വ്യവഹാരീ യഥൈവാജ്ഞസ് തഥൈവ കില പണ്ഡിതഃ । വാസനാമാത്രഭേദോ ഽത്ര കാരണം ബന്ധമോക്ഷയോഃ
അറിയാത്തവൻ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു, അതുപോലെയാണ് ജ്ഞാനിയും പെരുമാറുന്നത്; ഇവിടെ ബന്ധനത്തിനും മോക്ഷത്തിനും കാരണം വെറും മനസ്സിലെ പ്രവണതകളിലുളള വ്യത്യാസം മാത്രമാണ്.
യാവച് ഛരീരം താവദ് ധി ദുഃഖേ ദുഃഖം സുഖേ സുഖമ് । അസംസക്തധിയോ ധീരാ ദര്ശയന്ത്യ് അപ്രബുദ്ധവത്
ശരീരം നിലനിൽക്കുന്നവരെ ദു:ഖത്തിൽ ദു:ഖവും സുഖത്തിൽ സുഖവും അനുഭവപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അകത്തുനിന്ന് ബന്ധമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള ജ്ഞാനികൾ ഉണരാത്തവരെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു.
സുഖേഷു സുഖിതാ നിത്യം ദുഃഖിതാ ദുഃഖവൃത്തിഷു । മഹാത്മാനോ ഹി ദൃശ്യന്തേ നൂനമ് അന്തസ് തു ശീതലാഃ
സുഖങ്ങളിൽ അവർ എപ്പോഴും സന്തോഷമുള്ളവരായി തോന്നുന്നു; ദു:ഖകരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ദു:ഖിതരായി കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ മഹാത്മാക്കൾ അകത്തുനിന്ന് ശാന്തരും സ്വാധീനമില്ലാത്തവരുമാണ്.
സ്തമ്ഭസ്യ പ്രതിബിമ്ബാനി ക്ഷുഭ്യന്തി ന വപുസ് സ്ഥിരമ് । ജ്ഞസ്യ കര്മേന്ദ്രിയാണ്യ് ഏവ ക്ഷുഭ്യന്തി ന മനസ് സ്ഥിരമ്
സ്തംഭത്തിലെ പ്രതിബിംബങ്ങൾ അലറിയാൽ പോലും, ആസ്തംഭം അശാന്തമാകുന്നില്ലല്ലോ. അതുപോലെ, ജ്ഞാനിക്ക് പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾ മാത്രം ചലിക്കും, മനസോ ശാന്തമായിരിക്കും.
ചലാചലതയാ തജ്ജ്ഞോ ലോകവൃത്തിഷു തിഷ്ഠതി । അധസ്സ്ഥിതിര് ഇവ സ്വച്ഛം പ്രതിബിമ്ബേഷു ഭാസ്കരഃ
ഇത് മനസ്സിലാക്കിയ ജ്ഞാനി ലോകത്തിലെ പ്രവൃത്തികളിൽ, ചലനത്തോടോ അചലതയോടോ, സൂര്യൻ വെള്ളത്തിൽ തെളിഞ്ഞു കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, നിർമലമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സന്ത്യക്തലോകകര്മാപി ബദ്ധ ഏവാപ്രബുദ്ധധീഃ । അത്യക്തമോഹലീലോ ഽപി മുക്ത ഏവ പ്രബുദ്ധധീഃ
ലോകപ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും, മനസ്സ് ഉണരാത്തവൻ എങ്കിൽ അവൻ ബന്ധിച്ചവനാണ്. മോഹത്തിന്റെ കളി ഉപേക്ഷിക്കാതിരുന്നാലും, മനസ്സ് ഉണർന്നവൻ എങ്കിൽ അവൻ മുക്തനാണ്.
മുക്തബുദ്ധീന്ദ്രിയോ മുക്തോ ബദ്ധകര്മേന്ദ്രിയോ ഽപി ഹി । ബദ്ധബുദ്ധീന്ദ്രിയോ ബദ്ധോ മുക്തകര്മേന്ദ്രിയോ ഽപി ഹി
മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മുക്തമായവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ മുക്തൻ, പ്രവർത്തനങ്ങൾ ബന്ധിച്ചാലും. മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ബന്ധിച്ചവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ബന്ധനത്തിൽ, പ്രവർത്തനങ്ങൾ മുക്തമായാലും.
സുഖദുഃഖദൃശോര് ലോകേ ബന്ധമോക്ഷദൃശോസ് തഥാ । ഹേതുര് ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണ്യ് ഏവ തേജാംസീവ പ്രകാശനേ
ലോകത്തിൽ സന്തോഷവും ദു:ഖവും, ബന്ധനവും മോക്ഷവും അനുഭവിക്കാൻ കാരണമാകുന്നത് മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും തന്നെയാണ്. പ്രകാശം ഉണ്ടാകാൻ വെളിച്ചം എങ്ങനെ ആവശ്യമായതോ അതുപോലെ.
ബഹിര് ലോകോചിതാചാരസ് ത്വ് അന്തര് ആചാരവര്ജിതഃ । സമോ ഽസന്ന് ഇവ തിഷ്ഠ ത്വം സംശാന്തസകലൈഷണഃ
പുറത്തേക്ക് ലോകത്തിലെ ആചാരങ്ങൾ പാലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുക, അകത്തേക്ക് എല്ലായിടത്തും ആചാരങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുക. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ശമിച്ചവനായി, അകമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുക.
സര്വൈഷണാവിമുക്തേന സ്വാത്മനാത്മനി തിഷ്ഠതാ । കുരു കര്മാണി കാര്യാണി നൂനം സാമനസി സ്ഥിതിഃ
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ടുവിട്ട്, സ്വന്തം ആത്മാവിൽ നിലകൊണ്ടുകൊണ്ട്, നിർബന്ധമായുള്ള പ്രവൃത്തികൾ നിർവഹിക്കുക. ഇതാണ് സമത്വഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്.
ആധിവ്യാധിമഹാവര്തേ ഗര്തേ സംസാരവര്ത്മനി । മമതോഗ്രാന്ധകൂപേ ഽസ്മിന് മാ പതാതപദായിനി
സൗഖ്യവും രോഗവും നിറഞ്ഞ ഈ വലിയ ചുഴലിക്കുഴിയിൽ, ലോകമെന്ന വഴിയിൽ, അത്യന്തം ശക്തമായ മമതയുടെ ഇരുണ്ട കുഴിയിലേക്ക്, പരമശ്രേയസ്സിനായി ശ്രമിക്കുന്നവനേ, നീ വീഴരുത്.
ന ത്വം ഭാവേഷു നോ ഭാവാസ് ത്വയി താമരസേക്ഷണ । ശുദ്ധബുദ്ധസ്വഭാവസ് ത്വമ് ആത്മസംസ്ഥസ് സ്ഥിരോ ഭവ
നീ വസ്തുക്കളിൽ ഇല്ല, വസ്തുക്കളും നിനക്കുള്ളിൽ ഇല്ല, കമലനയനാ. നിന്റെ സ്വഭാവം ശുദ്ധവും ഉണർന്ന മനസ്സും ആത്മാവിൽ സ്ഥിരമായതുമാണ്. അതുകൊണ്ട് സ്ഥിരതയോടെ നില്ക്കണം.
വ്യപഗതമമതാമഹാന്ധകാരം പദമ് അമലം വിഗതൈഷണം സമേത്യ । പ്രഭവസി യദി ചേതസോ മഹാത്മംസ് തദ് അതിധിയേ മഹതേ സതേ നമസ് തേ
മഹാനേ, സ്വാർത്ഥതയുടെ ഇരുണ്ട അന്ധകാരം മാറി, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഇല്ലാതായി, മനസ്സ് തെളിഞ്ഞു കത്തുന്ന ആ കളങ്കരഹിതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് നീ എത്തുകയാണെങ്കിൽ, അങ്ങയെ ഞാൻ സത്യമായും മഹത്തായ ജ്ഞാനിയെന്നു വന്ദിക്കുന്നു.
സമങ്ഗാതാപസീമ് ഏതാം തനും സന്ത്യജ്യ ഭാര്ഗവ । പ്രവിശേമാം തനും സാധോ നഗരീമ് ഇവ പാര്ഥിവഃ
ഭാർഗവാ, സൂര്യനാൽ ചൂടുപിടിച്ച ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഒരു രാജാവു നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, നമുക്ക് ഈ ശരീരത്തിലേക്ക് കടക്കാം, മഹാനേ.
കാലേ പൂര്വജയാ തന്വാ തപഃ കൃത്വാനയാ പുനഃ । ഗുരുത്വമ് അസുരേന്ദ്രാണാം കര്തവ്യം ഭവതാനഘ
ശരിയായ സമയത്ത്, മുമ്പത്തെ ശരീരത്തിൽ തപസ്സ് ചെയ്തു കഴിഞ്ഞാൽ, നീ വീണ്ടും, പാപരഹിതനായവനേ, അസുരാധിപന്മാരുടെ മഹത്വം ഏറ്റെടുക്കണം.
മഹാകല്പാന്ത ആയാതേ ഭവതാ ഭാര്ഗവീ തനുഃ । അപുനര്ഗ്രഹണായൈഷാ ത്യാജ്യാ പ്രമ്ലാനപുഷ്പവത്
ഭാർഗവ, മഹാകല്പത്തിന്റെ അവസാനം വന്നാൽ, ഈ ശരീരം ഒരിക്കലും വീണ്ടും സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ലാത്തതുപോലെ, ഉണങ്ങിയ പൂവുപോലെ ഉപേക്ഷിക്കണം.
ജീവന്മുക്തപദം പ്രാപ്തസ് തന്വാ പ്രാക്തനരൂപയാ । മഹാസുരേന്ദ്രഗുരുതാം കുര്വംസ് തിഷ്ഠ മഹാമതേ
ജീവന്നിലവിൽ മോക്ഷം പ്രാപിച്ചവനായി, പഴയ ശരീരത്തിൽ തന്നെ, ദേവന്മാരുടെ മഹാഗുരുവിന്റെ പാത കാത്തു നില്ക്കുക, മഹാമതിയായവനേ.
കല്യാണമ് അസ്തു വാം യാമോ വയം ത്വ് അഭിമതാം ദിശമ് । ന കിഞ്ചിദ് അപി തച് ചിത്തം യസ്യ നാഭിമതം ഭവേത്
നിങ്ങൾക്ക് ഇരുവർക്കും എല്ലാ ഭാവുകങ്ങളും നേരുന്നു; ഞങ്ങൾ ഇഷ്ടമുള്ള ദിശയിലേക്ക് പോകുന്നു. ആരുടെ മനസ്സിനാണ് ഇഷ്ടമല്ലാത്തത് എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടാകുന്നത്?
ഇത്യ് ഉക്ത്വാ മുഞ്ചതോഃ പുഷ്പം തയോസ് സോ ഽന്തരധീയത । തപ്താംശുര് ഇവ രോദസ്യോസ് സമമ് അംശുഭിര് അംശുമാന്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവർ പൂവ് വിട്ടപ്പോൾ, അവൻ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് കിരണങ്ങളോടെ അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ അപ്രത്യക്ഷനായി.
ഗതേ തസ്മിന് ഭഗവതി താമ് ഉക്ത്വാ ഭവിതവ്യതാമ് । വിചാര്യ ഭാര്ഗവോ ഽഭേദ്യാം നിയതാം നിയതേര് ഗതിമ്
ആ മഹാനായവൻ വിധിക്കു വിധേയമായത് പറഞ്ഞ് അവിടെ നിന്നു പോയപ്പോൾ, ഭാർഗവൻ മാറ്റാനാവാത്ത വിധിയുടെ ഉറച്ച വഴിയെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു.
കാലകാരണസംശുഷ്കാം ഭാവിപുഷ്പഫലോദയാമ് । വിവേശ താം തനും ബാലാം സുലതാമ് ഇവ മാധവഃ
കാലത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ട് ഉണങ്ങിയ, ഭാവിയിൽ പുഷ്പവും ഫലവും ഉണ്ടാകാൻ വിധിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആ യൗവനപൂർണ്ണവും സുന്ദരവുമായ ശരീരത്തിൽ, മാധവൻ ഒരു ഇളം തളിയിൽ കടക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ കടന്നു.
സാ ബ്രാഹ്മണതനുര് ഭൂമൌ വിവര്ണവദനാങ്ഗികാ । പപാത കമ്പിതാ തൂര്ണം ഛിന്നമൂലാ ലതാ യഥാ
ആ ബ്രാഹ്മണശരീരം, മുഖവും അവയവങ്ങളും നിറംകെട്ട്, വേരുമുറിഞ്ഞ തളി പോലെ വിറച്ച് ഉടൻ നിലത്തേക്ക് വീണു.
തസ്യാം പ്രവിഷ്ടജീവായാം പുത്രതന്വാം മഹാമുനിഃ । ചകാരാപ്യായനം മന്ത്രൈസ് സകമണ്ഡലുവാരിഭിഃ
മഹാമുനി തന്റെ മകന്റെ ശരീരത്തിൽ ജീവൻ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, മന്ത്രങ്ങളോടും കമണ്ഡലുവിലെ വെള്ളത്തോടും കൂടി അവനെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടത്തി.
സര്വനാഡ്യസ് തതസ് തന്വ്യാസ് തസ്യാഃ പൂര്ണാ വിരേജിരേ । സരിതഃ പ്രാവൃഷീവാമ്ബുപൂരപൂരിതകോടരാഃ
അതിനുശേഷം ആ സുന്ദരിയുടെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ നാഡികളും മഴക്കാലത്ത് വെള്ളം നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദിക്കരകളെപ്പോലെ നിറഞ്ഞു, തിളങ്ങി.
നലിനീ പ്രാവൃഷീവാസൌ മധാവ് ഇവ നവാ ലതാ । യദാ പൂര്ണാ തദാ തസ്യാഃ പ്രാണാഃ പല്ലവിതാ ബഭുഃ
അവൾ മഴക്കാലത്ത് പുഷ്പിച്ചുള്ള ഒരു താമരപൂവിനെയും, വസന്തത്തിൽ പുതുതായി വളരുന്ന ഒരു വള്ളിയെയും പോലെ ആയിരുന്നു; അവളുടെ ശരീരം നിറഞ്ഞപ്പോൾ, അവളുടെ പ്രാണശക്തികൾ പുഷ്പിച്ചു.
അഥ ശുക്രസ് സമുത്തസ്ഥൌ വഹത്പ്രാണസമീരണഃ । രസമാരുതസംയോഗാദ് ആപൂര്ണ ഇവ വാരിദഃ
അപ്പോൾ ശുക്ലം പ്രാണവായുവിന്റെ ഒഴുക്കിൽ ഉയർന്നു, രസംകൂടിയ വായുവിന്റെ സംഗമത്തിൽ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞു വരുന്ന ഒരു മേഘംപോലെ.
പുരോ ഽഭിവാദയാമ് ആസ പിതരം പാവനാകൃതിഃ । പ്രഥമോല്ലാസിതോ മേഘസ് സ്തനിതേനേവ പര്വതമ്
ശുദ്ധമായ ആകൃതിയുള്ള അവൻ അപ്പനോട് ആദരപൂർവ്വം വന്ദനം ചെയ്തു; പുതുതായി ഉണർന്ന ഒരു മേഘം ആദ്യമായി ഇടിമുഴക്കത്തോടെ മലയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നതുപോലെ.
പിതാഥ പ്രാക്തനീം തസ്യാപ്യ് ആലിലിങ്ഗ തനും തതഃ । സ്നേഹാര്ദ്രവൃത്തിര് ജലദശ് ചിരാദ് ഗിരിതടീമ് ഇവ
അപ്പൻ അവളുടെ പഴയ ശരീരം സ്നേഹത്തോടെ അണച്ചു പിടിച്ചു. ദീർഘകാലം മഴമേഘം മലക്കരയിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഹൃദയം സ്നേഹത്തിൽ ഉരുകിയതായിരുന്നു.
ഭൃഗുര് ദദര്ശ സസ്നേഹം പ്രാക്തനീം താനയീം തനുമ് । മത്തോ ജാതോ ഽയമ് ഇത്യ് ആസ്ഥാ ഹരത്യ് അപി മഹാമതിമ്
ഭൃഗു സ്നേഹത്തോടെ തന്റെ മകളുടെ പഴയ ശരീരം നോക്കി. 'ഇവൾ എന്നിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്' എന്ന ചിന്ത വലിയ ജ്ഞാനികൾക്കുപോലും മനസ്സിൽ പിടിച്ചെടുക്കും.
മത്പുത്രോ ഽയമ് ഇതി സ്നേഹോ ഭൃഗുമ് അപ്യ് അഹരത് തദാ । പരതാത്മീയതാ ചേയം യാവദാകൃതി ഭാവിനീ
'ഇവൻ എന്റെ മകനാണ്' എന്ന സ്നേഹം അന്നപ്പോൾ ഭൃഗുവിനെയും പിടിച്ചെടുത്തു. രൂപം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, 'എന്റെത്' എന്ന ഭാവം മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകും.