ എത്രയോ ശ്രമിച്ചാൽ, അവർ സ്വീകരിക്കുന്ന വിവിധ രീതികളനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഫലവും അത്ര വേഗത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.
ദേവാന് ദേവയജോ യക്ഷയജോ യക്ഷാന് വ്രജന്തി ഹി । ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മയജോ യാന്തി യദ് അതുച്ഛം തദ് ആശ്രയേത്
ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നവർ ദേവന്മാരാവുന്നു; യക്ഷന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നവർ യക്ഷന്മാരാവുന്നു; ബ്രഹ്മത്തെ ആരാധിക്കുന്നവർ ബ്രഹ്മം പ്രാപിക്കുന്നു. ആരൊക്കെ യഥാർത്ഥത്തിൽ വലിയതും മൂല്യവത്തുമായതിനെ ആശ്രയിക്കുമോ, അതാണ് അവർക്കു ലഭിക്കുന്നത്.
സ ശുക്രോ ഭൃഗുപുത്രോ ഹി നിര്മലത്വാത് സ്വസംവിദഃ । ബദ്ധഃ പ്രഥമദൃഷ്ടേന ദൃശ്യേനാശു സ്വഭാവതഃ
ഭൃഗുപുതനായ ശുക്രൻ തന്റെ മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിയാൽ ആദ്യം കാണുന്നവയിൽ കുടുങ്ങിയിരുന്നെങ്കിലും, സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഉടൻ മോചിതനായി.
അഭിജാതാപരിമ്ലാനാ ബാലാ യത് പ്രഥമം പുരഃ । സംവിത് പ്രാപ്നോതി തദ്രൂപാ ഭവത്യ് അന്യാ ന കാചന
ഉയർന്ന വംശജരും നിർമല മനസ്സുള്ള കുട്ടികളും ആദ്യം ഏറ്റെടുക്കുന്ന അവബോധത്തിന്റെ രൂപം തന്നെയാണ് അവർക്കു സ്വഭാവമാകുന്നത്; മറ്റേതെങ്കിലും രൂപം അവരിൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നദശാഭേദം ഭഗവന് വക്തുമ് അര്ഹസി । കഥം ച ജാഗ്രജ് ജാഗ്രത് സ്യാത് സ്വപ്നോ ഽജാഗ്രത് കഥം ഭവേത്
ഭഗവന്, ജാഗ്രതാവസ്ഥയും സ്വപ്നാവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ദയവായി വിശദീകരിക്കണം. ജാഗ്രതാവസ്ഥ എങ്ങനെ ജാഗ്രതയായി മാറുന്നു? സ്വപ്നം എങ്ങനെ ജാഗ്രതയല്ലാത്തതാകുന്നു?
സ്ഥിരപ്രത്യയയുക്തം യത് തജ് ജാഗ്രദ് ഇതി കഥ്യതേ । അസ്ഥിരപ്രത്യയം യത് സ്യാത് സ സ്വപ്നസ് സമുദാഹൃതഃ
സ്ഥിരമായ വിശ്വാസം ഉണ്ടെങ്കില് അതാണ് ജാഗ്രതാവസ്ഥ എന്ന് പറയുന്നു. വിശ്വാസം സ്ഥിരമല്ലെങ്കില് അതാണ് സ്വപ്നം എന്ന് പറയുന്നു.
ജാഗ്രച് ചേത് ക്ഷണദൃഷ്ടം സ്യാത് സ്വപ്നഃ കാലാന്തരസ്ഥിതഃ । തജ് ജാഗ്രത് സ്വപ്നതാമ് ഏതി സ്വപ്നോ ജാഗ്രത്ത്വമ് ഋച്ഛതി
ജാഗ്രതയില് ഒരു നിമിഷം കണ്ടത് പിന്നീട് മറ്റൊരു സമയത്ത് തുടരുകയാണെങ്കില് ആ ജാഗ്രത സ്വപ്നം പോലെ ആകുന്നു. അതുപോലെ, സ്വപ്നം ജാഗ്രതയുടെ സ്വഭാവം നേടുന്നു.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നദശാഭേദോ ന സ്ഥിരാസ്ഥിരതാം വിനാ । സമസ് സദൈവ സര്വത്ര സമസ്താനുഭവോ ഽനയോഃ
സ്ഥിരതയോ അസ്ഥിരതയോ ഇല്ലാതെ ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇല്ല. ഈ രണ്ടിലും അനുഭവം എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെയാണ്.
യദ് ഏവ സ്ഥിരതാമ് ഏതി തജ് ജാഗ്രദ് ഇതി കഥ്യതേ । ക്ഷണഭങ്ഗാത്മകസ് സ്വപ്നോ യഥാ ഭവതി തച് ഛൃണു
ഏത് ഒന്നാണോ സ്ഥിരതയിലേക്കെത്തുന്നത്, അതിനെ ഉണർവ് എന്നു പറയുന്നു. ഇനി, സ്വപ്നം എങ്ങനെ ഒരു നിമിഷം പോലും നിലനിൽക്കാതെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതാണെന്ന് കേൾക്കൂ.
ജീവധാതുശ് ശരീരേ ഽന്തര് വിദ്യതേ യേന ജീവ്യതേ । തേജോ വീര്യം ജീവധാതുര് ഇത്യാദ്യഭിധമ് അങ്ഗ തത്
ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കാൻ കാരണമായ ഒരു ജീവശക്തി ഉണ്ടു. അതിനെയാണ് 'തേജസ്' എന്നും 'വീര്യം' എന്നും വിളിക്കുന്നത്, പ്രിയനേ, അതാണ് ജീവശക്തി.
വ്യവഹാരീ യദാ കായോ മനസാ കര്മണാ ഗിരാ । ഭവേത് തദാ സ സമ്പന്നോ ജീവധാതുഃ പ്രസര്പതി
ദേഹം മനസ്സിലൂടെ, പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ, വാക്കിലൂടെ ലോകത്തിൽ ഇടപെടുമ്പോൾ, ആ ജീവശക്തി പുഷ്ടിയായി വ്യാപിക്കുന്നു.
തസ്മിന് പ്രസര്പത്യ് അങ്ഗേഷു സ്പര്ശാത് സംവിദ് ഉദേതി ഹി । പുഷ്ടത്വാത് സൈതി ചിത്താഖ്യാമ് അന്തര്ലീനജഗദ്ഭ്രമാ
അത് അവയവങ്ങളിൽ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, സ്പർശം മൂലം ബോധം ഉണരുന്നു. അതിന്റെ പുഷ്ടിയാൽ അതിനെ 'ചിത്തം' എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതിനുള്ളിലാണ് ലോകഭ്രമം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതും.
സേക്ഷണാദിഷു രന്ധ്രേഷു പ്രസര്പന്തീ ബഹിര്മയമ് । നാനാകാരവികാരാഢ്യം രൂപമ് ആത്മനി പശ്യതി
കണ്ണ് മുതലായ ദ്വാരങ്ങളിലൂടെ പുറത്തേക്ക് ഒഴുകുമ്പോൾ, അതിൽ പല രൂപങ്ങളും മാറ്റങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒരു രൂപം അകത്തുതന്നെ കാണുന്നു.
തത്സ്ഥിരത്വാത് തഥൈവാഥ ജാഗ്രദ് ഇത്യ് അവഗമ്യതേ । ജാഗ്രത്ക്രമ ഇതി പ്രോക്തസ് സുഷുപ്താദിക്രമം ശൃണു
അത് സ്ഥിരതയുള്ളതുകൊണ്ടു തന്നെ, ഇതിനെ ഉണർവ്വ് അവസ്ഥയെന്നു മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉണർവ്വ് ക്രമം എന്നു പറയുന്നത്. ഇനി, സുഷുപ്തി മുതലായ ക്രമം കേൾക്കൂ.
മനസാ കര്മണാ വാചാ യദാ ക്ഷുഭ്യതി നോ വപുഃ । ശാന്ത ആതിഷ്ഠതി സ്വച്ഛോ ജീവധാതുസ് തദാ ത്വ് അസൌ
മനസ്സും പ്രവർത്തിയും വാക്കും കൊണ്ട് ശരീരം ഉണരാതിരിക്കുമ്പോൾ, ജീവൻ ശാന്തമായും സ്വച്ഛമായും വിശ്രമിക്കുന്നു.
സമതാമ് ആഗതൈര് വാതൈഃ ക്ഷോഭ്യതേ ന ഹൃദന്തരേ । നിര്വാതസദനേ ദീപോ യഥാലോകൈകകാരകഃ
വായുകൾ സമതയിലായപ്പോൾ, ഹൃദയം അകത്തുനിന്ന് അലറപ്പെടുന്നില്ല—കാറ്റില്ലാത്ത മുറിയിൽ വിളക്ക് തനിക്കു താനെ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ.
തതസ് സരതി നാങ്ഗേഷു സംവിത് ക്ഷുഭ്യതി തേന നോ । ന ചേക്ഷണാദീന്യ് ആയാതി രന്ധ്രാണ്യ് ആയാതി നോ ബഹിഃ
അപ്പോൾ അവബോധം ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ ഒഴുകുന്നില്ല, അതിനാൽ അതിൽ നിന്നും അതിന് അലസലുണ്ടാകുന്നില്ല. കണ്ണ് മുതലായ ദ്വാരങ്ങളിൽ അതെത്തുന്നില്ല, പുറത്തേക്കും പോകുന്നില്ല.
ജീവോ ഽന്തര് ഏവ സ്ഫുരതി തൈലസംവിദ് യഥാ തിലേ । ശീതസംവിദ് ധിമ ഇവ സ്നേഹസംവിദ് യഥാ ഘൃതേ
ജീവൻ അകത്തുതന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു, എങ്ങനെ എള്ളിൽ എണ്ണയുടെ അവബോധം ഉണ്ടോ, മഞ്ഞിൽ തണുപ്പിന്റെ അവബോധം ഉണ്ടോ, നെയ്യിൽ എണ്ണയുടെ സ്വഭാവം ഉണ്ടോ, അതുപോലെയാണ്.
ജീവഃ കാലകലാം കാഞ്ചിത് തിഷ്ഠഞ് ശാന്തതയാത്മനി । ദശാമ് ആയാതി സൌഷുപ്തീം സൌമ്യവാതാം വിചേതനാമ്
ജീവൻ കാലത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഭാഗമായി, സ്വഭാവത്തിലെ ശാന്തതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനുശേഷം അതു ഗൗരവമില്ലാത്ത ശ്വാസം കൊണ്ടും പുറം അവബോധം ഇല്ലാതെയും സമാധാനമുള്ള ഉറക്കാവസ്ഥയിലേക്കു കടക്കുന്നു.
ജ്ഞാത്വാ ചേതസ്യ് ഉപരതേ ശാമ്യന് വ്യവഹരന്ന് അപി । ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തേഷു പ്രബുദ്ധസ് തുര്യവാന് സ്മൃതഃ
ചിന്തകൾ നിലച്ചു എന്ന് അറിഞ്ഞ്, ലോകകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും, ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ നിലകളിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നവൻ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നവനെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
സൌഷുപ്താത് സോമ്യതാം യാതൈഃ പ്രാണൈസ് സഞ്ചാല്യതേ യദാ । സ ജീവധാതുസ് സാ സംവിത് തതശ് ചിത്തതയോദിതാ
ഗഹനമായ ഉറക്കത്തിലെ സമാധാനത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്ന പ്രാണൻകൾ വീണ്ടും ഉണരുമ്പോൾ, അതാണ് ജീവശക്തി. അതാണ് ബോധം, അതിൽ നിന്നാണ് മനസ്സ് ഉദയിക്കുന്നത്.