സമ്പശ്യതീതരാന് കശ്ചിദ് ബഹീരൂപേണ ചിദ്ഘനാന് । സര്വഗത്വാദ് അനാശത്വാദ് ദൃശ്യബീജസ്യ വൈ ചിതേഃ
ചിലർ പുറത്തുള്ള രൂപങ്ങളെ ബോധത്തിന്റെ ഘനരൂപങ്ങളായി കാണുന്നു, കാരണം ബോധം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, അതിനെ നശിപ്പിക്കാനാവില്ല, കാണുന്ന എല്ലാറ്റിനും അതാണ് വിത്ത്.
അന്തര് ഏവാഖിലം കശ്ചിത് പശ്യത്യ് അവികലം ജഗത് । തത്രാതികാലം കലനാദ് ഉന്മജ്ജതി നിമജ്ജതി
മറ്റൊരാൾ മുഴുവൻ ലോകവും അകത്തുതന്നെ, യാതൊരു ഭേദവും ഇല്ലാതെ കാണുന്നു. അവിടെ കാലത്തിന്റെ കണക്കു കൂട്ടലിലൂടെ ഒരാൾ ഉയർന്ന് വീണു പോകുന്നു.
സ്വപ്നാത് സ്വപ്നാന്തരം തത്ര തഥാ പശ്യന് പുനഃ പുനഃ । മിഥ്യാവടേഷു ലുഠിതശ് ശിലേവ ശിഖരച്യുതാ
അവിടെ, ഒരുപാട് സ്വപ്നങ്ങൾ ഒന്നിന് ശേഷം ഒന്നായി കാണുമ്പോൾ, കള്ളലോകങ്ങളിൽ ഒരു പാറ മലമുകളിൽ നിന്ന് വീണതുപോലെ അലയുന്നു.
കേചിത് സമ്മീലിതാഃ കേചിദ് ആത്മന്യ് ഏവ ഭ്രമേ സ്ഥിതാഃ । മഗ്നാസ് സ്വസംവിദ്രസതസ് സ്ഫുരന്തോ ദേഹിഷണ്ഡകാഃ
ചിലർ തങ്ങളിലേക്കു അടച്ചു കിടക്കുന്നു, ചിലർ തങ്ങളുടെ ഉള്ളിലെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ തന്നെ അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തങ്ങളുടെ തന്നെ ബോധത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ജീവികളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സ്വയമ് അന്തഃ പ്രപശ്യന്തി യേ ജഗജ്ജീവസമ്ഭ്രമമ് । തൈഃ കൈശ്ചിത് തത് തഥാ ദൃശ്യമ് അസത്സ്വപ്നവദ് ആശ്രിതമ്
ലോകത്തെയും ജീവികളെയും സംബന്ധിച്ചുള്ള കലഹം തങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ കാണുന്നവർ ഉണ്ടു. അവരുടെ ചിലർക്കു അതെല്ലാം സത്യമായതല്ല, സ്വപ്നം പോലെ അസത്യമായതാണെന്ന് തോന്നുന്നു.
സര്വാത്മത്വാത് സ്വഭാവസ്യ തദ് ദൃശ്യം സത്യമ് ആത്മനി । സര്വഗോ വിദ്യതേ യത്ര തത്ര സര്വമ് ഉദേതി ഹി
എല്ലാവരുടെയും സ്വഭാവം സർവ്വവ്യാപിയാണെന്നു കൊണ്ടു, കാണുന്നതെല്ലാം തനിക്കുള്ളിൽ സത്യമാണ്. സർവ്വവ്യാപിയായത് എവിടെയുണ്ടോ, അവിടെ എല്ലാം ഉദിക്കുന്നു.
ജീവാന്തഃ പ്രതിഭാസസ്യ സര്ഗസ്യ പുനര് അന്തരേ । ജീവഷണ്ഡ ഉദേത്യ് ഉച്ചൈസ് തസ്യാന്തര് ഇതരോ ഽപി ച
ജീവിയുടെ ഉള്ളിൽ സൃഷ്ടിയുടെ പ്രത്യക്ഷതയിലൂടെയും, ജീവികളുടെ കൂട്ടം ശക്തിയായി ഉയിർന്നു വരുന്നു; അതിന്റെ ഉള്ളിലും മറ്റൊരു കൂട്ടം കൂടി ഉദിക്കുന്നു.
ജീവാന്തര് ജായതേ ജീവസ് തസ്യാന്തര് അപി ജീവകഃ । സര്വത്ര രമ്ഭാദലവജ് ജീവബീജം പ്രജീവതി
ഒരു ജീവിയുടെ ഉള്ളിൽ മറ്റൊരു ജീവിയും, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ വീണ്ടും മറ്റൊരുവനും ജനിക്കുന്നു. എല്ലായിടത്തും വാഴക്കയിലിന്റെ പാളികൾ പോലെ ജീവബീജം തുടർച്ചയായി മുളച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ദൃശ്യബുദ്ധിപരാവൃദ്ധി സമമ് ഏതദ് അനന്തകമ് । ഹേമ്നീവ കടകാദിത്വം പരിജ്ഞപ്ത്യൈവ നശ്യതി
കാണുന്ന ബുദ്ധിയുടെ വളർച്ചയും ക്ഷയവും ഒരുപോലെ അനന്തമായി നടക്കുന്നു; പൊന്നിന് ആഭരണങ്ങളുടെ രൂപം കിട്ടുന്നതുപോലെ, മനസ്സിന്റെ ധാരണയിലൂടെ അതെല്ലാം ഇല്ലാതാകുന്നു.
വിചാരോ യസ്യ നോദേതി കോ ഽഹം കിമ് ഇദമ് ഇത്യ് അലമ് । തസ്യാദ്യന്താവിമുക്തോ ഽസൌ ദീര്ഘോ ജീവജ്വരഭ്രമഃ
'ഞാൻ ആരാണ്? ഇതെന്താണ്?' എന്ന അന്വേഷണമുണ്ടാകാത്തവനിൽ, ആരംഭവും അവസാനും ഇല്ലാത്ത ദീർഘമായ ജീവജ്വരഭ്രമം തുടർന്നുനിൽക്കും.
വിചാരഃ ഫലിതസ് തസ്യ വിജ്ഞേയോ യസ്യ സന്മതേഃ । ദിനാനുദിനമ് ആയാതി താനവം ഭോഗഗൃധ്നുതാ
യാരുടെ വിവേകം പാകുവായി മനസ്സിൽ ഉറപ്പായിട്ടുണ്ടോ, അവനിൽ ആസ്വാദനത്തോടുള്ള ആഗ്രഹം ദിവസേന കുറയുന്നു.
യഥാ ദേഹോപയുക്തം ഹി കരോത്യ് ആരോഗ്യമ് ഔഷധമ് । തഥേന്ദ്രിയജയേ ന്യസ്തോ വിവേകഃ ഫലിതോ ഭവേത്
ദേഹത്തിന് ശരിയായ മരുന്ന് ഉപയോഗിച്ചാൽ ആരോഗ്യം ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ വിവേകം ഉപയോഗിച്ചാൽ അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും.
വിവേകോ ഽസ്തി വചസ്യ് ഏവ ചിത്രേ ഽഗ്നിര് ഇവ ഭാസുരഃ । യസ്യ തേന പരിത്യക്താ ദുഃഖായൈവ വിവേകിതാ
ചിലർക്കു വിവേകം വാക്കുകളിൽ മാത്രം തെളിഞ്ഞ് പ്രകാശിക്കുന്ന തീപോലെയാണ്. അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർക്കു വിവേകം ദു:ഖം മാത്രമേ നൽകൂ.
യഥാ സ്പര്ശേന പവനസ് സത്താമ് ആയാതി നോ ഗിരാ । തഥേച്ഛാതാനവേനൈവ വിവേകോ ഽസ്യേതി ബുധ്യതേ
കാറ്റ് സ്പർശത്തിലൂടെ മാത്രമേ അറിയാനാകൂ, വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അല്ല. അതുപോലെ, ആഗ്രഹങ്ങൾ കുറയുമ്പോഴാണ് വിവേകം ഉണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.
ചിത്രാമൃതം നാമൃതമ് ഏവ വിദ്ധി ചിത്രാനലം നാനലമ് ഏവ വിദ്ധി । ചിത്രേ ഽങ്ഗനാ നൂനമ് അനങ്ഗനൈവ വാചാ വിവേകസ് ത്വ് അവിവേക ഏവ
ചിത്രത്തിലുള്ള അമൃതം യഥാർത്ഥ അമൃതമല്ലെന്നതുപോലെയും, ചിത്രത്തിലെ തീ യഥാർത്ഥ തീയല്ലെന്നതുപോലെയും, ചിത്രത്തിലെ സ്ത്രീ യഥാർത്ഥ സ്ത്രീയല്ല. അങ്ങനെ, വാക്കുകളിൽ പറയുന്ന വിവേകം യഥാർത്ഥ വിവേകമല്ല.
പൂര്വം വിവേകേന തനുത്വമ് ഏതി രാഗോ ഽഥ വൈരം ച സമൂലമ് ഏവ । പശ്ചാത് പരിക്ഷീയത ഏവ യത്ര സ പാവനസ് തത്ര വിവേകിതാസ്തി
ആദ്യം വിവേകത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ആസക്തിയും വൈരവും വേരോടെ ക്ഷയിക്കുന്നു; പിന്നീട് അവ പൂർണ്ണമായും നശിക്കുന്നു. ഈ ശുദ്ധീകരണം നടക്കുന്നിടത്താണ് സത്യമായ വിവേകം ഉണ്ടാകുന്നത്.
അഥോത്പത്തിപ്രകരണാദ് അനന്തരമ് ഇദം ശൃണു । സ്ഥിതിപ്രകരണം രാമ ജ്ഞാതം നിര്വാണകാരി യത്
ഉത്പത്തിയുടെ ഭാഗം കഴിഞ്ഞ്, രാമാ, ഇപ്പോൾ ഈ നിലനില്പിന്റെ ഭാഗം കേൾക്കൂ. ഇത് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മോക്ഷം നേടാൻ കഴിയും.
ചിദ്ഘനൈകഘനാത്മത്വാജ് ജീവാന്തര് ജീവജാതയഃ । കദലീദലവത് സന്തി കീടാ ഇവ നരോദരേ
ചൈതന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഏകതയുള്ളതുകൊണ്ടാണ് വിവിധ ജീവജാതികൾ അതിനകത്ത് വാഴുന്നത്; ഇത് വാഴക്കൊമ്പിന്റെ പാളികൾ പോലെയും മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിനകത്തെ കീടുകൾ പോലെയും ആണ്.
യോ യോ രാമ യഥാ ഗ്രീഷ്മേ കല്കസ്വേദാദ് ഭവേത് ക്രിമിഃ । തത്തന്നാമ തഥാ ചിത്ത്വാത് ഖം ജീവീഭവതി സ്വതഃ
രാമാ, വേനലിൽ കള്ളവും വിയർപ്പും കൊണ്ടു കീടങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, മനസ്സിൽ നിന്നു തന്നെ ജീവികൾക്ക് വിവിധ രൂപങ്ങളും പേരുകളും സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടാകുന്നു.
യഥാ യഥാ യതന്തേ തേ ജീവകാസ് സ്വാത്മസിദ്ധയേ । തഥാ തഥാ ഭവന്ത്യ് ആശു വിചിത്രോപാസനക്രമൈഃ
ജീവന്മാർ തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയാൻ എത്രയോ ശ്രമിച്ചാൽ, അവർ സ്വീകരിക്കുന്ന വിവിധ രീതികളനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഫലവും അത്ര വേഗത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.
ദേവാന് ദേവയജോ യക്ഷയജോ യക്ഷാന് വ്രജന്തി ഹി । ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മയജോ യാന്തി യദ് അതുച്ഛം തദ് ആശ്രയേത്
ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നവർ ദേവന്മാരാവുന്നു; യക്ഷന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നവർ യക്ഷന്മാരാവുന്നു; ബ്രഹ്മത്തെ ആരാധിക്കുന്നവർ ബ്രഹ്മം പ്രാപിക്കുന്നു. ആരൊക്കെ യഥാർത്ഥത്തിൽ വലിയതും മൂല്യവത്തുമായതിനെ ആശ്രയിക്കുമോ, അതാണ് അവർക്കു ലഭിക്കുന്നത്.
സ ശുക്രോ ഭൃഗുപുത്രോ ഹി നിര്മലത്വാത് സ്വസംവിദഃ । ബദ്ധഃ പ്രഥമദൃഷ്ടേന ദൃശ്യേനാശു സ്വഭാവതഃ
ഭൃഗുപുതനായ ശുക്രൻ തന്റെ മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിയാൽ ആദ്യം കാണുന്നവയിൽ കുടുങ്ങിയിരുന്നെങ്കിലും, സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഉടൻ മോചിതനായി.
അഭിജാതാപരിമ്ലാനാ ബാലാ യത് പ്രഥമം പുരഃ । സംവിത് പ്രാപ്നോതി തദ്രൂപാ ഭവത്യ് അന്യാ ന കാചന
ഉയർന്ന വംശജരും നിർമല മനസ്സുള്ള കുട്ടികളും ആദ്യം ഏറ്റെടുക്കുന്ന അവബോധത്തിന്റെ രൂപം തന്നെയാണ് അവർക്കു സ്വഭാവമാകുന്നത്; മറ്റേതെങ്കിലും രൂപം അവരിൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നദശാഭേദം ഭഗവന് വക്തുമ് അര്ഹസി । കഥം ച ജാഗ്രജ് ജാഗ്രത് സ്യാത് സ്വപ്നോ ഽജാഗ്രത് കഥം ഭവേത്
ഭഗവന്, ജാഗ്രതാവസ്ഥയും സ്വപ്നാവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ദയവായി വിശദീകരിക്കണം. ജാഗ്രതാവസ്ഥ എങ്ങനെ ജാഗ്രതയായി മാറുന്നു? സ്വപ്നം എങ്ങനെ ജാഗ്രതയല്ലാത്തതാകുന്നു?
സ്ഥിരപ്രത്യയയുക്തം യത് തജ് ജാഗ്രദ് ഇതി കഥ്യതേ । അസ്ഥിരപ്രത്യയം യത് സ്യാത് സ സ്വപ്നസ് സമുദാഹൃതഃ
സ്ഥിരമായ വിശ്വാസം ഉണ്ടെങ്കില് അതാണ് ജാഗ്രതാവസ്ഥ എന്ന് പറയുന്നു. വിശ്വാസം സ്ഥിരമല്ലെങ്കില് അതാണ് സ്വപ്നം എന്ന് പറയുന്നു.
ജാഗ്രച് ചേത് ക്ഷണദൃഷ്ടം സ്യാത് സ്വപ്നഃ കാലാന്തരസ്ഥിതഃ । തജ് ജാഗ്രത് സ്വപ്നതാമ് ഏതി സ്വപ്നോ ജാഗ്രത്ത്വമ് ഋച്ഛതി
ജാഗ്രതയില് ഒരു നിമിഷം കണ്ടത് പിന്നീട് മറ്റൊരു സമയത്ത് തുടരുകയാണെങ്കില് ആ ജാഗ്രത സ്വപ്നം പോലെ ആകുന്നു. അതുപോലെ, സ്വപ്നം ജാഗ്രതയുടെ സ്വഭാവം നേടുന്നു.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നദശാഭേദോ ന സ്ഥിരാസ്ഥിരതാം വിനാ । സമസ് സദൈവ സര്വത്ര സമസ്താനുഭവോ ഽനയോഃ
സ്ഥിരതയോ അസ്ഥിരതയോ ഇല്ലാതെ ജാഗ്രതയും സ്വപ്നവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇല്ല. ഈ രണ്ടിലും അനുഭവം എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെയാണ്.
യദ് ഏവ സ്ഥിരതാമ് ഏതി തജ് ജാഗ്രദ് ഇതി കഥ്യതേ । ക്ഷണഭങ്ഗാത്മകസ് സ്വപ്നോ യഥാ ഭവതി തച് ഛൃണു
ഏത് ഒന്നാണോ സ്ഥിരതയിലേക്കെത്തുന്നത്, അതിനെ ഉണർവ് എന്നു പറയുന്നു. ഇനി, സ്വപ്നം എങ്ങനെ ഒരു നിമിഷം പോലും നിലനിൽക്കാതെ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതാണെന്ന് കേൾക്കൂ.
ജീവധാതുശ് ശരീരേ ഽന്തര് വിദ്യതേ യേന ജീവ്യതേ । തേജോ വീര്യം ജീവധാതുര് ഇത്യാദ്യഭിധമ് അങ്ഗ തത്
ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കാൻ കാരണമായ ഒരു ജീവശക്തി ഉണ്ടു. അതിനെയാണ് 'തേജസ്' എന്നും 'വീര്യം' എന്നും വിളിക്കുന്നത്, പ്രിയനേ, അതാണ് ജീവശക്തി.
വ്യവഹാരീ യദാ കായോ മനസാ കര്മണാ ഗിരാ । ഭവേത് തദാ സ സമ്പന്നോ ജീവധാതുഃ പ്രസര്പതി
ദേഹം മനസ്സിലൂടെ, പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ, വാക്കിലൂടെ ലോകത്തിൽ ഇടപെടുമ്പോൾ, ആ ജീവശക്തി പുഷ്ടിയായി വ്യാപിക്കുന്നു.